Valentın DVÝREChENSKII: «Tabıǵatqa qarsy kelmeý kerek»

ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Qatarynan eki jyl boıy qylburaýǵa salǵan qurǵaqshy­lyqty qostanaılyq dıqandar umyta qoıǵan joq. Alaıda ótken jyly eginin Qostanaı aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor Valentın Dvýrechenskııdiń ylǵal saqtaý tehnologııasymen ekkender jerge qarap qalmady. Gektarynan 8 sentnerden bıdaı jınady. Al bıyl sáýir aıynda respýblıkalyq «Shapaǵat» ónertapqyshtar baıqaýynda Valentın Ivanovıchtiń paıdalanyp ári jyl saıyn jetildirip otyrǵan nóldik tehnologııasy birinshi júldeni ıelendi. Ǵalym-agronommen bizdiń tilshimiz áńgimelesken edi. – Valentın Ivanovıch, óz tá­jirıbeńizden ábden ótken, kú­mánsiz ónertabysyńyz elimizdegi ónertapqyshtar baı­qaýyn­da jo­ǵary baǵalandy. Bul kóp jylǵy eńbegińizdiń jemisi ǵoı? – Iá, jer óńdeýdiń jańa tásili týraly Intellektýaldyq menshik jónindegi ulttyq komıtetten tórt patent alǵanmyn. Olardyń baǵa­la­ǵanyna rızamyn. Men bul eń­begim­niń osy júlde arqyly elimizde nasıhattala­tynyna qýan­dym. Bul tehnologııa qazir álem­degi astyq derja­valarynyń biri Kanada jáne Argentına, Avstralııa ǵalymdary men aýylsha­rýa­shylyq taýar ón­dirý­shileri tara­py­nan moıyn­dal­­ǵan. Álemdik stan­dartqa saı keledi. Qa­zaq­stan­dyq tehnologııa týra­ly me­niń eń­bekterim Avstralııa men Kanadada aǵylshyn tilinde basylyp shyqty. Ylǵal saqtaý tehnologııasy, (mu­ny ǵalymdar men dıqandar tikeleı sebý, nóldik tehnologııa, resýrs saqtaý dep ártúrli atap júr) bul kóp jylǵy tynbaı júr­gizilgen tájirıbe men eńbektiń je­misi ekeni ras. Men 60-shy jyl­dardyń orta­syn­da Na­ýyr­zym aý­danynyń «Raz­dolnyı» keńsha­ry­na jas agronom bolyp kelgennen bastap osy tehno­logııanyń kerektigin oılaı basta­ǵan­myn. Tipti Mıchýrın atyn­daǵy jemis-jıdek ıns­tıtýtyn bitirer kezde qorǵa­ǵan dıplom jumysym­nyń taqy­ry­by da osy tehnologııadan alys ketken joq. Ony sol kezdegi ǵalym-ustaz­darym joǵary ba­ǵa­la­ǵan edi. Búginge deıin 150-den asa maqala ja­zyppyn, eki kitapty osy salaǵa arnadym. – Jer óńdeýdiń ja­ńa tásiliniń negizin Naýyr­zym dalasynda júr­gen­­de qalaǵan­myn deńiz. – Iá, ol kezde jas agronom edim. Bul tehnologııa boıynsha jerdi aýdaryp jyrtpaı, irep, tyrnap qana dán sebýdi bastadym. Jerdi irep jyrtatyn qural­dy qol­dandyq. Gáp osyn­da. Son­­­da qatar jatqan «Bý­revestnık» degen ataq­ty keńshar boldy. Onyń  Sosıalıstik Eń­bek Eri atan­ǵan Nıkolaı Koz­lov degen dırek­tory boldy. Biz osy teh­­no­logııanyń arqa­syn­da «Bý­­reves­t­nıkke» qara­ǵan­da as­tyq­ty 1,5 ese kóp jı­nadyq. Nıkolaı Grıgorevıch sondaı jaq­­sy uıymdasty­rý­shy edi. Eki sharýashylyq ta Naýyrzymnyń shóleıt dalasynda jatyr, al nege kór­setkish eki túrli degen másele ol kisini dereý oı­lantty. Ol bizdiń sharýashy­lyqqa jıi keletin boldy, jaı­qa­lyp tur­ǵan egisti aralaıdy. Aqy­rynda meni «Býrevestnıkke» bas agronom etip shaqyrdy. Sol sharýashylyqta jańa tehno­lo­gııa­ny odan ári jetildire tústim. Odan sharýashylyq dı­rektory, oblystyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmasy­nyń bastyǵy, oblys­tyq partııa ko­mıtetiniń ekinshi hatshysy, táýel­sizdik kelgennen keıin Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstrine deıin óstim. Biraq men egis dalasyna qaıta oraldym, sóı­tip jańa tehnolo­gııany aıaǵy­na deıin jetkizdim. – Bıyl jańbyrly bolyp tur. Dıqandardyń arqasyn keń­ge sal­ǵan jaıy bar. Al qur­ǵaq­shylyq bolǵan jyl­dary sizdi izdeıtinder kóp, ózińiz de dıqan­dar aldyna kóp shyǵasyz. – Ylǵal saqtaý nemese nóldik teh­nologııany tek qurǵaqshylyq ne­mese qýańshylyq jyldary ǵa­na kerek degender túbirli qatele­se­di. Ras, bul tehnologııamen ju­mys istegende jańbyr az jaýǵan jyl­dary túgel qýańshylyq bo­lyp, kók­ten tamshy tambaǵan ýaqyttyń ózin­­de dıqan qambasy qur bolmaı­dy. Oǵan Qostanaı ob­lysyndaǵy sońǵy jyldarǵy kórsetkishter kýá. Mysaly, 2009-2010 jyldary qa­ta­rynan eki jyl Tobyl-Torǵaı óńi­rin­de jań­byr jaýmady. Osy teh­no­logııany paıdalanatyn­dar­dyń aty­zynda gektar aınalymy 8 sentnerden kemigen joq. Qurǵaqshylyq bizdiń Qa­zaq­stan jerinde jıi bolatyn qu­byl­ys. Tájirıbege súıensek, ár on jyldyń úsh jyly qurǵaq, úsh jyly qýań, tórt jyly jań­byrly bolady eken. Álemdik tájirıbe boıynsha, jylyna 350 mm-den az ylǵal túsken jer qýań, shól bolyp sanalady. Qazaq­stan­nyń soltústik óńiriniń barlyǵy da shóleıt aımaq­qa jatady. Biraq ylǵal saqtaý tehnolo­gııa­sy úshin áńgime jyldyń jań­byr­ly, jańbyrsyz bolýynda emes. Áńgime to­pyraqty qalaı óńdeýde. Jer-Ana­nyń nege qunary ketti, nege topyraq azdy? Lomonosov sııaqty ǵalymdar topyraqtyń qur­ǵaq jy­nysta paıda bolǵanyn aıta­dy. Al­dymen muhıtta paıda bol­ǵan ósimdiktiń sabaǵy men ja­py­raq, tamyr qaldyqtary arqyly topy­raq paıda bolyp, ol myń­daǵan jyldar boıy qalyń­dap, qunar­la­na berdi. О́simdik qaldyq­taryn­syz topyraq ta bolmas edi. Tabı­ǵatta aınalym paıda boldy. О́sim­dik mıkroorganızmdermen, basqa da tiri organızmdermen ózara árekettesý ar­qyly ómir súretin boldy. Son­dyq­tan ósimdik ósetin, jándikter qo­rektenetin tiri eko­júıe qalyp­tas­ty. О́simdik topy­raq­taǵy ján­dik­terdi, al jándikter ósimdikti qorek­ten­diredi. Kómir­qysh­qyl gazy ósimdik organızmin túzse, ottegi jer betindegi ómir­diń paıda bolýyn qamtamasyz etti. Búkil álem tabıǵattyń osy ózara áreke­tine baılanǵan. – Sonda sizdiń topyraqty óńdeýdiń osy kezge deıin qol­danyp kele jat­qan dástúrli tásili durys emes degińiz kele me? – Dál solaı. Adam soqany oılap tapqaly jerdiń qyrtysyn aýdaryp, topyraqtyń qunaryn qur­­tý­men keledi. Qazaqstanda tyń kóterilgeli 50 jyl ishinde topy­raq­taǵy orga­nı­kalyq zat­tardyń 30 paıyzyn joıyp jiberdik. Topy­raqta 7-8 paıyz organıkalyq zattar bolady, qazir onyń mólsheri 4-5 paıyzdan aspaıdy. Jerdiń betindegi 1 santımetr qarashilik qa­lyp­tasýy úshin jarty ǵasyr ýaqyt kerek. Ol qalaı paıda bolady? О́sim­diktiń sabaǵy, japyraǵy, tamy­ry ornyn­da qa­lyp, shirip, jer astyndaǵy túrli mıkroorganızmdermen ózara áre­ket­teskende qa­lyp­tasady. Biz adam­dar soqamen topyraqty birneshe santımetr tereńdikte aýdaryp tastaǵanda, ondaǵy tiri or­ga­nızm­niń barlyǵy da jelge, kúnge tıip joıylyp ketedi. Soqany adamzat órkenıeti­niń kórinisi dep qabyl­dadyq. Al 1850 jyly Charlz Darvın: «Adam soqany oılap tapty, biraq topyraqty soqa qopsyta ma, qurt-qumyrsqa qopsyta ma, ony áli ómir kórseter» degen eken. Sol Darvınniń aıtqany durys. Adamzat jer qyrtysyn durys paıda­lan­baǵandyqtan da ol azyp barady. – Sizdiń tehnologııa boıyn­sha topyraqty qalaı qopsytý kerek? – Men ylǵal saqtaý tehnolo­gııa­syn júzege asyrý úshin so­qanyń bir tisindeı ǵana, ózi juqa, tum­sy­ǵy úshkir qural oılap taptym. Ol soshnık dep atalady. Osy quraldy tuqymsepkishke tirkep, jerdi te­reń­digin de, enin de 2 santımetrden aspaıtyn etip, irep syzyp, oǵan dán tastap otyrady. Sonda topy­raqtyń ýyz qalpy buzylmaı, erteń ósetin bıdaıǵa, ne basqa ósimdikke kerekti qorektiń barlyǵy saqta­la­dy. Soshnıkterdi Reseıdiń Chelıabi, Omby zaýyt­tarynda istetip ala­myz. Bizdiń ob­lysta da óndirýge bolar edi, biraq Chelıabidegideı tózimdi temir joq. – Osy arada nóldik tehnolo­gııanyń erejesin de aıta ketseńiz. – Birinshiden, astyqty jına­ǵan­da onyń sabaǵyn maıdalap, qı­qym­dap týrap, shashyp ketý kerek. Shet elden alynǵan ozyq úlgi­degi kom­baındar muny jasaıdy. Ekinshiden, to­pyraq­tyń betinde saban, ósimdik qaldyǵy sııaqty «jabý» qalýy úshin, astyq jınaý naýqany­nan keıin topyraq eshqandaı mehanı­ka­lyq quralmen óńdelmeýi tıis. Úshin­­­shiden, kóktem­de egin egerdiń al­dynda gerbısıdpen, glıfosatpen atyzdaǵy aram shóp otalyp tasta­la­dy. Tórtinshiden, dán­di topyraq­tyń mehanıkalyq qu­ramyna baıla­nysty jerdi qopsytpaı, irep tilip otyryp egedi. – Nóldik tehnologııa tek dándi daqyldar, ıaǵnı bıdaı óndirýge ǵana negizdelgen be? Ońtústik óńir­lerde dándi da­qyl­darmen qa­tar baqsha da bar ǵoı? – Daqyldyń qaı túri bolsyn, kartopty, kókónisti osy nóldik tehnologııamen egýge bolady. Al ońtústik aýdandarda bul tehnologııa óte jaqsy nátıje beredi. Aq­tóbe, Batys Qazaqstan oblys­ta­ryn­da bul tásil paıda­lanylady. – Dıqandarǵa burynǵy soqa­men jyrtyp, kúzdigúni sú­diger kóteretin dás­túr­li jer óńdeýden sizdiń ylǵal saqtaý tehnologııa­ńyzdyń basty ar­tyq­­shylyqta­ry ne dep aıtar edińiz? – Qaıtalap aıtaıyn, eń basty aıyrmashylyq topyraqtyń quna­ryn ózinde qaldyrý bolmaq. Bu­ryn dıqandar men mamandar arasynda mynadaı túsinik bar edi. Jerden qansha mol ónim alsań, jer sonsha azady, oǵan ústeme mı­neraldy ty­ńaıt­qyshtar berý kerek. Al ylǵal saqtaý tehno­logııa­symen jerdi óń­degende jyl boıy topyraq ósimdik qaldyq­tarymen jabýly jatady. Ol qaldyqtar­dyń barlyǵy da jaýyn-shashyn jáne mıkroorganızmder áre­­keti­men qarashilikke aı­na­lyp, topy­raq­ty organıkalyq zattarmen ba­ıy­ta túsedi. Qysqasyn aıtqanda, daıyn tyńaıtqyshqa aı­nalady. Astyq ónip shyqqan jerdegi topy­raq qunary qaıtadan ornyna keledi. Sonda mynadaı túsinik shyǵa­dy. Kúzde bitik astyq orǵan sa­ıyn, topyraq azbaıdy, qaıta qu­nar­ly bola túsedi. О́ıtkeni jaqsy ósken astyqtyń topyraqta qala­tyn sa­baǵy men japyraǵy, tamy­ry da myqty, topyraq buryn­ǵy­daı azý­dyń or­nyna organıkalyq zattarmen molyǵa túsedi. Men tyn­baı aıtyp júrgen ylǵal saq­taý nemese nóldik tehnolo­gııanyń bar syry osy ǵana. Bul tehnologııanyń basty ar­tyq­shylyǵy–hımııalyq tyńaıt­qysh­tardy kerek etpeımiz. Son­dyqtan topyraq hımııamen lastan­baıdy. Al ondaı jerge ekken bıdaıdyń sapasy da joǵary. Biz­diń óndirgen bıdaıy­myz halyq­aralyq kórmelerde eko­lo­gııalyq tazalyǵymen, sapasymen joǵary baǵalanyp júr. – О́zińizdiń osy tásildi qol­dan­ǵanyńyzǵa on bes jyldan asyp barady. Naqty nátıje, taby­syńyz qandaı? – On bes jylda ónimdilik eki ese artty. Mysaly, buryn bıdaı­dy gektaryna 12 sentnerden al­saq, qazir 25-26 sentnerden qaıy­ramyz. Oblysta 500 myń gektardaı jer osy nóldik tehnologııamen óńdeledi. – Valentın Ivanovıch, sizdiń osyndaı tabysyńyzdy kórip oty­ryp, aýylsharýashylyq ta-­ ýa­­ryn óndirýshiler jańa teh­nolo­gııa­ny engizýge nege shaban qımyldaıdy? – Stereotıp! Taptaýryn qa­lyp­­tan maltyǵyp shyǵa almaı­myz. Adam­nyń oılaý júıesin ózgertý óte qıyn nárse. Ásirese ǵalym­dar­dyń arasynda meniń jaqtastarym shamaly dep oılaı­myn. О́ıtkeni olar ylǵal saqtaý tehnolo­gııasy­nyń paıdasyn aýyz­ben aıtyp-aq beredi, biraq iske kel­gende únsiz qalady. Sharýa adam­dar neniń durys, neniń bu­rys ekenin jaqsy biledi. Olar­dyń aldynda leksııa oqyǵanymda meni minberden úsh saǵat boıy jibermeı, suraqtar qoıady. Átteń olardyń kópshiliginiń qolynda qarjy joq, buǵan quryl­taı­shy­lardyń, astyq óndirýmen aına­ly­syp júrgen iri kásipker­lerdiń kózin jetkizý kerek. Oblys­ta menen úırenip, jer óńdeýdi tu­tas­taı osy tehnologııaǵa kóshirgen sharýashylyqtar bar. Mysaly, «Dıev» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Oleg Danılenko azdaǵan jyldar bu­ryn qarapaıym ǵana fermer edi. Qazir 60 myń gektar jeriniń bar­lyǵyn osy tásilmen óńdep bıdaı óndiredi. Osy sharýashylyqtyń óndirgen uny Nıý-Iorkte ótken kórmede birinshi oryn aldy. Ol qazir oblys­taǵy eń baı adamdar­dyń biri. Bıýd­jettiń qarjysyn, halyqtyń qazy­na­syn urlap emes, óz adal eńbeg­men baıyǵan adam. Sharýashylyq baı bolǵan soń, sol jerde turyp jatqan eńbek adamdarynyń da jaǵdaıy jaman bolmaıdy. Osy tehnologııaǵa nıeti qulaǵannyń biri Qazaqstan­nyń Eńbek Eri Saıran Buqanov. Onyń basqaryp otyrǵan «Karken» sha­rýashylyǵynda da osy yl­ǵal jabý tehnologııasy túgel derlik ıgerildi. Basqa jurtqa osy jigitter­diń eńbegi úlgi bolýǵa tıis. – Ekolo­gııa­lyq másele­ler ótkirlenip turǵan myna zamanda bul óte quptarlyq is eken. – Barlyq memleketterde ta­bıǵı resýrs qorǵalady. Al topy­raq – basty tabıǵı baılyq bolyp sana­lady. Barlyǵy da topy­raq­tan óne­di. Kóptegen elder onyń quna­ryn saqtaýdy zańmen bekitip otyr. My­saly, Germanııada, Avstralııada fermer topyraqty az­dyryp jiberse, ol zań sheń­berinde úlken kólem­de aıyppul tóleıdi nemese odan jer ýchaskesi qaı­ta­rylyp aly­nady. Birqatar elderde topy­raqty saqtaý qyz­meti paıda boldy, ony memleket baqylap otyrady. Eger topyraq tıisti tehnologııaǵa saı kútil­me­se, onyń beti qarashi­likti qam­ta­masyz etip, qunaryn artty­ra­tyn ósimdik qaldyqtary­men ja­byl­ma­sa, onda fermerge aıyppul salynady, topyraq jaq­sy kú­tilse olardyń suraǵan sýbsı­dııa­syn beredi. Al bizdiń elde «Jer týraly» Zańnyń 93-babynda jer ýchas­ke­siniń kú­tilý kerektigi, jerdi jalǵa alǵan adam ony kút­pese keri alyp qoıý jóninde aıty­la­dy. Biraq bul bap jumys istep otyrǵan joq. Son­dyqtan topy­raq­ty saqtaý tý­raly arnaıy zań kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı.