Zııalylyq

Rýhanı dástúrge baı ortada tárbıe alǵan Merýert Qýatqyzy tarıh ǵylymy atty ushy-qıyrsyz teńizdiń tylsym syrlaryn meńgerýge júreksinbeı, jas kezinen qulash urdy. Lenıngradtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasy men doktorantýrasynda shyǵys qoljazbalaryna negizdelgen zertteý jumys­taryn júrgizetin maman retinde tyńǵylyqty daıyndyqtan ótti. Bul árıne, birneshe shetel tilin bilýdi qajet etedi. Sóıtip, ol aǵylshyn tiline qosa, parsy jáne túrik tilderin meńgerip aldy. Neva jaǵalaýynan oralǵannan bergi onyń endigi qam-qareketi respýblıkada qaz turyp kele jatqan shyǵystaný ǵylymy baǵytymen bite qaınasyp ketti. Ol osy salanyń ystyq-sýyǵyn, muń-muqtajyn birge kóterisip, ósip-órkendeýine yqpal etýde. Merýert Qýatqyzynyń tuńǵysh ǵylymı týyndysy 1975 jyly baspa betin kóripti. Sodan bergi ýaqytta onyń 200-den astam ǵylymı eńbekteri, olardyń ishinde 6 monografııasy jáne 2 oqýlyǵy jaryq kóripti. Bulardyń basym kópshiligi Qazaqstannyń shyǵys elderimen saıası, dıplomatııalyq, ekono­mıkalyq jáne mádenı baılanystaryn zertteýge arnalǵan. «XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Qazaq handyǵy» (1985), «О́temis qajy. Shyńǵys-name» (1992), «HV-XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaq­stan men Ortalyq Azııa: tarıh, saıasat, dıplomatııa» (1998), «Qazaqstan men Or­talyq Azııanyń tarıhy jáne má­denıeti boıynsha jazba eskertkishter» (2001), «Almaty qalasynyń tarıhy jáne mádenıeti boıynsha jazba eskertkishter» (2008), «Qazaqstan tarıhy shy­ǵys mınıatıýralarynda» (2010) degen jáne basqa da monografııalary otandyq shyǵystaný ǵylymyna qo­sylǵan súbeli úles retinde baǵalandy. Olarda Qazaqstannyń kórshiles memlekettermen saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystary, tarıhymyzdyń buryn beımaǵlum tustary sony qyr­la­ry­nan kórinip, jańa tujyrymdar jasaldy. Tarıh ǵylymy – naqtyly ǵylym. Derekkózderge súıenbeı «sóıleı» al­maıdy. Tarıhı shyndyqqa qol jetkizýde, ásirese burynnan belgisiz, umyt qalǵan, ne bolmasa ústirt qarasty­rylǵan, ıdeologııa talaptaryna oraı burmalaýǵa ushyraǵan derekkózderin ǵylymı aınalymǵa qosýdyń mańyzyn aıtyp jatýdyń qajeti bolmas. Merýert Qýatqyzynyń bul qaǵıdatty, ıaǵnı derekkózderiniń – tarıh ǵylymynyń irge­tasy ekendigin sanasyna tereń sińirgen ǵalymdar sanatynan ekendigi Hasan-bek Rýmlýdyń «Ahsan at-tavarıh», Hafız Tanyshtyu «Sharaf-name-ıı-shahı», Mýhammadıar ıbn Arab qataǵannyń «Mýsahhır al-bılad», Iskander Mýushıdiń «Tarıh-ı alamara-ıı Abbası» Qadyrǵalı Jalaırıdiń, Muhammed Haıdar Dýlatıdiń, Mahmud az-Zamahsharıdiń, taǵy basqa shyǵys ǵula­malarynyń eńbekterine arnalǵan zertteýlerinen aıqyn kórinedi. Onyń «Túrki jáne parsy derektemeleri», «HV-XVII ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy men mádenıeti boıynsha parsy derekkóz­deri», «Qazaqstan tarıhy boıyn­sha sheteldik muraǵat qorlarynyń qujat­tary», «HVIII – XIH ǵasyr­lar­daǵy qa­zaq – qytaı qarym-qatynastary tarıhy boıynsha muraǵattyq derek­kózderi», «Eýrazııa tarıhy men mádenıeti boıynsha jańa muraǵattyq qujattar», «Qazaq hal­qynyń tarıhy jáne mádenıeti boıynsha sheteldik qoljazbalar qory», t.b. eńbekteri otandyq tarıh ǵylymynyń damýyna áser etip, onyń derektemelik negizderi kókjıegin keńeıtti. Merýert Qýatqyzy Qazaqstan tarı­hynyń san ret qaıtalanyp, jaýyr bolǵan taqyryptaryna emes, túıini tabylmaı kele jatqan, akademııalyq ortalyqtyń ózine de birshama salmaq túsiretin kúrdeli problemalarǵa baryp, tyń tujyrymdarǵa qol jetkizip keledi. Kóshpeli qoǵam jáne qazaq memlekettiligi, olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı damýynyń jalpy zańdylyqtary men erekshelikteri sekildi álemdik ádebıette talas týdyryp júrgen máselelerdi qaras­tyra otyryp, óziniń oı-túıinderine shy­ǵys avtorlarynyń eńbekterinen dáıekter izdestiredi. Ǵalymnyń bul baǵyttaǵy jáne basqa da izdenisteri Qazaqstannyń birtutas etno­mádenı keńistik bolyp tabylatyn Ortalyq Azııanyń quramdas bóligi ekendigi týraly teorııalyq-metodologııalyq us­tanymy tóńireginde shoǵyrlanǵan. Oǵan ǵalymnyń Qazaq handyǵynyń HVI-XVII ǵasyrlardaǵy tarıhı-mádenı baıla­nys­tary, kórshi memlekettermen qarym-qatynastary, kóshpeli jáne otyryqshy mádenıetterdiń ózara yqpaly, túrki halyqtarynyń mádenı murasy, HVIII-XIH ǵasyrlardaǵy Eýrazııa halyq­tarynyń tarıhı-mádenı baılanystary, qazaq handarynyń dıplomatııalyq jaz­balary, Ortalyq Azııadaǵy ıslam ór­kenıeti, Deshti Qypshaq pen Irannyń tarıhı-mádenı ózara baılanystary, Iran men Ortalyq Azııadaǵy sopylyq, qazaq handarynyń qytaı ımperatorlaryna joldaýlary, Ortalyq Azııa tarıhy men mádenıetiniń birtutastyǵy, Ortalyq Azııa men Úndistandaǵy dástúrler jáne qazirgi zamanǵy qundylyqtar úndestigi, t.b. máselelerge arnalǵan eńbekteri dálel bola alady. 1998 jyly Merýert Qýatqyzy          R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ıns­tıtýtynyń dırektory bolyp taǵaıyn­dalǵan ýaqyttan beri «Qazaqstannyń Shyǵys elderimen tarıhı-mádenı jáne saıası-ekonomıkalyq ózara baılanys­ta­ry» (2000-2002 j.j.), «Qazaqstannyń Shy­ǵys elderimen tarıhı-mádenı jáne saıası-ekonomıkalyq baılanystaryndaǵy orny men róli» (2003-2005 j.j.), «Qazaqstan Ortalyq Azııa jáne Shyǵys elderimen ıntegrasııalyq prosesterde: tarıhy jáne qazirgi kezeń» (2006-2008 j.j.), «Qazaqstan shyǵys jáne batys órkenıetteriniń ózara yqpaldasýy júıesinde» (2009-2011 j.j.) jáne t.b. ınstıtýt ujymy júrgizgen irgeli zertteýler baǵdarla­masyna jetekshilik jasady. «Jibek joly tarıhı ortalyqtaryn qalpyna keltirý, túrki memleketteri mádenıetiniń sabaq­tasa damýy» ǵylymı jobasyna, IýNESKO-nyń áleýmettik jáne qoǵamdyq ǵylymdar sektorymen birlese otyryp, onyń osy ǵylymdar boıynsha Ortalyq Azııadaǵy ulttyq jáne óńirlik stra­tegııa­syn anyqtaý jumystaryna aralasty. Merýert Qýatqyzy halyqaralyq qaýym­dastyq tarapynan tanylǵan «Qa­zaq­stannyń shyǵystanýlyq zertteýleri» toptamasyn uıymdastyryp, negizin qalady. Bul serııa boıynsha qazirdiń ózinde 30-dan astam eńbek jaryq kórdi, onyń keıbiri parsy jáne túrik tilderine aýdaryldy. «Ortalyq Azııa óneri» (2006-2007), «Ortalyq Azııa tarıhy» (2006-2007 j.j.), «Sın áýleti kezindegi qazaq-qytaı qarym-qatynastary boıynsha muraǵattyq qujattar jınaǵy» (2006 – 2010 j.j.) sekildi halyqaralyq ǵylymı jobalarǵa jetekshiligi de ǵalym mereıin kótere túsedi. Dıssertasııalyq keńestiń tóraıymy retinde (2003-2010 j.j.) Merýert Ábý­seıitova elimizde shyǵystaný salasy boıynsha maman kadrlardyń daıynda­lýyn qamtamasyz etti. Onyń tikeleı jetekshiligimen 17 adam kandıdattyq, 7 adam doktorlyq (olardyń ishinde Amerıka Qurama Shtattary, Japonııa men Fran­sııa­dan da bar) dıssertasııa qorǵady. Merýert Qýatqyzy qazaq, orys, aǵyl­shyn, fransýz, nemis tilderinde shy­ǵatyn «Shyǵys» halyqaralyq jýr­naly­nyń bas redaktory, sondaı-aq birqatar otandyq jáne sheteldik ǵylymı jýrnal­dardyń redaksııa­lyq alqasynyń múshesi bolyp tabylady. M.Ábýseıitova – ǵalymdyǵymen qosa, talantty uıymdastyrýshy. Onyń basshy­lyǵymen R.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵys­taný ınstıtýty álemdik deńgeıde tanymal, bedeldi ǵylymı mekemege aınaldy. Ujymnyń ǵylymı-zertteý mindetteri men baǵyttary Merýert Qýat­qyzynyń uıymdastyrýshylyq, ıntellek­týaldyq qarym-qabileti arqasynda qa­lyptasyp, júzege asyrylyp keledi. Olar: - Qazaqstan, Ortalyq Azııa men Shy­ǵys elderi tarıhy, dini jáne mádenıetine qatysty muraǵattyq, jazba jáne aýyzsha materıaldardy izdestirip, ǵylymı aınalymǵa qosý; - Qazaqstan tarıhy, mádenıeti boıyn­sha shyǵystyq jáne batys eýro­palyq jazba eskertkishter men artefaktardy zertteý; - Kóne dáýirden qazirgi kezeńge deıingi merzimde Ortalyq Azııamen Shyǵys el­deriniń saıası, etnostyq jáne mádenı júıeleriniń ózara yqpaldasýyn zertteý; - Ortalyq Azııa men Shyǵys elderi arasyndaǵy ıntegrasııalyq prosesterdegi Qazaqstannyń róli; - Shyǵys elderiniń áleýmettik-eko­nomıkalyq jáne saıası damýynyń zamanaýı problemalary; - Qazaqstan Respýblıkasynyń Azııa-Tynyq muhıt óńiri, Taıaý jáne Orta Shyǵys, Ortalyq jáne Ońtústik Azııa elderimen seriktestik ornatýynyń basym ba­ǵyttary jónindegi máselelerdi zerdeleý; - Qaýipsizdik jáne mádenıaralyq túsinistik jónindegi Azııadaǵy halyq­aralyq uıymdar qyzmetiniń konsep­týaldyq negizderi boıynsha teorııalyq jáne ǵylymı-praktıkalyq zertteýler júrgizý; - Musylman álemi – Batys dıalogyn nyǵaıtý týraly qazaqstandyq bastamalar kontekstinde Qazaqstan men Batys Eýro­padaǵy dinı jáne konfessııaaralyq prosesterge salystyrmaly taldaý jasaý; - Islam konferensııasy uıymyna enetin eldermen Qazaqstannyń qarym-qatynastarynyń búgingi jaǵdaıy jáne bolashaǵy; - Shyǵys-Batys dıalogyn nyǵaıtý isindegi álemdik qaýymdastyqtaǵy zamanaýı dinı prosesterdiń rólin anyqtaý; - Álemdik qaýymdastyq elderindegi etnostyq saıasattyń teorııalyq-metodo­logııalyq jáne praktıkalyq qyrlaryn keshendi jáne júıeli zertteýge alý; - Eýrazııadaǵy mıgrasııalyq prosesterge júıeli zertteý júrgizý, t.b. M.Ábýseıitova 2002 jyldyń qyr­kúıek aıynda ınstıtýt janynan uıymdastyrylǵan IýNESKO-nyń «Ǵy­lym jáne rýhanılyq» kafedrasynyń meńgerýshisi retinde de qyrýar is bitirdi. Kafedranyń qyzmeti Shyǵystaný ınstı­týtynyń ǵylymı baǵyttarymen úndes, sabaqtas keledi. Onyń aldynda turǵan basty mindet túrli mádenıetter men órkenıetter, dinaralyq, rýhanı jáne ǵylymı yqpaldastyq máselelerin zertteý­ge baǵyttalǵan. Sońǵy 10 jyl shamasynda ınstıtýt ujymy 72 monografııa, 15 oqýlyq, 5 muraǵattyq qujattar jınaǵyn, 20 konferensııa materıaldaryn, júzdegen maqa­lalar jarııalady; onyń qaısysynda bol­syn, Merýert Qýatqyzynyń aqyl-keńesi, qoltańbasy bar. Ol «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýda da uıym­dastyrýshylyq qabiletin, qajyr-qaı­ratyn aıamady. Onyń jetekshiligimen 2 ret Reseı Federasııasyna, 5 ret Qytaı Halyq Respýblıkasyna, Mońǵolııaǵa, Qyrǵyz eline, Túrkııaǵa, Armenııaǵa, Vengrııaǵa, Shveısarııaǵa arheografııalyq ekspedı­sııa­lar uıymdastyryldy. Osy jáne basqa da jumystardyń nátıjesinde Qazaqstan tarıhy týraly bes tomdyq túrki derektemeleri, úsh tomdyq mońǵol derektemeleri, bes tomdyq qytaı derektemeleri, úsh tomdyq arab derektemeleri, bes tomdyq parsy derektemeleri daıar­lanyp, oqyrmanǵa jol tartty. Qazirgi ýaqytta «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jumystary jalǵasyn taýyp, jańa basylymdar daıarlanýda. M.Ábýseıitova jetekshilik etetin bul baǵdarlamanyń «Shyǵystaný» seksııasy birneshe halyqaralyq uıymdardy, ǵyly­mı ortalyqtardy, ýnıversıtetterdi, muraǵattardy, kitaphanalardy, kórnekti ǵalymdar-sarapshylardy qamtıtyn keń kólemdi baılanystar júıesin qurdy. Sheteldik ǵylymı-zertteý ortalyqtarymen halyqaralyq yntymaqtastyq qazaqstan­dyq shyǵystaný ǵylymy týraly máli­metterdiń elektrondyq bazasyn qalyp­tastyrýǵa mol múmkindik beredi. M.Ábýseıitova Parıjde, Pekınde, Prınstonda, Osloda, Delıde, Djıddada, Londonda, Venesııada, Kýala-Lýmpýrda, Shanhaıda ótken forýmdarǵa qatysyp, orys jáne aǵylshyn tilderinde «Ortalyq Azııadaǵy mádenıetaralyq jáne din­aralyq túsinistiktegi bilimniń róli», «HVIII-XIH ǵasyrlardaǵy qazaq-qytaı qarym-qatynastary tarıhy boıynsha muraǵattyq qujattar», «Aýyzsha tarıhı dástúr Ortalyq Azııa túrki kóshpe­lileriniń áleýmettik biregeıligin saq­taý sharasy retinde», «Dinı uıymdar men dinı ekstremızm jónindegi Qa­zaqstan saıasaty», «Qazaqstan men Úndistan Jibek joly boıynda», «Mu­sylman álemi jáne Batys», «Eýra­zııadaǵy dinaralyq jáne mádenıe­taralyq dıalog», «Qazaqtardyń tarı­hı-mádenı murasy», «Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń tarıhy jáne máde­nıeti bo­ıynsha musylman qoljaz­balaryn jınas­tyrý jáne saqtaý» atty baıandamalar jasady. Sondaı-aq oǵan 2011 jyly 12 mamyrda Shanhaı Yn­tymaqtastyq Uıymynyń 10 jyl­dyǵyna arnalǵan konferensııada Qa­zaqstan Respýblıkasy atynan baıandama jasaý senimi artyldy, ony da Merýert Qýatqyzy abyroıly atqardy. M.Ábýseıitova Shyǵystaný ınstı­tý­nyń dırektory retinde, Oksfordtyq Islam zertteý ortalyǵymen, Kembrıdj ýnıversıtetiniń Ortalyq Azııa forýmymen (Ulybrıtanııa), Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Birinshi tarıhı muraǵatymen (QHR), Lýven Katolık ýnıversıtetimen (Belgııa), Bern ýnıversıtetimen, Bern tarıhı muraja­ıymen (Shveısarııa), Áleýmettik tarıh jáne dinderdi zertteý ınstıtýtymen (Italııa), RǴA Shyǵystaný ınstıtý­tymen, RǴA Shyǵys qoljazbalary ınstıtýtymen (RF), Mesrop Mashtos atyndaǵy Matenadaran kóne qoljaz­balar ınstıtýtymen (Armenııa) jáne t.b. ǵylymı ortalyqtarmen shyǵar­mashylyq baılanystar ornatyp, olar­dyń ǵylymı baǵdarlamalaryn júzege asyrýǵa baılanysty jumystaryna atsalysýda. Ol – IýNESKO-nyń Kóshpeliler órkenıeti halyqaralyq ınstıtýtynyń basqarma múshesi, Ortalyq Azııany zertteý jónindegi Eýropalyq Assosıa­sııa­nyń (ESCAS) múshesi, Ortalyq Azııa boıynsha Baqylaý keńesiniń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Syrt­qy saıasat boıynsha koordı­nasııalyq keńesiniń múshesi, Geral­dıkalyq jáne genealogııalyq zert­teýlerdiń halyqaralyq azııalyq qory­nyń, Qazaqstan geraldıkalyq qory­nyń tolyq múshesi, birneshe halyq­aralyq granttardyń ıegeri. Merýert Qýatqyzy – áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylym salasyn­daǵy álemdik deńgeıge kóterilgen saýsaqpen sanarlyq ǵalymdarymyz­dyń biri. Onyń eńbekteri orys, aǵylshyn, koreı tilderinde TMD elderinde, Amerıka Qurama Shtat­tarynda, Avstrııada, Belgııada, Ita­lııada, Iran­da, Qytaıda, Koreıada, Úndistan­da, Ulybrıtanııada, Saýd Arabııa­synda, t.b. elderde jaryq kórdi. M.Ábýseıitovanyń zertteýleri túr­li órkenıetter men dinaralyq túsinis­tikterdi ornyqtyrýǵa, elimizde turaq­tylyqty saqtaýǵa baǵyttalǵan Qazaq­stan Respýblıkasynyń saıasatyn tarıhı turǵydan negizdeýge, jalpy alǵanda elimizdiń táýelsizdigin baıandy etýge qaltqysyz qyzmet istep keledi. Ǵalymnyń mıssııasy, arman asýy da osynda bolsa kerek. Kóshim ESMAǴAMBETOV, professor.