Ústimizdegi jyldyń salqyn kókteminde Nursultan Ábishulynyń jańa maqalasy aýaǵa jylylyq kirgizip, qoǵam sanasyn dúr silkindirip, kókeıde júrgen kóp suraqqa jaýap berip, el-jurtty bir serpiltip tastady. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyn jazyp, jarııalaýǵa búgin ǵana kelmegeni belgili. Bul eńbek – Elbasynyń elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bastap qazaqtyń jańa dáýirindegi talaı tereń tolǵanystary men tynymsyz izdenisteriniń jemisi dep qabyldaǵanymyz jón bolar. Ultymyzdyń tereń tarıhy, memlekettiligimizdiń qıly, qıyn taǵdyrly joldary, tilimizdiń, búkil rýhanııatymyzdyń taǵdyry, taǵy basqa ulttyq qundylyqtar máseleleri eshqashan Elbasy nazarynan tys qalǵan emes. Maqalanyń kirispe bóliminde ol mańyzdy isterge jasalǵan qysqasha sholý sonyń kýási. Elbasynyń qoldaýymen memlekettik táýelsizdigimizdiń alǵashqy bes jylynyń ózinde-aq elimizde ótkizilgen kóptegen qoǵamdyq, memlekettik sharalardyń arqasynda rýhanııatymyzdyń talaı qundylyqtary, kómilip qalǵan tarıh betteri, el sanasynan ádeıi óshirilip ketken tulǵalardyń esimin qalpyna keltirý maqsatynda orasan ıgilikti ister júzege asyryldy, ol jumys osy shırek ǵasyrda búgin de toqtaýsyz, úzdiksiz júrgizilip, qaıta túlep, el ıgiligine ulttyq, rýhanı baılyǵymyzdy eselep arttyryp keledi.
Rýhanı jańǵyrýdyń Prezıdent júreginde únemi, úzdiksiz tolǵanysta júrgenin seziný úshin joǵarydaǵy jasalyp, qoǵam ilkisine shyǵyp, ornyǵyp jatqan prosestermen qatar Elbasynyń elimen oı bólisken sózderi men eńbekterine de kóz júgirtý oryndy bolar. Tárkilengen tarıhymyzdy qalpyna keltirý, tilimizdi quqyqtyq keńistikke shyǵarý, ulttyq sanamyzdy bodandyq ezgiden erkindikke óristetý, jazyqsyz jazalanǵan ult zııalylarynyń esimderin qaıtarý sııaqty tolyp jatqan mindetterge jol ashýǵa Prezıdent bastamashy boldy. Jas memleketti aıaǵynan turǵyzyp, eldiń eńsesin, turmysyn kóterý maqsatynda qısapsyz qıyn túıinderdi sheship, qazaq degen ultty álemge tanyta, moıyndata júrip, ultymyzdyń ózindik, ózine tán jan dúnıesi, sanasy, dúnıetanymynyń ósýi, órkendeýine aıryqsha mán bergeni aıǵaq. Ol tolǵanystary Elbasynyń shyǵarmalarynda júıeli túrde baıandalyp keledi. Sóz joq, ol eńbekter jańa dáýirimizdiń qundy shejiresi. Máselen, 1999 jyly jaryq kórgen «Tarıh tolqynynda» degen eńbeginde Nursultan Ábishuly: «... Tarıhtyń bizge buıyrtqan sybaǵasyna jeńil-jelpi qaraýǵa bolmas. Ýaqyt degenińiz júrdek, mańdaı tiregen myń san suraqqa ári dál, ári jyldam jaýap berý qajet. Sol suraqtardyń ishindegi eń mańyzdysy ulttyq pátýa – birlik bolsa kerek. Árıne, ekonomıkany jańasha júrgizý de, syrtqy saıasat ta, qorǵanys máselesi de mándi. Alaıda, osy jerde bizdiń júregimizdi basqa bir gáp terbeıdi, atap aıtsaq – ulttyq sana, ıaǵnı ulttyń jan-júregi ne kúıde degen másele.
Qazaqstannyń memlekettiligin nyǵaıtý jolynda óziniń memleketine degen tereń patrıottyq sezim de, jalpylyq sanany jetiktirýdegi qazaq tiliniń tirek bolarlyq róli de, bas kóterer azamattardyń aıqyn maqsatty áreketteri de, tarıhı sanany qalpyna keltirý de... bári-bári barsha qazaq ultynyń basyn biriktirer bastaýlar bolyp tabylady...», – dep oı qozǵapty. (N.Nazarbaev. Tarıh tolqynynda. 52-53 better). Búgingi áńgime de sol oıtolǵaqtyń jalǵasy.
Elbasynyń búgingi áıgili shyǵarmasy qoǵam, búkil halyq nazaryna maqala retinde usynylǵanmen onyń salmaǵy pýblısıstıkalyq maqaladan áldeqaıda aýyr, ári aýqymy da, mazmuny da keń. Bul eńbek – óziniń atalýy aıtyp turǵandaı memleketimizdiń uzaq bolashaǵyna baǵyttalǵan keshendi jospar.
Maqalanyń negizgi ózegi – ulttyq sana. Maqalany árbir azamat oqyp, óziniń jeke basynyń sanasyn, dúnıetanymyn saraptaýy azamattyq paryzy bolar. Adamdardyń sanasyndaǵy enjarlyqtan, mesheýlikten arylý mindeti tur aldymyzda. Ásirese, qazaq úshin óz ana tilin bilmeý – óz sanasynyń toqyraýlyǵy ekenin túsinetin kez keldi. О́z tilinde sóıleı almaǵan adam bılikti de, bilim ornyn da, qoǵamdy da, zamandy da kinálaýdy qoıyp, bir sát aldy-artyna qarap, «ózim ne istedim, ne bitirdim» dese ulttyq sanasynyń óskeni bolar. Bir qyzyǵy – keıde bir zamanda, bir qoǵamda qatar ómir súrgen eki adamnyń óz ana tiline kózqarastary eki túrli.
Prezıdent ultqa, qoǵamǵa, árbir azamatqa úndeý tastady. Ár qazaq, árbir azamat sondaı-aq: «Men elim, ultym úshin ne isteı aldym?!», «Ultymnyń tili saqtalýy úshin ne istedim?» degen suraqty ózinen bastaýy kerek. Kóp adamdar ózderiniń balalaryn, nemerelerin oqýǵa qazaq mektebine beredi de, sol jetkinshekter mektepten úıine kelgende olarmen orys tilinde sóılesedi. Sóıtedi de «balam úıge kelip nege oryssha sóıleıdi?», – dep jatady. О́zderiniń sana jaýapkershiligi qalyptasa almaı, sebep pen kináni basqa jaqtan izdeıdi. Osy ispettes tuıyqqa tirelgen toqyraý kórinister ulttyq sananyń, sanada rýhanı kodtyń joıylýynan, sónýinen bolady.
Memlekettik táýelsizdigimizdiń 25-26 jylynda ulttyq tilimiz týraly aıtylmaǵan sóz, ótkizilmegen shara, qabyldanbaǵan sheshim qalmady. Pikir de, syn da, usynys ta, belgilengen meje, jospar da kól-kósir. Árıne, aýyz toltyryp aıtar nátıjemiz de barshylyq. Elimizdegi orta bilim beretin mektepterdiń jetpis paıyzdan astamy qazaq tilinde, tek qana Astana qalasynda sońǵy on jyl kóleminde jıyrmadan astam qazaq mektepteri ashylǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. О́tken jyly birinshi synypqa kelgen balalar sany mektepterge syımaı jatty. Bul da bizde buryn bolmaǵan jaǵdaı. Endi solardyń básekege laıyq sapasynda bar másele. Elbasy maqalasyn mektepterde, joǵary oqý oryndarynda oqytyp, talqylaý kerek. Jastardyń sanasyna sińirý qajet. Qysqasy ana tilimizdi týǵan anamyzdaı sezine bilý de ár qazaqtyń, týý týraly kýáligine, tólqujatyna, pasportyna, ultyna «ulty qazaq» dep jazylǵan azamattyń óziniń ulttyq kody – tegi ekenin túsiný óziniń mindeti. Prezıdent: «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», dep eskertip otyr.
Sondaı-aq, «rýhanı jańǵyrý ulttyq sananyń túrli polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudyretimen mańyzdy», – degen sózi de ulttyń bolashaqtaǵy sanamen qatar kúsheıe túsetin sapasyn da sıpattap tur.
Ana tilińdi bilý arqyly basqa tilderge jol ashylady. Maqaladaǵy pragmatızm maǵynasy naqty ulttyq turmys máselelerimen qatar rýhanı múmkindikter órisin kózdeıdi. Iаǵnı, dúnıejúzilik ozyq úrdisterge, atap aıtqanda, tehnologııalyq damý prosesteriniń shańyn qaýyp qalmas úshin bilim alý qajettigine, óz tilimizden basqa tilderdi erkin meńgerýge tyrysý – damý talaptary bolatynyna ekpin berilgen. О́mirdiń zańdylyǵy, pragmatızm talaptary – bilgen ozady, utady. Orys, aǵylshyn tilderiniń bizdiń urpaǵymyzǵa qajet bolary sózsiz. Bizdiń jaǵdaıymyzda qytaı tiliniń qajettiligi de arta túseri belgili. Sondyqtan da til máselesin daýǵa aınaldyra bermeı jas urpaqtyń meńgerýine jaǵdaı jasap, jol ashýymyz bizdiń mindetimiz. Birneshe til bilý – órkenıetti elderge tán. Máselen, Shveısarııada tórt til memlekettik statýsqa ıe, ıaǵnı ol eldiń azamattary birneshe tilderde erkin sóılese beredi.
Qazirgi kezde bizdiń elimizde memlekettik tildiń qoldaný, qoldanbaýy eń aldymen ózimizge, ár qazaqqa baılanysty. Eshqandaı resmı, beıresmı bóget joq. Keıbireýler ishteı jaqtyrmasa da ashyq qarsylyqqa barmaıdy. О́ıtkeni, onyń bári quqyqtyq keńistikte, Zańmen rettelgen. Ulttyń ár azamaty óz sanasyndaǵy enjarlyqty eńserýi kerek. Sonda ulttyq sana kúsheıedi, ulttyq sananyń qabileti artady. Qazaq tilin sózge tıek etip, bir-birimizdi kinálap, sóz sapyra bermeı, árkim óziniń ulttyq tegine úńilgeni jón. Ulttyq til – ulttyq mádenıet – tegi bir ult sanasynyń aınasy. Osy qasıetter úılesken tulǵada ulttyq kod saqtalary da haq.
Prezıdent taǵy da búkil rýhanı mádenıetimiz ben ulttyq sanamyzdyń sapasyn dúnıejúzilik básekelestik aýanynda ómir súre alatyndyǵy ultymyzdyń bilim sapasyna baılanysty bolatynyna ekpin berip, maqalanyń bir taraýyn bilimge arnaǵan. Taıaý bolashaqta bilim aıasy latyn álipbıine kóshýimizben tikeleı baılanysty bolatyndyǵyna mańyz berilip, onyń tarıhy saraptalyp, bolashaq atqarylar mindetterge mán berilip otyr. «... Biz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek», – delingen maqalada. Latyn álipbıine kóshýdiń naqty kestesin jasaý Úkimetke tapsyryldy. Sondaı-aq, jańa álipbıge kóshýde «belgili bir ýaqyt kırıllısa alfavıti de qoldanyla turady» dep mańyzdy istiń evolıýsııalyq jolmen, ıaǵnı birte-birte atqarylatyny da eskertilgen. Osy oraıda osy eki jazýdy bir-birine qarsy qoıýdan da saqtaný qajet bolar. Ekeýi de órkenıettiń jetistikteri turǵysynan qaralýy durys. Ekeýi de bizdiń ultymyzdyń rýhanı damýynyń órkenıetke barar tarıhyndaǵy ári tabystarymyz, ári mádenıetimiz.
О́z basym – latyn álipbıin tańdaýymyz – ǵalamdyq prosesterge belsene aralasýǵa umtylysymyzdan týyndaǵan qajettilik dep túsinemin. Kórshiles elder, túrik álemi latyn álipbıimen sýsyndap, órisin keńeıtip otyr. Onyń álem moıyndaǵan aǵylshyn tilimen úndestigi de nazarǵa alynǵany jón.
Maqaladaǵy Elbasynyń árbir sózi «janym qazaq» degen pendeni oılandyrmaı, tolǵandyrmaı qoımaıdy. Sonymen birge, óziń de jigerińdi janyp, izdenesiń, árbir oıǵa tereńirek úńilip, túsine túskiń keledi. Álemdegi bolyp jatqan oń ózgeristermen qatar kertartpa, qanquıly qaqtyǵystar men alapat soǵystar da kóz aldyńa keledi. Ásirese bir el, bir memleket, bir ulttyń adamdary nege bir-birimen bitispes soǵys oıranynda júr. Sebepteri kóp shyǵar. Olardyń kópshiligi týraly tolyp jatqan halyqaralyq sarapshylar, dıplomattar, taǵy basqa mamandar, ártúrli baqylaýshylar aıtyp ta, jazyp ta jatyr. Oı da kóp, pikir de, boljam da kóp. Negizinen barlyq qaıshylyqtar adamdar arasyndaǵy ózara túsinispeýshilikten, birin-biri túsingisi, tyńdaǵysy kelmegendikten. Bul da saıyp kelgende sanaǵa tireledi. Sananyń shekteýliligi, birbetkeıligi. Taraptardaǵy qatyp qalǵan sýbektıvızm. «О́zimdiki durys» degen mesheý ózimshildik, bilimsizdik. Tóńirekte, basqa endikterdegi, óńirlerdegi, álemdegi bolyp jatqan ózgeristermen, úrdistermen eseptespeýshilik, sanaspaýshylyq saldarynan qanshama adamdar qyrǵynǵa ushyrap, qalalar, órkenıet qundylyqtary, ǵalamat qaıtalanbas eskertkishter joıylyp jatyr. Nursultan Ábishuly bir sózinde Sırııadaǵy soǵystyń zardabynan adamdardyń tekke qyrylyp, Palmıro sııaqty ertedegi órkenıettiń ǵajaıyp qalalarynyń joıylyp, kúlge aınalǵanyn ókinishpen aıtty.
Osy maqaladaǵy órkenıetke, izgilikke, teń quqyqtyqqa, jasampazdyqqa, damýǵa revolıýsııalyq, tóńkeristik jolmen emes, ıaǵnı ulttyq birlik, kelisim, bilim, evolıýsııalyq jolmen jetýge bolatynyna tutas bir taraý arnaǵan.
«Bizdiń keshegi ótken tarıhymyz bultartpas aqıqatqa – evolıýsııalyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi.
Budan sabaq ala bilmesek, taǵy da tarıhtyń temir qaqpanyna túsemiz. Endeshe, evolıýsııalyq damý qaǵıdasy árbir qazaqstandyqtyń jeke basynyń derbes baǵdaryna aınalýǵa tıis», – deıdi Elbasy. Osy sózder sanasy bar ár azamattyń júregine jeteri haq. Sonymen birge, ulttyq jaýapkershilikke de shaqyryp turǵan sózder ǵoı Elbasy sózi.
Elbasy eńbegi bolashaqqa, ásirese, jastarǵa arnalǵan. Jastarǵa senim artylady. О́tken tarıhymyz ulttyq qazynamyz. Eń bastysy – onyń tárkilengen, joıylǵan kezeńderi búgingi, erteńgi ómirimizge sabaq bolýy kerek. Zamannyń ártúrli qaýipterine tótep bere alatyn kúshti uıymdastyra alatyn, ári eshkimniń jetegine jibermeıtin de tek myqty ulttyq sanamyz bolmaq. Bul oraıda dindi de durys túsine almaǵannan, keıde kópe-kórneý dindi burmalap, sanany bólshekteý, adastyrý áreketterine jol bermeıtin de bizdiń dińi, bilimi myqty ulttyq sanamyz bola alady. Memleketimizdiń álemdik básekege laıyq qýatty bolýy da ulttyq sanamyzdyń qýattylyǵyna baılanysty.
Maqalanyń ekinshi bólimi taıaý jyldardaǵy mindetterimizdi aıqyndaıdy. Olar tutas mańyzdy. Bizdiń, óz memleketimizdiń, ultymyzdyń damýy, ósýi, órkendeýi jolynda atqarylatyn mańyzdy sharalarǵa el bolyp jumylýymyzǵa shaqyryp, árqaısymyzdyń jaýapkershiligimizdi eskertedi. Bári de biz úshin. Bizdiń urpaǵymyz úshin. Bolashaǵymyz úshin. Bizdiń elimizdiń dúnıejúzilik órkenıet kóshiniń shańynda qalmaı ozyq tobynda júrýimiz úshin. Yntymaǵymyz ben izdenisimizde sátti damýymyz úshin. Endeshe, osy qasıetti maqsattarǵa ár qazaq óz eńbegimizben qosyla alsaq – Elbasynyń ulttyq uranyn qoldaǵanymyz bolar.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty