Amnıstııa týraly zań jobasyn qaraǵanda, depýtattar osyndaı oıda ekendikterin ańǵartty
Keshe Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń basshylyq etýimen palatanyń kezekti jalpy otyrysy boldy. Kún tártibine sáıkes onda 14 másele qaraldy.
Qaralǵan zań jobalarynyń ishinde qoǵam nazaryn ózine aýdarǵan Prezıdent N.Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen ázirlengen Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan raqymshylyq jasaý týraly zańnyń jobasy boldy. Bul qazir túrmelerde jazalaryn ótep jatqan 36 myń adamnyń ǵana emes, sonymen qatar, ústerinen qylmystyq is júrgizilip, bostandyǵy birshama shekteýli (úı qamaqta otyrǵan, kolonııalyq kóshirýde júrgen jáne t.b.) adamdardyń jáne osylardyń myńdaǵan týystary men tilektesteriniń eleńdeı kútip otyrǵan zań jobasy ekeni daýsyz.
Zań jobasy týraly baıandamany Bas prokýror Jaqyp Asanov jasap, onyń mańyzy men mazmunyna egjeı-tegjeıli toqtaldy. «Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq» demekshi, Prezıdent ómirde jańylys basyp, qylmystyq isterge barǵan keıbir adamdarǵa keshirim jasap, olardyń jańa ómir bastaýyna jol ashyp berip otyr. Sonymen birge, amnıstııa bizdiń elimizdiń gýmanıstik qaǵıdattardy berik ustanǵan demokratııaly jáne órkenıetti el ekendiginiń naqty bir kórinisi ekenin aıtqan Bas prokýror odan ári toǵyzynshy amnıstııanyń tártipterine, kózdegen maqsattaryna toqtaldy.
Joǵarǵy sotpen birlese otyryp jasalǵan «Túrmedegilerdi azaıtýdyń on sharasy» jobasynyń nátıjesinde sońǵy tórt jylda túrmedegilerdiń sany 30 paıyzǵa azaıdy, dedi Bas prokýror. Sonymen birge, baıandamashy ol amnıstııa jasalǵan soń qylmystyq ahýal kúrdelenip ketpeı me degen kúdiktiń de teris ekenin aıtty.
Raqymshylyq tórt top boıynsha jasalady eken. Sonyń ishinde birinshi topqa túrmeler men kolonııalardan shyǵatyndar jatady. Olardyń sany – 1500-deı adam. Olardyń bári de asa aýyr qylmys jasamaǵandar. Arasynda áleýmettik álsiz toptardyń ókilderi de bar. Ekinshi topqa jatatyndar bas bostandyǵynan tolyq aıyrylmaǵandar, túzeý jumystarynda júrgender, aıyppulmen bostandyǵy shektelgender. Olardyń sany – 11 000 adam. Úshinshi toptaǵylar aýyr jáne asa aýyr qylmys jasap sottalǵandar. Olardyń bas bostandyǵynan aıyrylý merzimderiniń ótelmegen ýaqyty qysqartylady. Árbir jaǵdaıǵa sáıkes qalǵan merzimder jartylaı, shırekke nemese besten birine qysqartylady. Ondaǵy basty krıterıılerdiń biri, sot sheshimine sáıkes, bereshek bolǵan aqshalarynyń tólengendigine baılanysty bolmaq. Sonymen birge, Bas prokýror qazir túrmede otyrǵandardyń arasynda 3000-daı adam zardap shekkender men ókimettiń aldynda 70 mlrd teńge bereshek ekendigin atap ótti.
Tórtinshi toptaǵylar – qazir ústerinen qylmystyq ister júrgizilip jatqan nemese isteri sotqa engizilgen adamdar. Eger jasaǵan qylmystary aýyr bolmasa, olar da amnıstııamen qamtylyp, bostandyqqa shyqpaq. Bir qyzyǵy, mundaı jaǵdaıda qylmys jasady degen adamnyń ózi qylmysyn moıyndap, amnıstııanyń jasalýyna kelisim berýi kerek kórinedi. Eger kúdikti (qylmysy sot tarapynan dáleldenbegenderdiń bári osylaı atalady) qylmysyn moıyndamasa, sot ózin aqtaıtynyna senimdi bolsa, ondaı adamdarǵa raqymshylyqtyń esh qatysy bolmaıdy. Ondaı adamdardyń sany 1300-deı eken. Al amnıstııa qamtıtyn barlyq adam sany 28 myńdy quraıdy.
Aıta ketetin jaıt, amnıstııaǵa terrorıster, ekstremıster, pedofılder, kisi óltirýshiler, esirtki satýshylar, áıel zorlaǵandar, resıdıvıster, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandar jáne t.b. aýyr qylmystary úshin sottalǵandar ilikpeıdi eken.
Baıandama aıaqtalǵan soń suraq berý rásimi bastaldy. Sonyń ishinde depýtat Pavel Kazansev 1500 qylmyskerdiń birden bostandyqqa shyǵýy elimizdegi qylmys ahýalyn kúrdelendirip jibermeı me, mundaı qıynshylyqpen bizdiń polısııamyz kúrese ala ma dep surady. Oǵan J.Asanov bostandyqqa shyqqan adamdardyń bári de probasııa qyzmetiniń qadaǵalaýynda bolatynyn jetkizdi. Qosymsha jaýap bergen Ishki ister mınıstriniń orynbasary Rashıt Jaqypov amnıstııanyń qabyldanýyna baılanysty qylmystyq ahýal kúrdelenip keter degen qaýip joq ekenin aıtty.
Depýtat Aızada Qurmanova Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenovadan amnıstııaǵa shyqqandar arasyndaǵy áleýmettik áljýaz toptarǵa jatatyn adamdardy qoldaý bola ma dep surady. Oǵan T.Dúısenova áljýaz toptardyń arasyndaǵy ózdiginen júre almaıtyndar men jumysqa jaramaıtyndar kútetin adamdary bolmaǵan jaǵdaıda Internat úılerine qabyldanatynyn jetkizdi. Depýtat Anar Jaıylǵanova raqymshylyq jasaý týraly zańnyń tártibi burmalanyp, «barmaq basty, kóz qystymen» kolonııa ákimshilikteri qalaǵan adamdarǵa ǵana qoldanylyp, al keıbir amnıstııaǵa jatatyndar oǵan qol jetkize almaı júrmeı me dep surady. Bas prokýror ondaıdyń joly kesilip, isterdi tek sot qana qaraıtynyn aıtty.
Zań jobasy týraly qosymsha baıandamany Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Nurlan Dýlatbekov jasady. Al talqylaýǵa depýtattar Qýanysh Sultanov, Irına Ýnjakova jáne Qanat Mýsın qatysty. Sonyń ishinde Q.Sultanov zań jobasynyń adamgershilik pen izgilik qaǵıdattaryna negizdelgenin, onsha aýyr emes qylmystar jasaǵan adamdardy jazadan bosatýǵa baǵyttalǵanyn aıta kelip, «olardyń ishinde jańylys basyp qatelesip, óz qatesin moıyndap, túzelý jolyna túsken adamdar kópshilik ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Ondaı adamdar bostandyqtyń da, raqymshylyqtyń da qadirin biler dep senemiz», dep atap ótti. Osydan ári zań jobasy biraýyzdan maquldandy.
Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın ony Memleket basshysy tarapynan jasalǵan meıirim men adamgershilik aksııasy dep baǵalaıtynyn jetkizdi. Sonymen birge, ol muny el Prezıdentiniń jańylys basqan adamdardyń túzeletinine senim artqandyǵy, dedi ol.
Jalpy otyrysta birshama uzaq qaralǵan kelesi bir qujat keıbir zańnamalyq aktilerge ósimdikter men janýarlar dúnıesi máselesi boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy boldy. Orman sharýashylyǵy qyzmetkerlerin áleýmettik turǵydan qoldaý, turǵyn úımen qamtamasyz etý, eńbekaqylaryn 25 paıyzǵa arttyrý jáne t.b. jeńildikter qarastyrǵan zań jobasy depýtattardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy.
Zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetovke qazaqstandyq flora men faýnany saqtaý, qorǵaý máselesine arnalǵan kóptegen suraqtar qoıyldy. Ekinshi oqylymǵa daıyndarda depýtattar tarapynan aıtylǵan usynystardyń bári eskeriletin bolyp, zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.
Sondaı-aq, osy kúni birinshi oqylymy 12 qazanda maquldanǵan «Jaıylymdar týraly» zań jobasy ilespe zańnamamen ekinshi oqylymda maquldanyp, Senattyń qaraýyna joldandy. Osyndaı ekinshi oqylymda qaralǵandardyń qatarynda «Probasııa», «Daktıloskopııa jáne genomdyq tirkeý» týraly zań jobalary da ilespe zańnamalarymen tolyqtaı maquldandy.
Jalpy otyrysta, sondaı-aq, alty zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý merzimi belgilenip, baıandama jasaǵan komıtet tóraǵalarynyń qorytyndy ázirleýge suraǵan merzimderi kelisildi. Sońynan birneshe depýtat atqarýshy bılik oryndaryna ózderiniń depýtattyq saýaldaryn joldady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»