Raqymshylyq – jańa ómirge joldama

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen ázirlengen el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan raqymshylyq jasaý týraly zańnyń jobasy – Elbasynyń gýmanıstik ustanymyn pash etedi. Osylaısha, Prezıdentimiz shalys basqan azamattarǵa keshirim jasap, olardyń jańa ómir bastaýyna jol ashyp otyr. Sondaı-aq, mundaı qadam Táýelsiz elimizdiń shyn máninde demokratııalyq jáne órkenıetti el ekendigin aıǵaqtaı túsedi.  

Azamattarǵa qandaı múmkindikter beredi?

Zań jobasy barlyq qylmystyq ister men sottar qaramaǵan ister bo­ıynsha, qylmystyq teris qylyqtar men onsha aýyr emes qylmystar boıynsha is júrgizýdi toqtatýdy kózdeıdi. Sot­talǵan adamdardyń jekelegen sanat­tary úshin jaza merziminiń ótel­megen bóligin aıyppulmen nemese bas bostandyǵyn shekteýmen aýys­tyrý nemese ony qysqartý rási­min qoldaný múmkindigi paıda bolady. Sonymen qatar, zań jobasynda raqymshylyq jasaý aktisi qoldanylmaıtyn adam­dardyń aıasy belgilenedi.  

Kózdelgen maqsat qandaı?

Raqymshylyq jasaýdaǵy maqsat – túrmedegilerdiń sanyn azaıtý emes. О́ıtkeni, 25 jyldyń ishinde túrmede otyrǵandardyń sany úsh esege azaıǵan. Egemendiktiń alǵashqy jyldary elimizdiń túrmelerinde 105 myń adam otyrǵan bolsa, qazirgi tańda kolonııalar men tergeý oqshaýlaǵyshtarynda 36 myń adam otyr. Osylaısha, tek sońǵy tórt jyl ishinde raqymshylyqsyz-aq sottalǵandar sany 30 paıyzǵa deıin azaıdy. Úshinshiden, buǵan deıin jasalǵan 8 raqymshylyq ári ketse aýyrlyǵy ortasha qylmysqa ǵana qoldanylǵan bolatyn.  

Zań jazalanýshylardyń qandaı sanatyn qamtıdy?

Zań jobasyna sáıkes azamattar­dyń áleý­mettik osal sanattary – kámelet­ke tol­maǵandarǵa, júkti áıel­derge, káme­letke tolmaǵan bala­lary nemese múgedek balalary bar áıelderge, sondaı-aq, kámelet­ke tolmaǵan bala­lar­dyń jalǵyz ata-anasy bolyp tabylatyn er adam­darǵa, I, II jáne III toptaǵy múgedekterge, elý jastaǵy jáne ol jastan asqan áıelderge, alpys jas­taǵy jáne ol jastan asqan er adam­darǵa, Uly Otan soǵysynyń qaty­sýshy­lary men múgedekterine jáne olarǵa teńes­tirilgen adamdarǵa, áskerı jáne ın­ternasıonaldyq bory­shyn oryn­­daý kezinde qaza tap­qan áskerı qyz­met­shilerdiń jesir­lerine, sondaı-aq, kúıeýleri soǵys múge­dek­teri jáne olarǵa teńes­tiril­gen adamdar bolyp tabylatyn áıel­der­ge qatysty raqym­shylyq jasalady.  

Raqymshylyq qansha adamǵa qoldanylady?

Májilis maquldaǵan qujat­ty Senat maquldap, Memleket basshysy qol qoıatyn bolsa, raqym­shylyq 28 myń adamdy qamtýy múm­kin. 1500 adam kolonııadan shy­ǵa­dy dep boljaǵan. Biraq, bul kesim­di jazadan tolyq qutylady degen sóz emes. 1500-diń 1200-ine bas­­qa jaza qoldanylady. Olar pro­ba­sııa qurylǵysy arqyly arnaıy qyzmettiń baqylaýynda bola­dy. Al qalǵan 300-i – usaq qylmys jasa­ǵan­dar, áleýmettik jaǵynan álsiz adamdar, balaly áıelder, jasós­pi­rimder, 60 jastan asqan er adamdar. Al asa aýyr qylmys jasaǵandar túrmeden, kolonııadan shyqpaıdy. Tek, ótelmegen merzimderiniń bir bóligi qysqarýy múmkin. Sol sııaqty, qazir barlyǵyn resmı túrde esep­tep shyǵý múmkin bolmaǵandyqtan, máselen, óndiriske alynǵan teris qylyq­tardyń barlyǵy toqtatylady dep kútilýde. Sottyń qaraýynda­ǵy ister de toqtatylady. Sondyqtan da raqym­shylyqqa ilinýi múmkin adam­dar arasynda aıyppul sharasyna, shart­ty jazaǵa kesilgender, qoǵamdyq jumys­tarǵa jáne basqa da aýyr emes jaza­ǵa tartylǵandar da qamtylady. Bul sanatta lańkestik jáne basqa aýyr qylmys jasaǵandar qamtyl­maıdy.  

Túrme reıtınginde Qazaqstannyń kórsetkishi qandaı?

Búginge deıin atqarylǵan shara­lardyń arqasynda Qazaq­stan álemdik túrme reıtınginde eń nashar 50 eldiń qatary­nan shyǵyp, pozısııasyn 3-ten 62-shi orynǵa deıin jaqsartty. Son­daı-aq, raqymshylyq – baıaǵy­dan bar táji­rıbe. Tipti, KSRO tarı­hyn­da 22 ret bolǵan. 1992 jyl­dan beri Reseıde – 18, Belarýste – 14, Ýkraına men Qyr­ǵyz­standa jyl saıyn deýge bolady. Qazaq­stan – TMD elderiniń ishinde raqym­shylyqty eń az jasaǵan el. Bas-aıaǵy segiz márte júzege asyrylǵan raqym­shy­lyqtyń sońǵysy osydan bes jyl buryn boldy. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»