Epık aqyn Nesipbek Aıtuly qazaq memleketiniń bas rámiziniń biri baıraqqa arnap jeke poema jazdy. Bul qazaq ádebıeti tarıhynda bolmaǵan tyń taqyryp, súbeli tabys deýge bolady. Ras, qazaq aqyndarynda týǵa, baıraqqa, jalaýǵa arnaǵan jekelegen óleńderi, jyr shýmaqtary bolǵan, biraq tutas poema týdyrǵany joq. Alaıda, burynǵy Kók túriktiń bórili baıraǵy, ǵundardyń qyl shashaqty týy, bertingi Altyn ordanyń aıbarly týy, Qazaq ordasynyń jalaýy, tý ustaıtyn týbegiler týraly tam-tumdaǵan derekter, jyr shýmaqtary ejelgi ádebıet nusqalarynda, shejire-destirlerde, keıingi jyraýlardyń jyrlarynda, halyq aqyndarynyń óleńderinde órnektelip keldi.
Búgingi Nesipbek aqynnyń kólemdi «Tý» poemasy eldik sanany, eren erlikti dáripteıtin erekshe dastan deýge negiz bar. О́ıtkeni, jyr qazaq eliniń qasıetti baıraǵyn maıdan dalasynda qas qaqpaı kúzetip, ózi sheıit bolsa da qulatpaı, urpaqqa tabystaǵan er sarbaz Qazymbet týraly bolyp otyr. Poema ómirde bolǵan oqıǵa men halyq ańyzynyń asyl arqaýyna súıengen. Ańyzdy aıtyp berýshi qart shejireshi – Jaqypbek Káripbaıuly. Oqıǵa Abylaı, Qabanbaı, Bógenbaı, Naýryzbaı bastaǵan qazaq qoly Tarbaǵataı taýynan jońǵarlardy talqandap qýǵan Shorǵa soǵysynda bolady.Teginde, ózi at ústinde jaý oǵynan sheıit bolǵanymen, týdy jyqpaı, qulatpaı quryshtaı qatyp kóz jumǵan jaýynger týraly ańyz sıýjetiniń basqa nusqalary da el arasyna taralǵan. Osy tarıhı baǵaly da qundy ańyzdy bala kezinde abyz qarııanyń aýzynan estigen aqyn oqıǵany jańǵyrta jyrlaǵanyn aıtady:
Osylaı uzaǵynan tolǵap edi,
Súńgitip tuńǵıyqqa sonda meni.
Shubyryp silekeıim, aýzymdy ashyp,
Sýsynym shólirkegen qanǵan edi.
Jaqańnyń jatqan jerin
jaryq qylsyn,
Úzilgen jiptiń ushyn jalǵap edi.
Bereıin keıingige qaıta jyrlap,
Jadymda jańǵyryǵy qalǵan edi.
Jyrda han Abylaı, Buqar jyraý, Qanjyǵaly Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı, Kókjal Baraq sekildi Abylaı zamanynyń bas batyrlarynyń tulǵasy epızod-shtrıhtarmen somdalǵanymen, poemanyń altyn arqaýy – Qazaq ordasynyń týy, ony kótergen týbek sardar Qazymbet, sol qasıetti baıraqtyń qaıta jańǵyrǵan búgingi jalǵasy – Kók baıraq. Aqyn ótken tarıhpen búgingi kúngi qubylysty sabaqtastyra jyrlap, namysty naızamen qorǵaǵan babalar erligin qazirgi urpaqqa amanattap, azattyqtyń Kók baıraǵyn qasterleýdi, qadirleýdi, bıikke kóterip, altyn tuǵyryn bekitip, aıbaryn asqaqtatýdy ónege etedi.
Aqyn el baıraǵyn poemasyna ózek etip alǵandyqtan da, Tý uǵymy men beınesine ekpin túsirip, jyrdy shırata túsedi, maǵynalyq boıaýyn ústep, dınamıkalyq serpin beredi. О́ıtkeni, jyrdyń bas keıipkeri – Tý men tý ustaýshy Qazymbet sarbaz. Sol sebepten de aqyn jyrdyń bastapqy bóliginde jeńimpaz Abylaıdyń aq týy men shegingen jońǵardyń qyl týyn shendestire sýrettep, tartysty údete túsedi:
Qaharly han Abylaı tý túbinde,
Dushpanǵa tóndi ajaldyń
bulty kúnde.
Tutasqan qalyń jasaq tynbaı
jortty,
Qonaqtap qus uıqysy kirpiginde.
Qazaq pen qalmaq kıiz týyrlyqty,
Qaıǵynyń ekeýi de ýyn jutty.
Úsh júzdiń qalyń qoly Hantaýynda,
Oırandap oırattardyń týyn jyqty.
Jońǵar shegine urys salyp, Tarbaǵataı taýyna tyǵylǵanyn habardar etip, bul ólkege óksheleı qýa kelgen qazaq qosynynyń jaıǵasýyn sýrettegende de, aqyn týǵa aıryqsha mán beredi, bas sardar Qarakereı Qabanbaıdyń týy Aqsháýli kezeńinde jelbiregenin beıneleıdi:
Shyqpaǵan bıigi edi buryn tipti,
Daraboz Aqsháýlige týyn tikti.
Shorǵa soǵysyna qatysqaly jınalǵan úsh júzdiń qolbasylaryn jyrlaǵanda, aqyn dástúrge ıek artyp, batyrlar men jyraýlardyń, abyz bılerdiń belgili jıyntyq tizimin ádettegideı tilge tıek etedi. Jońǵarmen bolatyn aqyrǵy soǵys aldyndaǵy oqıǵany qoıýlatyp, munda da Tý obrazyna serpin beriledi:
El úshin qanyn tógip, janyn bergen,
Sumdyqtyń qaıran erler
bárin kórgen.
Qasyna Qabanbaıdyń týyn tikti,
Bógenbeı bulttaı shógip qalyń qolmen.
Qoldaǵan jerde Áýlıe, kókte Qudaı,
Aspandap aq baıraǵy jetti Abylaı.
Qazybek, Buqar jyraý qalaı jatsyn,
Jońǵardyń týyn jyǵar shaqta bulaı?!
Shorǵa soǵysy bolardyń aldynda Abylaı han keńesin ótkizedi. Bul jaıt tarıh derekterimen de dáleldenedi.
Poemada bul tarıhı oqıǵa kórkemdikpen kómkerile berilgen. Sebebi, ádebıet tarıhı oqıǵanyń jalań jylnamasy emes, oǵan lırıkalyq keıipker – aqyn arqyly berilgen búgingi urpaqtyń baǵasy, zaman tynysymen astasqan poetıkalyq sheshim. Buqar jyraýdy basqasha sóıletken aqyn qazirgi urpaqqa taǵylym-tárbıe berýdi kózdeıdi:
Eı, Bógenbaı, Bógenbaı!
Taýsylmasyn tózimiń.
Ańdap tursam jóni bar,
Darabozdyń sóziniń.
Altaı menen Barqytbel,
Atajurty óziniń –
Qarashyǵy kóziniń!
Bul araǵa kelgende,
Jaý qarasyn kórgende,
Darabozǵa dem berer:
Taýda jortqan taǵysy,
Qustyń qanat qaǵysy...
Eı, Abylaı, Abylaı!
Aıtsam sózdiń qysqasyn,
Kóńildegi nusqasyn –
Aqtyq aıqas tizginin,
Er Qabanbaı ustasyn!
Poemada tań atpaı qalmaqty tutqıyldan shapqan qazaq qolynyń qııan-keski urys sýreti sheshen tilmen shynaıy órnekteledi. Kókjal Baraq pen Kúrshim batyrdyń jekpe-jegi poemanyń jelisin shıryqtyra túsedi. Alaıda, jasanyp, shep qura bekingen jaýdyń myǵym kúshine tap bolǵan qazaq qolynyń oqystan keri sheginýi jyr oqıǵasyn tipti dınamıkaly etip, oqyrmandy tosyn áserge bóleıdi. Biraq keri burylǵan qazaq qolyna tómendegi oqıǵa rýh berip, namysyn qaıraıdy:
Soǵystyń baıandaısyń jaıyn qalaı,
Jasyrsań bolǵan isti moıyndamaı.
Jaý jaǵy bir mezette basym túsip,
Serpildi qaıran erler keıin qaraı.
Torǵaýyt topyrlata qýdy kelip,
Kórmegen atqan oǵyn qur jiberip.
Kenetten attyń basyn qaıta burdy,
Qashqan qol jelbiregen týdy kórip.
Osylaısha poemanyń bas keıipkeri Tý beınesi qyzý urystyń sharyqtaǵan kezinde jaýyngerlerge otty jiger berip, jaýdy jasqasa, jyrdyń sońǵy túıini de tosyn. Bul poemanyń ereksheligi sol, munda oqıǵanyń sharyqtaý shegi bas keıipker – Tý men tý ustaýshy Qazymbettiń kúrdeli taǵdyryna qaıta tirelip, tartys ulǵaıtylyp, kánigi qoltańbaly epık aqynnyń mashyqqan sheberligi oqyrmandy taǵy da tánti etedi. Jyr arqaýyna bas nysan bolǵan – Tý jyǵylmaǵan, al bas keıipker – tý ustaýshy Qazymbettiń sheıit bolýy jeńistiń shattyq qýanyshy men tragedııany qatar órip, bir arnaǵa toǵystyrady:
Jalǵyz tur tý ustaýshy dóń basynda,
Kórgender ań-tań qaldy alǵashynda.
Baıraǵy qolyndaǵy jelbireıdi,
О́ziniń kórinbeıdi jan qasynda.
Bolmastan oılarynda eshbir qaýip,
Batyrlar satyrlatyp keldi shaýyp.
Kúıinde tý ustaǵan qatyp qapty,
О́lse de qulamaǵan attan aýyp.
Qos jebe qatar tıip óndirshekten,
Aqqan qan omyraýyn ketken jaýyp.
Jyr tragedııamen aıaqtalǵanymen, qasıetti sheıit arqyly jeńistiń rýhyn asqaqtatyp, búgingi beıbit ómirdiń, qasıetti kók baıraqtyń qunyn baǵalaýǵa urpaqqa taǵylymdy da ulaǵatty úndeý tastalady. Bas keıipker tý ustaýshy Qazymbettiń qazasy saı-súıegińdi syrqyratyp, qaraǵaıdaı qasqaıyp, jaýǵa eńkeımeı, at ústinde baıraqty qulatpaı, jelbiretip ólgen ór minezdi batyrdyń arýaǵy namysyńdy janıdy. Jyr sońynda tý ustap qatyp qalǵan Qazymbet pen qasıetti Tý tutas tulǵaǵa, erlik úshin turǵyzylǵan alyp músinge aınalǵandaı áser etedi:
Kúńirenip attan tústi er Qabekeń,
Siresip Qazymbet tur erde bekem.
Túbinen týdyń sabyn qatty qysyp,
Qarysyp saýsaqtary qalǵan eken.
Qolynan týyn alyp el ázerge,
Tapsyrdy qaıran erdi qara jerge.
Baıraqty jas jigitke berip turyp,
Daraboz bylaı dedi qarap elge:
– Kún týar degen ras ul týǵanǵa,
Túsesiń ot pen sýǵa jurtyń barda.
Eshqashan ólmek emes er Qazymbet,
Artynda jelbiregen Tý turǵanda!
Alaıda, Qazaq ordasynyń Qazymbetteı talaı erler kúzetken alyp Týy ǵasyrlar kerýeninde qoldan taıyp, kózden tasa bop, qaıran alash otarlyq kebin kıipti. Tý týraly túsinik te kómeskilenip, namys ta enjar tartyp, eljandylyq sezimge de selkeý túsirilipti. Sebebi, bas rámizimiz – Týdan da aıyrylǵan, keri ketken sátimiz bolypty:
Keń dala qasiretten turdy ańyrap,
Halyqtyń kókiregi qur qańyrap.
Baıraǵy Bostandyqtyń kózden taıdy,
Basymen han Keneniń birge qulap.
Jaýlar Qazymbetti atqanymen, Týdy qulata almaǵany sekildi han Kene shahıt bolǵanymen, onyń rýhy men oıy azattyq bolyp oralypty, osyndaı sansyz erlerdiń dástúr jalǵastyǵy búgingi Týǵa sińip, qazaq eliniń baıraǵy kók aspanda qalyqtap tur. Azat eldiń Astana tórindegi alyp baıraǵy aqynǵa shabyt syılap, osy poemanyń týýyna kúsh bergeni sózsiz. Aqyn babalar amanatyn búgingi urpaqqa tabystap, Kók týdyń sabynan ar-ojdany taza azamattyń ǵana ustaýǵa tıisti ekenin uqtyryp, otanshyldyq sezimdi dáripteıdi:
Jaýyzdyń eshbiri joq jaza kórgen,
Qashanda qııanattan qazaq ólgen.
Kók týdyń qasıetti kıesi atar,
Sabynan ustamasaq taza qolmen!
Jyǵylmas eshqashanda eli jarǵa,
Aldynda Tý ustaıtyn Eri barda!
Kóterip alyp Baıraq qazaq otyr,
Tilegin ańsap kútken berip Alla!
«Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz!» dep armandaǵan Sultanmahmut aqyn ótken ǵasyrda. Al qazir álemge tanylǵan aspan tústes alyp baıraǵymyz zeńgir kókte jelbirep tur, túgel Alash Tý túbinen tabylamyz.
Aqedil TOIShANULY,
aqyn, folklortanýshy ǵalym