HHI ǵasyr – ǵalamtor adam tirshiliginiń barlyq salasyna, sonyń ishinde medısına, kólik, bilim berý, óndiris, bank salalaryna enýimen sıpattalatyn jahandaný jáne aqparattandyrýdyń ǵasyry. Sheksiz kıberkeńistik jer betindegi mıllıondaǵan adam qyzmetiniń alańy bolyp otyr. Alaıda, aqparattyq tehnologııalardy qoldaný osy saladaǵy qylmyspen baılanysty táýekelder men qaterlerge ákelip soqtyrýy múmkin ekendigin esten shyǵarmaǵan jón.
Táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde Qazaqstan komandalyq ekonomıkasy bar postkeńestik memleketten ári qaraı damyǵan qazirgi zamanǵy memleketke deıingi kúrdeli joldan ótti. «Bolashaqtyń energııasy» uranymen ótetin, 100-den astam el men 10-ǵa jýyq halyqaralyq uıym qatysýǵa nıet bildirgen «Astana EKSPO-2017» kórmesi sonyń jarqyn kórinisi bolyp tabylady. Atalǵan joba naqty maqsattar qoıyp – turaqty energııa kózderin damytýǵa baǵyttalǵan jańa baǵdarlamalar men tehnologııalardy zerttep, energııamen jabdyqtaýdyń senimdiligi men tıimdiligin arttyrady. Ol kórmede kórsetiletin atalǵan saladaǵy kıbertehnologııalardyń endirilýin kórýge múmkindik týǵyzady.
Árıne, qazirgi tańda den qoıýdy qajet etetin syn-qaterlermen Qazaqstan da ushyrasyp keldi. О́kinishke qaraı, quqyq qorǵaý organdarynyń derekteri boıynsha Qazaqstanda kıberqylmystar sany jyl saıyn artyp keledi. Búgingi kúni azamattardyń jeke derekteri, memlekettik organdardyń qupııa derekteri, bank shottary týraly derekter jáne t.b. qylmyskerlerdiń asa nazar aýdaratyn nysandary bolýda. Bul jaıt zerdelep, pysyqtaýdyń jetkiliksizdigi men qylmystardyń zııatkerlik sıpatynan, olardy tergep-tekserý tájirıbesiniń bolmaýynan, qylmys jasalǵan oryn men ýaqytty qadaǵalaýdyń kúrdeliliginen, kıbershabýyldarǵa toıtarys berýdiń jańa tehnologııalaryn qoldanýdyń azdyǵynan, sondaı-aq osy is-áreketterden keltirilgen eleýli nuqsandardan aıqyn kórinedi.
Máselen, Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde de kıberqylmystylyq túrindegi jahandyq qaterge qarsy kúres úshin qorǵanysty basqarýdyń elektrondyq júıesiniń yqtımal isten shyǵýy sebebinen de jahandyq soǵystyń bastalý táýekeli kúsheıetindigi atap kórsetiledi. Bul – baǵdarlamalaý tiline árkimniń qoly jete bermeıtindigin anyq túsine jáne sezine alý qajet degen sóz. Bóten júıege ený qabilettiligi qylmyskerler úshin eldiń ulttyq qaýipsizdigine orasan shyǵyn ákelýi ábden múmkin. О́ıtkeni, ǵalamtordyń memleketaralyq shekaralary joq, ıaǵnı qylmyskerler júzdegen kılometr qashyqtyqta bolyp, basqa elde ómir súrýi múmkin. Osy oraıda, tergep-tekserý jáne qylmyskerlerdi ustaý úderisi qıyndaı túsedi.
Buǵan mynadaı mysal keltirýge bolady. Almaty qalasynda «Internet-bankıng» elektrondyq júıesi arqyly kásipkerlerdiń shottarynan aqsha urlaýmen aınalysqan qylmystyq top anyqtaldy. Tergeýde aıqyndalǵandaı, qylmyskerler Bas prokýratýranyń atynan ǵana emes, sonymen qatar, Salyq komıtetiniń, Qarjy mınıstrliginiń, atalǵan mınıstrliktegi Memlekettik kirister komıtetiniń jáne ártúrli qyzmetterdiń de atynan hattar jibergen.
Kásipkerler qaýip tóndiretin baǵdarlamany qosqannan keıin onyń belsendilendirilýi júrgizilgen. Zaqymdanǵan kompıýter men qupııa aqparatqa qashyqtan qol jetkizýge ıe bolý múmkindigi týyndaǵannan keıin, qylmyskerler ekinshi deńgeıli bankte aldyn ala ashylǵan shottaryna aqsha aýdarǵan.
«Kıberterrorızm» sııaqty qubylystyń betalysy qoǵamǵa úlken qaýip tóndirip otyr. Jańa jáne jetkilikti dárejede zerdelenbegen qubylys bolǵandyqtan, kıberterrorızm jeke nazarǵa alýdy qajetsinedi jáne adamzat úshin qaýipti bolyp tabylatyn osy máseleni sheshýde erekshe tásilderdi talap etedi. Budan basqa, terrorıster qataryna adam jaldaý ǵalamtordyń kommýnıkasııalyq arnalary arqyly jıi júrgiziletindigi dáleldenip, aıqyn fakt retinde tirkelgen. Eń ozyq zombylaý men sana-sezimdi baǵdarlamalaý tehnologııalary terrorıster arnaıy ashqan saıttarda anyq kórsetiledi.
Sondyqtan da aqparattyq qaýipsizdik salasynda otandyq zańnamany jáne memleketaralyq yntymaqtastyqty jetildirý qajet. Osy oraıda halyqaralyq quqyq qaǵıdattaryna sáıkes keletin halyqaralyq yntymaqtastyqty da odan ári jetildirý máselesi kún tártibine shyǵarylýy tıis.
Elimizde kıberqorǵanýdy uıymdastyrý úshin IIM Krımınaldyq polısııa komıtetiniń «K» Basqarmasy, UQK-de osyǵan uqsas mamandandyrylǵan bólimshe, Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń memlekettik tehnıkalyq qyzmeti sııaqty birqatar qurylymdar qurylǵan, olar memlekettiń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge arnalǵan. Bul qurylymdar zańnamany jetildirýmen, tehnıkalyq quraldardy zerdeleýmen jáne sertıfıkattaýmen, memlekettik bılik organdary júıeleriniń aqparattyq qorǵalýyn qamtamasyz etýmen, qylmystardy jáne anyqtalǵan kıbershabýyldardy tergep-tekserýmen, sondaı-aq olardyń jolyn kesý jóninde sharalar qoldanýmen aınalysady.
Aqparattandyrý salasyndaǵy qatynastardy retteý negizderi bıyldan bastap kúshine engen «Aqparattandyrý týraly» Zańda kórsetilgen. Osy zańda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda aqparattandyrý nysandaryn qurý, damytý jáne paıdalaný kezinde, sondaı-aq aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar salasyn damytýdy memlekettik qoldaý kezinde memlekettik organdardyń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń arasynda týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastar retteledi.
Árıne, aqparattyq salany retteıtin zańnamany odan ári jetildirý qajet. Azamattyq jáne qylmystyq quqyqqa jańalyqtar engizgen jón, sebebi, qazir atalǵan quqyq salalary kıberqylmyskerlerden bolatyn qylmystar men qaýipterdiń barlyq tizbesin qarastyrmaıdy. Otandyq zań ǵylymynda osy saladaǵy ǵalymdardyń zertteýleri bar, alaıda, onyń bazasy endi ǵana qalyptasýda jáne negizinen sheteldik ǵalymdardyń eńbekterine negizdelgen.
О́tken jylǵy qarasha aıynda elimizde «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparattandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldanǵany málim. Atalǵan zańda otandyq ǵalamtor paıdalanýshylar úshin qaýipsizdik sertıfıkaty týraly norma qabyldandy, oǵan sáıkes 2016 jylǵy qańtardan bastap sheteldik ǵalamtor resýrsyna aqparat berýdiń shıfrlanǵan hattamalaryn paıdalanatyn kez kelgen bizdiń azamatymyz óz kompıýterinde (nemese basqa qurylǵyda) otandyq qaýipsizdik sertıfıkatyn ornatqannan keıin ǵana kire alatyn bolady.
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq odaqqa qatysýshy memleketter arasynda Keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalady, onda taraptardyń kommýnıkasııalyq jeliler men aqparattyq júıelerdi paıdalana otyryp nemese osyndaı jeliler men júıelerge qarsy jasalǵan qylmystyq áreketterdiń aldyn alý jáne olarǵa qarsy kúres maqsatynda yntymaqtastyqty onyń ishinde ozyq tájirıbe almasý arqyly nyǵaıtatyndyǵy kórsetilgen.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksinde kıberqylmystarǵa «Aqparattandyrý men baılanys salasyndaǵy qylmystyq quqyq buzýshylyqtar» atty bir taraý arnalǵan, onda osy saladaǵy quqyqtyq qatynastardy retteıtin jáne qylmystyq jaýaptylyqty kózdeıtin 9 bap bar. О́ıtkeni, qazirgi zamanǵy kıberqylmystar máselesin egjeı-tegjeıli qarastyrý qajet, sebebi, qylmys sany kóbeıýde jáne olar qarapaıym usaq buzýshylyqtardan bastap jahandyq apattarǵa deıin alýan túrli bolyp keledi.
Jalpy alǵanda, óziniń aqparattyq keńistigin qorǵaý, áleýetti qaýipterdi joıýǵa baǵyttalǵan áreketterdi ázirleý men baǵalaý árbir memlekettiń birinshi kezektegi mindetteriniń biri bolyp tabylatynyn atap ótken jón. О́ıtkeni, aqparat barǵan saıyn qoǵamdyq qatynastarǵa barynsha óz yqpalyn tıgize bastady.
Asylbek SMAǴULOV,
Májilis depýtaty