El senimin bilimdi de bilikti urpaq aqtaıdy

Kez kelgen eldiń baǵdarly bolashaǵyn aıqyndaıtyn tarıhı kezeńderi bolady. Qazaq halqy úshin jańa tarıhtyń jańa paraǵynyń ashylǵan kezeńi – Táýelsizdikke qol jetkizip, egemen el atanǵan tus. Sol ýaqytta halyq aldynda sheshýdi qajet etetin kúrdeli de qıyn máseleler turdy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kúrdeli saıası-ekonomıkalyq máselelerge qaramastan, jastar saıasatyn nazardan tys qaldyrǵan joq. Iаǵnı, sonaý 1991 jyldan bastap, jastar saıasaty máselesine erekshe zeıin qoıdy, sonyń nátıjesinde sol jyldary Jastar isi jónindegi komıtet quryldy. Elbasynyń 1993 jylǵy 17 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstrliginiń, al 2012 jyly el Úkimetiniń 2012 jylǵy 29 maýsymdaǵy qaýlysymen elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Jastar isi jónindegi komıtetiniń negizi qalandy. Mundaǵy negizgi maqsat – jastardyń azamattyq, áleýmettik derbes tulǵalyq qalyptasýyn júzege asyrý úshin qajetti quqyqtyq, ekonomıkalyq, uıymdastyrýshylyq jaǵdaılardy jasaý. Jastardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý. Sonymen, jastar saıasaty tóńireginde sóz qozǵamas buryn, Qazaqstandaǵy jastardyń jal­py sanyna sholý jasasaq. Sta­tıs­tıkalyq málimetter boıynsha, olar qansha? 2015 jyldyń basynda res­pýblıka boıynsha 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar sany 4 mıllıon 206 myńnan astam adamdy qurasa, onyń 2 mıllıon 376 myńǵa jýyǵy – qala, 1 mıllıon 830 myńnan astamy – aýyl jastary. Jastardy tolǵandyratyn máseleler qaı kezde de bolǵan. Solardyń biri – jumyssyzdyq. Búgingi tańda jumyssyzdyq biz­diń elimizde ǵana emes, álemniń damyǵan alpaýyt elderinde de sheshimin tappaı kele jatqan másele ekeni jasyryn emes. My­saly, jumyssyz jastardyń sany 2015 jyly 4,5% bolsa, 2016 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda 4,2%-dy quraǵan. Al qazir Qazaqstandaǵy jumyspen qamtylǵan jastar sany – 2,1 mıllıon, jumyssyz jastar sany – 95,6 myń adam. Bul jumyssyzdyq kórsetkishiniń jyldan jylǵa tómendep kele jatqanyn kórsetedi. Mundaı oń úderiske sebep jeterlik. Ol úshin, eń aldymen, jastardyń ózi júıeli túrde bilim alyp, qo­ǵamdyq jumystarmen bel­sen­di túrde aınalysýy kerek. Bul rette, memleket tarapynan jas­tardy jan-jaqty qoldaıtyn túrli baǵdarlamalar men jobalar jetkilikti. Mundaı joba-baǵdarlamalar, ásirese, jastar saıasaty tetigin myqtap bekitý maqsatynda qolǵa alynǵan. Máselen, 2012 jyldan bastap, Qazaqstannyń barlyq óńirinde Jastar saıasaty jónindegi bas­qarmalar quryldy. Al 2013 jylǵy 27 aq­pan­da «Qazaqstan-2020: bola­shaq­qa jol» Qazaqstan Respýb­lı­kasy memlekettik jastar saıasa­tynyń 2020 jylǵa deıin­gi tujyrymdamasy maquldan­dy. 2015 jyly 2020 jylǵa deıingi mem­lekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynyń birinshi kezeńi sátti aıaqtaldy. Sonyń nátıjesinde, jastar resýrstyq ortalyqtarynyń jumysy keńeıgen. Qazirgi ýaqytta res­pýblıka boıynsha jastar resýrstyq ortalyqtarynyń sany 198-ge jetip, shtattyq sany aımaqtar boıynsha 1716 adamdy qurady. Budan bólek, jastar isi jónindegi keńester jumysy da qarqyn ala túsip, ákimder bul keńesti jeke ózderiniń basqarýyna aldy. Bul da atqarýshy bıliktiń jastarǵa degen oń kózqarasyn bildirse kerek. Búginde kásiporyndar men joǵary oqý oryndarynda, kolledjderde barlyǵy 984 adamdy quraıtyn jastar isi jónindegi komıtetterdiń te­ti­gi iske qosylǵan. Olardyń ishin­de joǵary oqý oryndarynda – 118, kolledjderde – 697, kásip­oryn­darda 169 azamat eńbek etedi. Jalpy, jastar saıasatyn iske asyrý barysynda úki­met­tik emes sektorlarmen, jas­tar uıymdarymen jáne jastar­dyń ózderimen tikeleı qa­rym-qatynas jasaý órkenıet­ti qoǵamǵa aıaq basqan elderdiń tá­ji­rıbesine aınalyp keledi. Bú­ginde birneshe belsendi, úki­mettik emes jastar uıym­darynyń jumystary jolǵa qoıylǵan. Olardyń negizgileri mynalar: «Jas Otan» jas­tar qanaty respýblıkalyq qory», «Qazaqstan jastar Kongresi» zańdy tulǵalar birlestigi, respýblıkalyq «Jasyl el» jas­tar eńbek jasaqtary, «Balalar men jasóspirimderdiń «Jas Ulan» respýblıkalyq biryńǵaı uıymy», «Ulttyq volonterlik jeli» zańdy tulǵalar birlestigi, «Ulttyq Delfıılik komıteti» korporatıvtik qory, «Qazaqstan KVN odaǵy» respýblıkalyq jas­tar qoǵamdyq birlestigi, «Qa­zaqstan stýdentteriniń Alıan­sy» respýblıkalyq stýdent­tik qoz­ǵalysy. Qazirgi tańda jastardyń bilik­tiligin arttyratyn «Jastar­dyń kadrlyq rezervi», otansúı­gishtikke tárbıeleıtin «Jas­tar – Otanǵa», ónerli jastar­dy qoldaıtyn «Ulttyq Del­fıı oıyndary» bar. Máse­len, bıyldan bastap Ulttyq Del­fıılik oıyndarǵa múmkindigi shek­teýli jastar da qatysyp, óz óner­lerin kórsetýge múmkindik aldy. Sonymen qatar, jas­tardyń san qyrly kóshbas­shylyq qasıet­terin ashatyn «Jaı­darman» kóńildi tapqyrlar klýby» syndy jobalar iske asyrylyp keledi. El aýmaǵynda «Jasyl el» baǵdarlamasy da sátti júzege asyrylýda. Osydan 10 jyldan astam ýaqyt buryn qolǵa alynǵan bul baǵdarlama jazǵy ýaqytta jastardyń demalysyn tıimdi ótkizip, qosymsha qarjy tabýyn qamtamasyz etip keledi. Máselen, «Jasyl el» jobasy boıynsha bıylǵy jyly qosymsha aqyny eki esege deıin arttyrý máselesi qarastyrylyp, sonyń nátıjesinde bul qara­jat 35 myń 394 teńgege jetken. Jalpy, «Jasyl el» baǵdar­lamasyn júzege asyrý kezinde 200 myń adam jumyspen qam­tylyp, 100 gektardan asa jer óńdelipti. Búginde «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtary eli­mizdiń «Nurly jol» baǵdar­lamasy boıynsha salynatyn ındýstrııalyq nysandaryn, EKSPO qalashyǵyn turǵyzýǵa da atsalysýda. Budan bólek, 2015 jyldan bastap eńbekpen qamtylǵan sarbazdar sany eki esege, ıaǵnı 12 myńnan 24 myń­ǵa deıin artqan. Budan bólek, sar­bazdardyń ótinimimen jumys kezeńi 2 aıǵa uzartylǵan. Árıne, mundaı sharalar óz nátıjesin bermeı qoımasy anyq. Sebebi, olardyń barlyǵy demalys ýa­qyty kezinde jastardy jumys­pen qamtýǵa septigin tıgizeri sózsiz. Jastar saıasaty tóńireginde búginge deıin atqarylǵan ju­mys­tardy odan ári jandan­dyrý maqsatynda bıylǵy jyl­­dan, dálirek aıtsaq, 2016 jyl­dyń 13 qyrkúıeginen bastap Qazaqstan Prezıdentiniń Jar­ly­ǵymen jas­tar saıasatynyń qyzmeti elimizdiń Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstr­liginiń qaramaǵyna berildi. Sol sebepti, Jastar saıa­saty de­partamenti qazir osy mınıstr­likte óziniń jumysyn jalǵas­tyrýda. Bul departament Vedomstvoaralyq úılestirý, Ádistemelik qamtamasyz etý jáne halyqaralyq qatynastar, Jastardyń áleýmettik jobalary, Jastar uıymdarymen árekettesý basqarmalarynan quralady. Aldaǵy ýaqytta memlekettik jas­tar saıasatyn júzege asyrýdyń kezeńdik sı­pat­taǵy is-qımyldary birne­she negizgi baǵyttardy basshy­lyqqa alatyn bolady. Olar: jas­tardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn, bilim, eńbek jáne jumyspen qam­tý salalaryndaǵy kepildik­termen qamtamasyz etý, jas­tar­dyń kásiptik, rýhanı jáne dene tárbıesiniń damýyna jaǵdaı jasaý, jas talanttardy qoldaý men shyńdaý, jastarǵa áleýmettik kómek kórsetý men qazirgi jaǵ­daıǵa beıimdelý júıesin qalyp­tastyrý, balalar men jas­tar bir­lestikterin damytýǵa jár­demdesý. Qazirgi tańda Qazaqstan Res­­pýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Jastar saıasaty jónindegi keńes jumysy meılinshe pysyqtalýda. Bul rette, Jastar saıasaty de­par­tamentiniń Keńestiń quramyna ortalyq memlekettik atqarýshy organdardyń birinshi basshylaryn qosý týraly usynysy qoldaý tapty. Qazaqstannyń bolashaq lı­derleriniń rýhanı jetilýine, olardyń qoǵamda óz oryndaryn tabýyna yqpal etetin mańyzdy is-sharalar munymen túgesilgen joq. Búginde Búkilálemdik bankpen aradaǵy Kelisimdi iske asyrý boıynsha jastar korpýsyn damytý jobasyn júzege asyrý týraly jumystar da júrgizilýde. Bul rette, 8,5 myńnan asa jas azamat, onyń ishinde áleýmettik jaǵynan álsiz qorǵalǵan jandar, sondaı-aq, 100-ge jýyq jastar uıymdary jobany júzege asyrýǵa atsalysatyn bolady. Bul joba aldaǵy ýaqytta Almaty, Qaraǵandy, Pavlodar jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynan bas­taý almaq. Osyǵan baılanysty jobany bas­qaratyn arnaıy top qurylyp, Búkilálemdik bankpen birge qujat­tary qaralyp jatyr. Bul da eli­mizdegi jastardyń áleýetin arttyryp, jumyssyzdyqpen kú­resýge óz septigin tıgizýi múmkin. HHI ǵasyr – bilim ǵasyry. Bul rette, birinshi kezekte mem­le­kettiń, ondaǵy jastardyń bilim sapasy aldyńǵy lekke shyǵary sózsiz. Máselen, Jas­tar damýynyń jahandyq kórsetkishiniń qorytyndysy boıyn­sha 2016 jyly Qazaqstan 170 eldiń ishinen 61-orynǵa kóte­rilgenin aıtqanymyz jón. Iаǵnı, bul satyda Qazaqstan Túr­kııadan (62-oryn), Reseıden (110-oryn), Qytaıdan (118-oryn) eńbekpen qamtylýy, saıası jáne azamattyq belsendiligi jaǵynan alǵa shyqty. 2016 jyl Elder 1 Germanııa 2 Danııa 3 Avstralııa 4 Shveısarııa 5 Ulybrıtanııa 61 Qazaqstan 62 Túrkııa 110 Reseı 118 QHR Barlyǵy: 170 el Alaıda, qazir toqmeıilsıtin kezeń emes. Sondyqtan Qa­zaq­stan jastary osy kórset­kishpen toqtap qal­maı, budan da joǵary deńgeıge qol jetkizý kerek. Ol úshin jastardyń aldynda burynǵydan da bi­limdi, belsendi bolý mindeti tur. Al bul rette, jastarǵa qatysty ózekti máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý máselesi de ózekti bola túsetini sózsiz. Mundaıda taptyrmaıtyn oń ádis-tásilderdiń biri – belsendilikti, jaýapkershilikti qalyptastyrýǵa ári qamtamasyz etýge múmkindik beretin forýmdardy ótkizý. Mine, osy oraıda, 2015 jylǵy 9 aqpandaǵy «Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańnyń 20-babyna sáıkes, bıylǵy jyldyń 29 qarashasy men 1 jeltoqsan aralyǵynda Respýblıkalyq jastar forýmy ótkizildi. Oǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysty. Mundaǵy negizgi oı – el Táýelsizdiginiń 25 jyly ishinde jastardyń jetis­tik­teri men jastar saıa­saty aıasynda atqarylǵan jumystardy kórsetý, el jastaryn «Qazaqstan-2050» Strate­gııasynyń mindet­terine jetý jolynda ju­myldyrý, olardy «Máńgilik El» qundylyqtary aıasynda biriktirý, sondaı-aq, mem­le­ket­tik organdar men jastar uıym­darynyń arasyndaǵy qarym-qatynasty jalpyulttyq deń­geıge jetkizý. Ol úshin olardyń ortasynda únqatysý men baılanys ornatý, memlekettik jastar saıasatyn iske asyrýdy talqylaý men ony jetildirý boıynsha usynystar ázirleý. Budan bólek, Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» aıasynda «Nur­ly bo­lashaq» ulttyq jobasyn ázirleý men iske asyrýdyń 89-qadamy – «Birtektilik pen birlik» baǵyty boıynsha jumystar da qolǵa alynyp keledi. Sonymen qatar, 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Memlekettik jastar saıa­saty tujyrymdamasynyń ekinshi kezeńin júzege asyrý boıynsha is-sharalar jospary múddeli memlekettik organdarmen jáne úkimettik uıymdarmen birlesip ázirlendi. Atalǵan is-sharalar jospary 10 bólimnen, 73 tarmaqtan turady. Qazirdiń ózinde onyń 22 tarmaǵy oryndaldy. Jalpy, Tujyrymdamany iske asyrýdyń ekinshi kezeńiniń negizgi maqsaty – jastardy tabysty áleýmettendirýge baǵyttalǵan memlekettik jas­tar saıasatynyń tıimdi modelin qalyptastyrýdy aıaqtaý. Memleket basshysy Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev óziniń bir sózinde: «...Ata tarıhyn, ana tili men túp tamyryn bilmeı turyp, naǵyz patrıot bolý múmkin emes», – degen edi. Endeshe, Elbasy senimin aqtaıtyn azamattar – bilikti de, bilimdi jastar. Ǵabıdolla OSPANQULOV, Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Jastar saıasaty departamentiniń dırektory