Balalardyń, jalpy jastardyń bos ýaqytyn qalaı ótkizetinin kimder arnaıy zerttep júrgeni maǵan belgisiz. Eger Bilim jáne ǵylym, Mádenıet, Din isteri men azamattyq qoǵam mınıstrlikteri osy máselemen sol jastardyń ózin jumyldyryp aınalyssa, tómendegideı jaılardy anyqtar edi.
Bir top bar. Turmysy tómen otbasynan shyqqan stýdentter, orta kásiptik oqý oryndarynyń oqýshylary, qoldary bosasa, qosymsha qarjy tabýdy oılaıdy. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde leksııa oqyp júrip, keıbir stýdentterdiń únemi sharshap otyratyndaryn baıqaıtynmyn. Bir kúni: «Sirá, túnimen qydyrasyńdar ǵoı», – dedim.
– Joq, – dedi olar, – stıpendııa az, áke-sheshemizdiń aqsha salýǵa qoly qysqa. Túnde meıramhanalarda ydys-aıaq jýamyz, daıashy bolamyz. Qyzdar úı jınaýshy, bala kútýshi bolyp jaldanady.
Mundaı jastar bos ýaqytynda jumys isteıdi. Jaz aılarynda osyndaı kásippen joǵary synyptyń oqýshylary da aınalysady.
Ekinshi top, oqýǵa túse almaǵandar, eki qolǵa bir kúrek izdegender. Olar aýylda da, qalada da az emes. Qurylystarda júredi, mashına jýýshylar da, kóshe tazartýshylar da, júkshiler de, bazarda qolarba súıretýshiler de solar. Kúni boıǵy aýyr jumystan qaljyraıtyn olarǵa bos ýaqyt tynyǵý úshin kerek.
Úshinshi – aýyl jastary. Olar jaıly sóz bolǵanyn estimeppin. Bular – malshylar, mehanızatorlar, jaldamalylar. Bos ýaqyty bola qalsa, aýylda klýb ta, teatr da, kitaphana da, sport zaly da joq.
Tórtinshi top – túrli dinı aǵymdardyń jeteginde ketkender. Bir derek boıynsha 15 myń salafıt jastar bar kórinedi. Taǵy bir derekte odan da kóp. Bular bos ýaqytyn dinı oryndarda ótkizedi. Qoǵamdyq, mádenı, taǵy basqa sharalarǵa qatyspaýǵa tyrysady. О́kinishke qaraı, osy dinı aǵymǵa ata-analary túsirgen, tumshalanyp alǵan mektep oqýshylaryn kórip júrmiz.
Besinshi top – dáýlettilerdiń balalary. Olardyń muqtajy joq. Bos kúnderi shetelderge qydyryp qaıtýy túk emes.
Biz jastardyń bos ýaqytyn qalaı mazmundy ótkizemiz desek, olardyń osy toptarynyń árqaısysyna jol tabýǵa tıispiz.
Mynandaı usynystar aıtqym keledi.
Jastardy olardyń álgindeı túrli toptarynyń materıaldyq-psıhologııalyq erekshelikteri eskerile otyryp, áleýmettik jaǵynan qorǵaıtyn memlekettik baǵdarlama ázirlensin.
Jastar arasyndaǵy áleýmettik teńsizdikti boldyrmaýǵa qol jetse, bul úlken jeńis.
Aýyl jastarynyń aýdandyq jáne oblystyq, qajet desek, respýblıkalyq forýmy belgili ýaqyttarda ótkizilip tursyn. Olar ózderi, sheshilmegen máseleleri, aýyldyń ahýaly týraly aıtsyn. Biz osy arqyly olarǵa memlekettik turǵyda tıimdi qamqorlyq kórsete alamyz.
Búgingi jas býynnyń dinı nanym-senimi boıynsha odan ári jiktelýine jol bermeý maqsatynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń janynan bilikti, bedeldi, jan-jaqty daıyndyǵy bar jastardan turaqty jumys isteıtin qoǵamdyq keńes qurylsyn.
Búgingi jastardyń arasynda zamandastaryna sózi ótimdi, ónerimen, bilimimen, ultjandylyǵymen qurmetke bólenip júrgen bedeldi jastar joq emes. Solar qurbylarynyń jat aǵymdar men minez-qylyqtardan ada bolýyna, durys jolǵa túsýine yqpal ete alady.
Biz, aınalyp-úıirilip kelgende jastardyń ózderin ózderi tárbıeleýine múmkindik týǵyzýǵa tıispiz. Memleket búkileldik sıpattaǵy, keshegi pıoner, komsomol sekildi, jastardyń dara uıymyn qursa durys bolar edi. Onyń bólimderi mektepte, joǵary oqý oryndarynda, kásiporyndar men sharýashylyqtarda jumys isteýge tıis. Jastardy Otanyn súıýge, eńbekke, adamgershilik pen yntymaqqa, Táýelsizdigimizge qyzmet etýge baýlý mindetterin osy uıym dáıekti júzege asyra alar edi. Mundaı mindetterdi partııalardyń janynan qurylǵan, basqa da jastar uıymdary atqara almaı otyrǵany barshaǵa aıan.
Kelesi usynysty kezinde Parlament Májilisinde kótergen edim. Mektep týrızmin uıymdastyryp damytaıyq. Bilim jáne ǵylym, Mádenıet mınıstrlikteri, aýdan, qala, oblys ákimdikteri men «Nur Otannyń» fılıaldary balalardy jaz aılarynda tarıhı, arhıtektýralyq eskertkishter bar jerlerge, tabıǵaty ásem óńirler men qoryqtarǵa apara alady ǵoı.
Biz Aqmolada sonaý 90-shy jyldardyń ózinde bastaýysh synyptyń shákirtterin Túrkistan men Ulytaýǵa jiberip turatynbyz. Olar erekshe sezimmen oralatyn. Uly Dalanyń tarıhyn kózben kórgenine qýanatyn.
Osyndaı shara balalardyń bos ýaqytyn mazmundy ótkizýdiń, patrıottyq tárbıe berýdiń tıimdi joldarynyń birine aınalar edi.
Mektep oqýshylarynyń kásiptik týrızmin uıymdastyrý týraly da oılanaıyq. Olar nemese demalys kúnderinde respýblıkanyń túrli saladaǵy iri kásiporyndaryn aralap kórsin. Mamandarmen, jumysshylarmen sóılessin. Bolashaq kásibi jaıly tolǵansyn.
Al osyny uıymdastyrý qıyn ba? Qıyn emes.
Árıne, balalar men jastardyń sanasy, júregi men sezimi zańmen qorǵalýy kerek. Parlament Májilisiniń 4-shi shaqyrylymynda depýtattar Gúlnar Seıtmaǵanbetova, Gúlmıra Isımbaeva, Svetlana Bychkova tórteýmiz «Balalardy densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» zań jobasyn jazdyq. Onda ulttyq dástúrge, rýhanı qundylyqtarǵa qarsy qoıatyn, ar tazalyǵy men ımandylyqtan jańyldyratyn, azǵyndyq qarym-qatynastarǵa ıtermeleıtin aqparattyń barlyq túrine tyıym salynǵan. Zań jobasy Májilis pen Senattan ótip toqtap edi. Eger biz balalardy san alýan aqparat tárbıelep jatqanyn, olardyń bos ýaqyty aqparat kózderiniń aldynda ótetinin oılasaq, bul zań jobasy qabyldanýy kerek.
Jastardyń talaıy bizden artyq patrıot. Memlekettiń olardy tyńdaı bilgeni abzal.
Jastardy ana tiliniń jaı-kúıi de, ulttyq salt-dástúr de, onomastıkalyq ataýlar da, ulttyq namys ta alańdatady.
Búginde dástúrli mádenıettiń qandaı shabýylǵa ushyrap, jastarǵa qandaı mádenıet yqpal etip jatqanyn tıisti mınıstrliktiń ózi bilmeıdi. Bilse, «Kelin» sekildi arsyz fılmderdi túsirmes edi deıdi olar.
Stýdent-jastardyń ekologııalyq týrızmin nege uıymdastyrmaımyz. Olar jazda Aq Jaıyq, Ile, Ertis, Esil, Keńgir, Syrdarııa sekildi ómirlik mańyzdy ózender men Býrabaı, Jasybaı sekildi kólderdiń jobasyn tazartsyn ári sol arnalardyń kórikti jerlerinde demalsyn.
HHI ǵasyrda ekologııalyq máseleler ótkir qoıylyp otyrǵanda bul óte mańyzdy, dástúrli sharaǵa aınalar edi. Bos ýaqytty mándi de áserli ótkizýdiń budan artyq qandaı túri bar?
Kelisesiń. «Jaýjúrek myń bala» fılmi jastardy qalaı jigerlendirgenin oılaısyń. Patrıotızm týraly qurǵaq ýaǵyzdy qoıyp, sondaı bir fılm túsirseń – jetkilikti.
Túıip aıtsaq, jastarǵa saıasat emes, jastarǵa arnalǵan saıasattyń nátıjeleri kerek.
Aldan SMAIYL,
jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty