Qala halqyna aınalǵan qazaq

Árıne, tereńge ketsek halyqty túrli taptar men toptarǵa bólýge bolady. Biraq, bizdiń qarastyratynymyz sol kópshiliktiń ózi bolmaq.  Qazaq buqarasy HH ǵasyrda da­la halqynan aýyl halqyna aýysty. Ǵa­syrlar boıy qalyptasqan, ushy-qıyry joq keń dalaǵa tán erkin minezimiz, darhan júregimiz, keńqoltyq salt-dástúrlerimiz, sharýashylyq erekshelikterimiz birte-birte aýyldyq, otyryqshylyq qalypqa tústi. О́zi jyly úılerde turyp, qolǵa qarap qalǵan azyn-aýlaq malyn qorada baǵyp, aýyldyq aımaq sheginde ǵana júrip-turatyn tirlikke kóshti. Uzaq ýaqyt halyq bul tártipke kóndige almaı, tynysy tarylyp, erkin júrip, keń tynys- taýdy armandap, jan-júregi saıyn dalaǵa umtylatyn. «Qasqyrdy qansha asyrasań da ormanǵa qarap ulıdy» degendeı, qazaq ta jańa qalypqa kóndige almaı, kóp ýaqyt óziniń stıhııasyn ańsap, qınaldy. Ásirese, kóktemde, el jaılaýǵa kósher ýaqytta jan-dúnıesi jabyrqap, kóńili elegizip, keń dalaǵa qulash urǵysy, atqa minip shapqysy, mań dalany basyna kóterip án salǵysy keletin...  Degenmen, Keńes zamanynda qazaq jańa dáýirdegi aýyl ómirine ábden kóndikti. Mysy basylyp, shalqyǵan kóńili bir arnaǵa túsip, birshama jýasydy. Áýelde úıdiń aınalasyn qorshap, jer shekteýdi, meje belgileýdi bilmegen basy birte-birte etek-jeńin jınap, aýlasyn qorshap, esigin bekitýdi de úırendi. Tamasha úıler turǵyzyp, qora-jaılaryn da túrlendirip salatyn deńgeıge jetti. Jańa jaǵdaıǵa áb­den úırenip, baýyr basqany sondaı, da­lada qalyptasqandyǵy umytylyp, halyq arasynda «qazaqtyń altyn besigi, tili, júregi, dili» dep áıteýir barlyq epıtetterdi aýylǵa qosyp sóı­leı­tin boldyq. Obaly ne kerek, aýyl da qazaqqa kóp nárse berdi: mek­te­bin­de balasyn oqytty, klýbynda mád­e­nıettiń dámin tatyrdy, mal men egin sharýashylyǵynda jumysyn ist­e­tip, qarajat tapqyzyp, tamaǵyn asyratty. Eń bastysy, ult retinde joıylýdan saqtalyp qaldy.  Tek basqa halyq ókilderi kó­bi­rek qonystanǵan, jumys pen qyz­met oryndary molyraq bolatyn, ınfra­qu­ry­lymdary jaqsyraq keńshar men aý­dan ortalyqtaryna kóship barǵandar ǵana tilderinen aırylyp, dilderi orys- tana bastady. Qalaǵa kóship barǵan qazaqtarǵa qaraǵanda, osyndaı mekenderge qonystanǵan qazaqtar tezirek orystandy. О́ıtkeni, munda ulttyq oqshaýlaný bolǵan joq, bári ashyq-shashyq, mektep oryssha, balalar da, úlkender de emin-erkin aralasyp jatty. Basqalarmen oryssha sóılesetin qazekeń birte-birte ózara da basqa tilde shúldirleıtin boldy. Al qalaly jerde mektebi oryssha bolǵanymen, balaǵa daladan góri úıdiń yqpaly kúshtirek edi, óıtkeni, syrttan qaýiptený ınstınkti munda árqashan saqtalyp otyrdy. Sondyqtan tilin umytpaǵan qazaqtar qalaly jerde salystyrmaly túrde aıtqanda kóbirek boldy.  Uzaq jyl qazekem osylaı ómir sú­rip jatty, basqa etnostarmen aralasy jyldan jylǵa óse berdi. Qalaly jerge qonys aýdarǵandar da jyl saıyn kóbeıip jatty, biraq jalpy halyq, negizgi kópshilik áli de aýyl turǵyndary bolyp qala berdi. Alaıda, onyń moınynda ulttyq jaýapkershilik bolǵan joq, memleketshil sana da basqalarmen salystyrǵanda tómenirek boldy.  Endi ne boldy... Endi qazaq qala hal­qyna aınalyp kele jatyr. Buryn qalaǵa birli-jarymy ǵana kóshse, qazir myń-myńdap kóship, qonystana bas­tady. Qazaqstan kartasynda halyq sa­nyndaǵy qazaqtardyń úlesi 70-80 paıyzǵa jetken qalalar paıda boldy. Buryn eń kóbi 25 paıyzdan aspaıtyn. Qazir qazaqtyń jartysynan kóbi qala turǵyny atandy. Árıne, áli qalaǵa tutastaı qalyptasa qoıǵan joq, etek-jeńi jaıylyp, tamyr-tanysynyń bárin úıine qonaqqa shaqyryp, toı jasasa qaryzdanyp-qaýǵalanyp, mıllıondardy shashyp jatyr. Bul aýyldan qalǵan ádetter. Ýaqyt óte kele aqshany únemdep, qalanyń talqysy men daǵdysyna aýysady, tártibi men má­denıetine de tóseledi. «Basqa tússe bas­paqshyl» demekshi, qazaq oǵan da úırenedi.  Tek qazaq endi moınynda óziniń derbes memleketiniń amandyǵy men damýynyń jaýapkershiligin arqalaǵan ult ekenin uqsa boldy. Qala halqyna aınalǵanda kópshilikke osyndaı zil batpan salmaq ta túskenin umytpaý kerek.