Intellektýaldy bestseller

Bul týyndylarda jaqsy stıl, kórkem til, oqyrmandy oılaýǵa baǵyttaý, keıipkerlerdiń obrazyn psıhologııalyq turǵydan jan-jaqty kórsetý bar, shyǵarmanyń tereń fılosofııalyq máni oqyrmandy adamgershilik turǵydan jetildirip, damýǵa, jaqsylyq jasaýǵa jeteleıdi deýge de bolady. Bul jalpylaı berilgen anyqtamany oqyp, shyǵarmalardyń basym bóligin «ıntellektýaldy bestseller» qataryna jatqyzýǵa bolady dersizder, biraq olaı emes ekenin ózderińiz de sezip otyrsyzdar ǵoı. Basqa jaǵynan alyp qarasaq, bul serııamen shyǵyp jatqan kitaptar oqyrmandy qyzyqtyrýdyń, kóńilin aýlaýdyń birden-bir joly ekeni de ras. Ádebıetti bızneske aınaldyrǵan alys, jaqyn kórshi elder, kitapqa qyzyǵýshylyqty arttyrýdyń bir joly retinde buqaralyq aqparat quraldary men ınternet basylymdarda kitapqa qatysty ártúrli tizimder berýge qumar (biraq bizde, ókinishke qaraı, ol da joq qoı). Sondyqtan ınternetke «ıntellektýaldy bestseller» dep terseńiz de biraz kitaptyń tizimin shyǵarady. Sol tizimderdi kórip otyryp, ózim buryn oqyǵan birneshe kitaptyń avtory bar ekenin baıqadym. Birinshi, 1980 jyly ıtalııa tilinde jaryq kórgen Ýmberto Ekonyń «Raýshan esimi» (The Name of the Rose) kitabyn atap ótkim keledi. Oqyrmandarymyz osy attas kórkem fılmdi kórgen bolar. Bir qaraǵanda, detektıv sııaqty bolyp kórinetin bul shyǵarma nesimen tanymal? Jazýshy sizdi shytyrman oqıǵalarmen eliktirip, shyǵarmada bolyp jatqan túrli jumbaqtardy sheshýge erkińizden tys tarta otyryp, shyǵarmanyń eń basty máni aqıqatty izdeýge, oı erkindigi men bilimge qol jetkizýge, sonymen birge, bilimniń paıdasy men zııanyn kórsetýge tyrysady. Kitap avtorymen birge siz de kitaptaǵy bilimdi bárine birdeı berý kerek pe, álde mynany oqýǵa bolady, al mynany oqýǵa bolmaıdy dep sheship otyratyn Horhe sııaqty bireýdiń bolǵany durys dep oılaısyz ba? Ekinshi, Avstralııa jazýshysy Markýs Zýsaktyń «Kitap urlaýshy» (The Book Thief) romany 2006 jyly jaryq kórdi. Bul kitapty da oqyǵandardan góri, kórkem fılmin kórgender kóp bolar. Iаǵnı, bul sońǵy jyldary tanymal bolǵan shyǵarmalardyń negizinde túsirilip, álemge tanylyp jatqan fılmder kóbeıip kele jatqanyn kórsetedi. Nemese jaqsy jarnamalanǵan kórkem fılmderdi kórip, kitabyn oqyp jatqandar da barshylyq. Sonymen «Kitap urlaýshy» – ólim atynan jazylǵan kitaptardyń biri, sondyqtan ony bir demmen oqyp shyǵýǵa bolmaıdy. О́zim tym uzaq bolmasa da, arasyna ýaqyt salyp oqyǵanym esimde. Shyǵarma adam rýhyna, onyń kózsiz batyrlyǵyna, keıde taǵdyrmen oınasa da, ólim ony aınalyp ótetinine, áli de jaryq sáýlesin kóretin, talqany taýsylmaǵan adam barlyq qıynshylyqty ótkeretinine senim uıalatady. Sonymen birge, kitap pen sózdiń qudiretine qoshemet pen madaq aıtylady. О́lim aýzynda turǵan adamdar daýystap oqylǵan kitapty tyńdaǵanda júrekterine jylylyq, jandaryna tynyshtyq, kóńilderine sabyrlylyq uıalaıdy. Úshinshi kitap Japonııadan shyqqan brıtan jazýshysy Kadzýo Isıgýronyń «Bir kúnniń sarqyty» (The Remains of the Day) romany. Roman 1989 jyly jaryq kórip, áıgili Býker syılyǵyn ıelengen, osylaı atalatyn fılm de túsirilip, basty rólderde Entonı Hopkıns pen Emma Tomson oınap, Oskar syılyǵynyń 8 atalymyn ıelengen. Osynyń ózi bul romandy oqyp shyǵýǵa negiz bolatyn bolar.  Intellekt – aqyl-parasat, ıntellektýal – zııatker dep aýdarylyp júrse de, keıde tolyq maǵynasyn ashpaıtyndaı kórinedi. Degenmen aqyl-parasatty bıikke sharyqtatyp, adamgershilik qun­dylyqtaryn dáripteıtin, adamnyń adam bolyp qalýyna, adamdyǵyn, kisi­ligin joǵaltpaýyna áser etetin ádebı shyǵar­malar jetip artylady. Qazaq áde­bıetinen mysal keltir dese, men úshin oılan­bastan ataıtyn shyǵarma Tólen Ábdik­tiń «Tozaq ottary jymyńdaıdy» povesi. Qaıta-qaıta oqyp, tereńine jete almaı­tyn, ókinish pen óksikti basa otyryp, úmit otyn jaǵatyn qaıtalanbas erekshe shyǵarma.  Shyǵarmanyń tanymal bolýy jazý­shyǵa ma, shyǵarmanyń qaı tilde jazylǵanyna ma, jasalyp jatqan jar­namaǵa ma, álde oqyrmannyń iltıpa­tyna baılanysty ma, kim biledi? Mysaly, Aýǵanstannan bala kezinde ketken Haled Hoseını, Japonııadan 6 jasynda ketken Kadzýo Isıgýro ana tilderinde emes, kóship barǵan jeriniń tilinde: bireýi Amerıka Qurama Shtattarynda, ekinshisi Ulybrıtanııada tanymal shyǵarmalar usynýda. Osydan kelip Qazaqstannan jastaıynan ketip, basqa tilde shyǵarma jazyp aty shyqqan jazýshy bar ma nemese ulty qazaq bolmasa da qazaq tilinde shyǵarma jazyp, sol arqyly qazaq halqynyń jany men rýhyn, azaby men zaryn, qıynshylyǵy men qaterin, armany men úmitin qazaqtan artyq kórsete alǵan, jetkize alǵan jazýshy bar ma, álde bola ma degen oı mazalaıdy...

Baqytgúl SALYHOVA, pedagogıka ǵylymdarynyń  kandıdaty