Fılmde mańyzdysy – dúnıetanym

Árıne, ón boıynan, qan tamyrynan qazaqtyń rýhy seziletin, kórip otyrǵanda onyń qa­zaqtiki ekeni sezilip (sezilip tur­maq, aıdan anyq kórinip) tura­tyn fılm­der qajet.  Al ondaı fılm­derdi túsirý kimderdiń qolynan keledi? Árıne, saıyp kelgende, bar másele avtorlardyń dúnıetanymyna kelip tireledi. Fılmniń aýany men kıno­tilin qalyptastyratyn da sol dúnıetanym ǵoı. «Máseleniń montajda da emes, mızanssena nemese rakýrstarda da emes, dúnıetanymda ekenin úsh-tórt fılm túsirgennen keıin ǵana túsindim», – deıdi Andreı Mıhalkov-Kon­chalovskıı (A.Konchalovskıı. «Pa­rabola zamysla», 7-bet). Biraq, osy dúnıetanym qalaı qalyptasady? Biz­diń únemi izdeıtin, joǵaryda aıtyp otyr­ǵan qazaqtyń jany seziletindeı dúnıetanym qandaı fılmderde bolýy múmkin?  Avtorlar kıno túsirýdiń qyr-syryn jetik meńgerýi de múmkin, sheberlik jaǵynan aldyna jan salmaýy da ǵajap emes. Biraq, biraq... bir kem dúnıe. Keıde «myna fılmniń kınotili keremet eken» degen pikirdi jıi estımin. Al sol fılmdi kórseńiz, onda Tarkovskıı de, Fellını de, Tarantıno da, t.b. bári júrýi múmkin. Tek qazaq joq. Jo-o-q, keıipkerleri – qa­zaq, oqıǵalary Qazaq elinde ótip ja­ta­dy. Biraq, keıipkerleriniń esimin Djon, Djessıka, Elena, Egor, Barbara dep ózgertse de, jańaǵy fılm asa ózgeriske ushyraı qoımaıdy. Sebebi, Serik nemese Aıgúldiń Djon nemese Djessıkadan erekshelenip turatyn qasıetin, is-áreketin kóre qoımaısyz. Tipti, ol keıipker Djon da, Djessıka da emes. Biraq, qazaq ta emes. Ne jerde, ne aspanda joq, áıteýir «qalyqtap júrgen» túsiniksiz bireý. Esesine ne qazaq, ne ıspan, ne Amerıka, ıá bolmasa Eýropanikine uqsamaıtyn dúbára fılm­der dúnıege kelip jatady. Bul, ásirese, jastardyń, sonyń ishinde, stýdentterdiń fılmderinde, qazirgi kommersııalyq fılmderde óte jıi kezdesedi. Munyń sebebi nede? Ne istemek kerek?  Osy aıtylyp otyrǵan jaǵdaıdyń eń basty sebebi – fılm avtorlarynyń dúnıetanymynda bolýy kerek. Kıne­matografıst bolamyn dep úmittenip júrgen jastardyń kópshiligi, eń aldymen, óziniń ana tilin bilmeıdi. Til bilmegen soń, qazaqtyń tól óneri men ádebıetinen múldem beıhabar deýge bolady. Al endi qazaqy dúnıetanymnyń, qazaqy jannyń negizgi dáni de sol til men ádebıette emes pe? Bala kezinen Qobylandynyń, Alpamystyń, Er Tarǵynnyń erliginen góri, Garrı Potterge súısinip ósken adamnyń qolynan shyqqan dúnıeden qansha izdeseńiz de, jańaǵy aıtyp otyrǵan dúnıetanymdy taba almaı­ty­nyńyz haq. Rýhanı dińgektiń dáni ózinen emes, ózgeden bastaý alǵan jas­tardyń kópshiliginiń fılminde A.Konchalovskıı aıtqandaı, «qansha jerden montaj da, mızanssena da, rakýrs ta keremet bolǵanymen, bas­ty máseleniń dúnıetanymda ekeni» «menmundalap» turady. Qysqasy, «álemdi sharlap baryp», sodan soń ǵana qazaqqa oralǵysy keledi. Negizi, kerisinshe bolýy kerek edi ǵoı: aldymen ózin, sonan soń álemdi tanyp, sodan keıin ǵana baryp ózine qaıta oralýy kerek emes pe? Olaı bol­maǵan soń, «qazaq qaıda?», «mynaý qazaq­tyń fılmine uqsamaıdy ǵoı» degen suraqtardyń kóbeıip ketetini de sondyqtan. Qazirgi otandyq kınonyń, ásirese, jastar kınosynyń basty «derti» de osynda bolýy kerek.  Shynynda, ne istemek kerek? Belgili jazýshy, dramatýrg Ákim Tarazı 1998 jyldyń 16-23 naýryzynda stýdenttermen ótken suhbat-sabaqtardyń birinde jazýshylyqqa kelýi týraly qoıylǵan suraqqa bylaı dep jaýap beredi: «Meniń ádebıetke kelýim arnaıy bolǵan joq. Biraq kezdeısoq ta emes edi. Bala kúnimde 500-deı qazaq ertegisi men jyryn jatqa biletinmin. Kókeıdegi sol qazyna buzyp-jaryp shyqty ǵoı deımin» (Á. Tarazı, L. Musaly. «Kórkemdik qupııasy», 11-bet). Jazýshy keıin taǵy bir suhbatynda Máskeýdegi Joǵary ssenarlyq kýrsta ózi tamsanyp kórgen álem kınosynyń rejısserleri men olardyń fılmderi týraly áńgimeleıdi. Sol Máskeýde júrip, ulttyq kınomyzdyń jaýharyna aınalǵan «Tulpardyń izi» fılminiń ssenarııin jazady. Biraq, ol qazaq kınosyna ózi tamsanǵan fılmderge uqsaıtyn dúnıelerdi alyp kelsem degen joq qoı. Ol fılmder rýhanı kókjıeginiń keńeıýine áser berdi, biraq ulttyq klassıkalyq fılmniń sse­narııin jazýyna kedergi keltirgen joq. О́ıtkeni, bala kezden jatqa bilgen 500-deı qazaq ertegisi men jyry jazýshy dúnıetanymynyń negizgi dińgegi, ári ulttyq ımmýnıtettiń saqtalýyna birden-bir sebepker boldy deýimiz kerek.  Sondyqtan, qazirgi qazaq kınosyna osyndaı ulttyq ımmýnıteti berik, qazaqtyń janyn túsinetin, qazaqy dúnıetanymy bar jastar kóptep kelse eken degen arman ári úmit bar. Tek sonda ǵana qazaq kınosynyń «qan aınalymy» jańaryp, jaqsaryp, keskin-kelbeti ózgerip sala berýi múmkin. О́ıtkeni, qazaqtyń kınosy, eń aldymen, qazaqtyń ózine kerek...

Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy,  ónertaný kandıdaty