Bizdiń qanatty dostarymyzdyń ózine tán tirshiligi, ózine tán bolmysy bar. Árbir nárseniń jik-jikke bólinetini sııaqty, qustardyń da túrleri jeterlik. Máselen, qus tóresi aqqý qashanda sulýlyqtyń sımvoly sanalady. Qaı zamanda kimniń qalyptaǵany belgisiz, kóne jyrlardan bastap búgingi kúngi aqyndardyń óleńderine deıin aqqý aty kezdesedi. Súıgenin aqqýǵa teńemegen aqyndy tabý qıyn. Eger ol sulýlyqqa súısinbese, onyń aqyndyǵyna kúmándanýǵa da bolatyndaı. Zertteýshi ǵalymdardyń pikirinshe, qazaq jerin mekendeıtin sybyrlaq jáne suńqyldaq degen aqqýlar eken. Qus tóresine balanatyn sol sybyrlaq aqqýlardyń sýretin batys pen shyǵystyń anımalıst sýretshileri de saldy. Adam janyndaǵy shyraqtyń bárin qozǵap ótetin sulýlyq súısindirmeı qoısyn ba?!
Tumanbaı Moldaǵalıev pen Nurǵısa Tilendıevtiń «Qustar qaıtyp barady» dep ándetkenine bar qazaq kýá. Uly qazaq dalasy tereńdigimen de, kemeldigimen de ǵazız qustarǵa pana bolǵan. Endi búginde qanatty perishtelerdiń ǵaıypqa sińip, qusjolyna iz tastap bara jatqandyǵy oılantarlyq qubylys bolyp tur.
Qazaqtyń kórnekti shaıyry Esenǵalı Raýshanovtyń «Qustar – bizdiń dosymyz» deıtin kitaby bar. Sol kitapta aqyn «Suńqyldaq aqqý jyl sanap joǵalyp barady. Buryn Ystyqkól men Kaspııden basqa Jambyl oblysyndaǵy Bılikól, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Shalqar jáne Arqanyń kólderine, Balqash pen Aralǵa, Zaısan men Ilege qonyp ótetin qus búginderi sırek kezdesedi» dep jazady. Rasymen, búgingi tańda aqqý qusynyń azaıyp bara jatqany týraly áńgime jıi qozǵalady. Jalǵyz aqqý emes, kóptegen qanatty perishtelerdiń búgingi jaıy barlyǵyn da tolǵandyrady.
Biletinder, aqqýdyń basty dushpany baqsylar men balgerler ekenin aıtady. Olardyń oıynsha aqqýdyń óti myń da bir keselge em kórinedi. Obal, árıne. Budan keıin talaı adamnyń aqqýǵa tuzaq quratyny belgili. Al kórshi Qytaı eli aqqýdyń etinen túrli taǵamdar daıyndaıdy eken. Budan keıin meıirimdilik pen raqymdylyq týraly sóz qozǵaý túgili, oılaýdyń ózi bir túrli. Al ataqty Muqaǵalı Maqataevtyń «Aqqýlar uıyqtaǵanda» shyǵarmasyndaǵy aqqýdy atqan adamnyń taǵdyry oqyrman jadynda bolar. Halqymyz da «aqqýdy atpa» deıdi.
Adamzat úshin qasterli qustardyń taǵy biri – qarlyǵash. Qazaq dalasynda barlyq qazyna bar. Tabıǵattyń kóz aqy bererlik ásemdigi bizdiń dalaǵa berilgen. Qazirgi Shymkent qalasy men Taraz shaharynyń ortasyndaǵy kórkem taý Shaqpaq asýy dep atalady. Sol Shaqpaqtyń alpys eki tamyryńdy qýalap qubyladan esken erekshe qońyr jeli týraly da jıi aıtylady. «Tıedi Shaqpaq jeli toqpaq bolyp» degen halyq óleńi de bar. Al qarlyǵashtyń adam balasyna úıirsek keletin qasıeti ekibastan. Keshegi Keńes ókimetiniń bıologteri de Shaqpaqtyń mundaı shynaıylyǵyna shynynda tańdaı qaǵysyp ótken. Qyran qustan bastap, judyryqtaı torǵaıǵa deıin Shaqpaq asýynan asarda tómendeı ushady eken. Uzaq, qarǵa sekildi qustardyń Shaqpaq asýynan qazdańdaı basyp, jaıaý asyp bara jatqanyn kórgen ǵalymdar bul týrasynda jazǵan da kezinde. Ǵalymdar qustardyń jolyn tosyp, olardy saqınalaıtyn birden-bir oryn retinde Shaqpaqty uıǵarǵan. Sóıtip, kezinde asýdyń aýzyna «Aran tor» da qurylǵan eken.
Áýlıeata óńirinde ornalasqan Shaqpaq asýynda bir kezderi qarlyǵashtar kóp bolǵan desedi. Qarlyǵash qustyń qasıeti bizge deıingi talaı ańyz-ápsanalarda, túrli raýaıattarda aıtylyp júr. Mysaly, Qazaqstan Ǵylym Akademııasynyń Zoologııa ınstıtýty 1978 jyly kúz aıynda Shaqpaq asýynda kúndelikti jumystarymen aınalysyp jatady. Álgi «Aran torǵa» túsken bir qarlyǵashty ǵalymdar saqınalapty da, qaıtadan qoıa beripti. Qudaıdyń qudireti sonda, arada tórt kún ótkennen keıin orys ornıtologteri saqınalanǵan álgi qarlyǵashty Hakasııadan bir-aq ustaıdy. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, álgi qarlyǵash táýligine segiz júz shaqyrymnan astam jol ushqan eken. Endi dala erkesiniń mundaı qasıetine tańdanbaýǵa bolmaıdy.
Qarlyǵash qus týraly qazaq ańyz-ertegilerinde de jıi aıtylady. Ortaǵasyrlyq kórnekti ǵalym Rabǵýzıdiń «Qıssa súl Ánbııa» kitabyndaǵy «Nuh aleıhıs salam hıkaıalarynda» jer betin topan sý basqanda paıǵambar kemesinde de qarlyǵashtyń bolǵany baıandalady. Demek, qarlyǵash qusy uly dalamyzda ejelden bar degen sóz.
Tyraýlaǵan tyrnalardyń tabıǵaty bir bólek. El arasyndaǵy esepshiler men juldyzshylar aýa raıyn boljaǵanda, aqbas tyrnalardyń kelip-ketýine qaraǵan deıdi. Mysaly, tyrna tym tómen ushsa, onda kún sýytady dep boljanǵan. Al ornıtolog ǵalymdar dýadaq, degelek sekildi qustardy Shymkent, Jambyl, Almaty oblystarynan bolmasa, ózge jerlerden kezdestirmegenin jazady. Búginde mundaı qanatty perishteler bul jerlerden de kórinbeı ketken sııaqty.
Qaqaǵan qańtar, bozsholaqty aqpannan soń naýryz aıy keledi. Tabıǵattyń eń bir ásem mezgili týady. Kóktemmen ilesip qaratorǵaı keledi. Bul da bir adamzatqa berilgen ǵajaıyp syı. Ataqty Úkili Ybyraıdyń «Kóńiliń tas ta bolsa bir jibıdi, sáride qaratorǵaı saıraǵanda» degen óleńi tegin aıtylmasa kerek. Aqtútek boranda da, mı qaınatar ystyqta da qarǵa ǵana mekenin aýystyrmaıdy desedi. Qasıetti Quran kitabynda da qustar týraly naqty aıattar bar. Bábisek qustyń Súleımen paıǵambardyń qyzmetinde bolǵany aıtylady. Al ejelgi ańyzdarda Súleımen ǵaleıssalamdy sózden tosyldyrǵan taǵy bir qustyń baıǵyz ekeni aıtylady. Sondyqtan, qustar da Jaratýshynyń erekshe ǵazız júrektileriniń biri. Keıbir derekterge qaraǵanda, 1860 jyldan beri júrgizilgen esep boıynsha, qustyń seksen túri jer betinen joıylyp ketken deıdi. Shynynda búginde de qustyń túrleri azaıyp barady. Sýshylqara, qurqyltaı, áýpildek, qyrǵaýyl, saryshymshyq sekildi qustar da qazaq dalasynda kóp bolǵan. Al bulbul qustyń ánshiligi, keremet jaratylysy tipti ǵajap.
Qustar azaıyp barady. Tabıǵattyń eń bir ásem, ádemi jaratylysynan biz sát saıyn alystap baramyz. Asyl tekti qustardyń azaıǵany taǵy bar. Kóktem kelip, kún kúlimdegende tylsym tabıǵattyń kórkin ashatyn qustardyń qasıeti qaı kezde de qymbat.
Hamıt Esaman, «Egemen Qazaqstan»
TARAZ