El bolashaǵynyń jarqyn bolýy bilimdi, jan-jaqty tárbıe alǵan urpaqtyń qolynda. Keler keleshegimizdiń kelisti kelbetin qalyptastyrý olardyń sapaly bilim alýlaryna baılanysty. Bul rette niń róli men mańyzy aıtpasa da aıqyn. Endi olardyń atqarǵan isteri men jetken jetistikterine toqtalyp ótsek.
Egemen elimizdiń bilim berý júıesin jańǵyrtý joǵary jaýapkershilikti qajet etedi. Bul salada ıgi maqsattarǵa jetý jolynda el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynda da atqarylǵan is az emes. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda biliktilikti arttyrý kýrstarynan 1 mıllıonnan astam pedagog ótken, elimizdiń árbir tórtinshi oqýshysy qosymsha bilimmen qamtamasyz etilgen. Táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde elimizde 450 memlekettik balabaqsha salynǵanyn da aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, jekemenshik balabaqshalar sany 10 ese ósip, 2200-ge deıin jetken. Bul – jeke ınvestısııalardyń 100 mıllıard teńge qarjysy degen sóz. «Balapan» baǵdarlamasynyń arqasynda 3-6 jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtý 2,5 esege ósip, 82 paıyzdy qurady. Bıyl balabaqshalarda 400 myń oryn ashý úshin memlekettik tapsyrysqa alǵash ret qarjy bólindi. Búgin biz búldirshinderdiń mektepke deıingi daıyndyqpen júz paıyz qamtylǵanyn aıta alamyz. Bunyń ózi memlekettiń mereıin ósiretin qaryshty qadam deýge bolady.
Sońǵy jyldardyń ózinde ǵana bilim berý júıesinde birqatar strategııalyq mańyzdy qujattar qabyldandy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Jarlyǵymen Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bekitildi, ony iske asyrý boıynsha is-sharalar jospary qabyldanyp, qoldanystaǵy memlekettik bilim berý standarty jańartyldy. 250-den astam kezdesýler men talqylaýlar ótkizilgen. Sonyń ishinde Izraıl, Ulybrıtanııa, Latvııa, Vengrııa, Italııa elshilerimen, Úkimetpen; EQYU, EYDU elderi, Búkilálemdik bank, Qazaqstandyq ÚEM ókilderimen, jýrnalıster jáne qoǵam qaıratkerlerimen ótkizilgen kezdesýlerdiń memleket úshin mańyzy zor.
«Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń qabyldanǵanyna kóp bolǵan joq. Qazir osy baǵdarlamany oryndaýdyń árbir qadamy oılastyrylýda. Degenmen, maǵan osy baǵdarlama týraly birqatar suraqtar túsip jatyr. Suraqtyń kópshiligi qazaq tili, onyń keleshegi týraly. Qysqasha aıtsam, baǵdarlamada qazaq tiliniń qoldanysyn shekteý nemese keıbireýler aıtqandaı, ony joıý týraly qandaı da bir maqsat ta joq. Men is basyna qazaq tilin – ózimniń ana tilimdi shetteteıin degen oımen kelgenim joq. Atalǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – Prezıdent usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn oryndaýǵa bastaıtyn, oǵan negiz qalaıtyn tuǵyrnama jasaý. О́ıtkeni, «Máńgilik El» bilimi zaman talabyna saı, álemdegi ǵylym men tehnıkanyń, jalpy álem órkenıetiniń jańalyǵyn erkin bilip, erkin ıgere de, qoldana alatyn Qazaqstannyń máńgilik qoǵamyn qurýǵa arnalǵan. Sonymen qatar, qoǵamda sapaly bilim alýdyń múmkindigi barshaǵa birdeı bolýy kórsetilgen. Al qazir bizdegi bilim júıesinde mundaı tepe-teńdik joq. Qazirgi tańda elimizdegi mektepter úsh tıpke bólingen. Oqytý tilderi: qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha. Qazaq mektepterinde oqyǵan jastardyń ári qaraı sapaly bilim alýynyń shekteýli ekenin kórip otyrmyz. Mysaly, bizdegi aǵylshyn tilinde joǵary deńgeıde dáris beretin Nazarbaev Ýnıversıtette, QMEBI, QBTÝ, IT ýnıversıtetterine aýyl jastarynyń túsýine biraz qıynshylyqtardyń bar ekenin ózim kórdim. Ol – bir. Ekinshiden, bizde orys tilinde oqytatyn mektepter de bar. Olarda da kóptegen qazaq jastary oqıdy. Shynyn aıtsaq, osy jastardyń kóbi, tipten qazaq jastarynyń kóbi qazaq tilin durys bilmeıdi, durys túsinbeıdi. Osyndaı sebepterge baılanysty bizdegi bilim alý júıesinde tepe-teńdik joq, jastardyń bári bir deńgeıde sapaly bilim alýyna jaǵdaı jasalmaǵan. Bizdiń maqsatymyz – osyndaı qaıshylyqtardy joıyp, jastarǵa, ásirese, aýylda júrgen jastarǵa, bárine birdeı sapaly, zaman talabyna saı bilim berý. Dálirek aıtsaq, bolashaqta úsh tilde sapaly dáris beretin bir tıpti bilim berý júıesin qurý. Osy úsh tilde de ár bala erkin sóılep, bir-birin túsine bilýi tıis jáne de álem elderindegi ozyq bilimdi ıgere bilýi qajet. Bul bir jyldyń sharýasy emes, biraq ony ýaqytty joǵaltpaı bastaý kerek», degen mınıstrdiń mańyzdy málimdemesi ulttyń bolashaǵyna baǵyttalǵanyn baıqaýǵa bolady. Mekteptegi úshtildilik máselesin aıta kele Erlan Saǵadıev óz oıyn bylaı tujyrymdaıdy.
«Til – kez kelgen ulttyń beı-jaı qaraı almaıtyn basty baılyǵy. Sondyqtan da, oǵan halyq bolyp alańdaý da zańdylyq. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, keıbir jaratylystaný pánderin tek aǵylshyn tilinde oqytý bastalady. Ol shamamen 2018 jyldan dep josparlanýda. Sonymen qatar, balalar daıyn bolǵanda ǵana UBT-ǵa aǵylshyn tili suraqtaryn qosa bastaımyz. Osynyń bári ne úshin qajet degen suraq týyndaýy bek múmkin. Álemdegi ǵylym jańalyqtaryn qazaq tiline aýdarý kerek deıdi keıbir aǵaıyndar. Durys-aq bolar edi, biraq álemde bizdiń jastarǵa kerek, kúnine myńdap emes mıllıondap shyǵyp jatqan ǵylym men ómir jańalyǵyn der kezinde qazaq tiline aýdarý tipti de múmkin emes. Oǵan qarajat ta, basqa múmkindikter de joq. Onyń qıyndyǵyn úlken halyq – fransýzdar da túsinip otyr. Buryn fransýz mektepterinde aǵylshyn tili oqytylmaıtyn edi. Qazir ony oqytý zań túrinde barlyq fransýz mektepterine engizildi. Bizge de tıimdi jol osy dep esepteımiz. Qazaq jastaryna, ásirese, aýyl balalaryna óz ana tilimen qatar aǵylshyn tilin úıretsek, sonda ǵana olar ózderine qajetti bilimdi álem keńistiginde der kezinde jáne erkin taba alady. Olarǵa eń tıimdi joǵary oqý oryndaryna jol ashylady».
Iá aǵylshyn tiliniń de artyqtyǵy joq shyǵar. Bilimiń jetse Nazarbaev ýnıversıtetke oqýǵa túsip, baǵyń jansa «Bolashaq» baǵdarlamasymen sheteldiń shekarasynan at ozdyrýǵa múmkindigiń bolady. «Bolashaq» demekshi, 1993 jyly Elbasynyń qaýlysymen qurylǵan atalmysh baǵdarlama aıasynda qanshama qazaq balalary álemniń túkpir-túkpirinen bilim alyp kelýde. Muny bilim salasyndaǵy altyn árippen jazylatyn jaıttar desek artyq aıtqandyq bolmas.
«Men úshin jaqsy muǵalim bárinen de artyq, óıtkeni, muǵalim – mekteptiń júregi» degen uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń sózi qundylyǵyn joımaıdy. Kerisinshe, kerýen jyljyǵan saıyn máni men mańyzy tereńdeı túseri haq. Qazir respýblıka boıynsha barlyǵy 325 myńnan astam pedagog bar. Búgingi tańda mektepke 6 429 jas maman kelgen. «Mektepke jol» aksııasy bıylǵy jyly 9-shy ret ótkizilip otyrǵany belgili. Sonyń nátıjesinde kómekke zárý 280 myń balaǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetilgen. Jańa oqý jylynan bastap mınıstrlik ınteraktıvti tapsyrmalar men beınematerıaldardy jappaı qoldaný úshin mektepterdi qajetti tehnıka jıyntyqtarymen (ekran, proektor, kompıýter) qamtamasyz etken. Beınematerıaldar dástúrli bilim berý júıesine qosymsha tásil ári este qalarlyq jáne oqýshylardyń bilimge qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn tıimdi ádis ekeni belgili. Elimizdegi 700 mektep otandyq («BilimLand») jáne sheteldik oqytý beınematerıaldary men ınteraktıvti tapsyrmalardy buǵan deıin de paıdalandy. Bul múmkindikti paıdalanǵan muǵalimder ózderiniń oń pikirlerin jetkizip otyr. Mundaı tehnıkamen aldyńǵy kezekte eń az jabdyqtalǵan mektepter jaraqtandyrylady. Internet júıesi joq mektepterde sandyq resýrstar mektep serverlerine engizilip, únemi jańartylyp otyrady. Munyń ózi oqýshynyń jan-jaqty bolýyna áser etpeı qalmaıdy. Olardyń dúnıetanymy qanshalyqty keń bolsa, bilimi de, aqparattanýy da sonshalyqty mol bolary sózsiz.
Bıyl elimizge UBT-nyń engenine – 13-shi jyl. Osy jyldar ishinde bul testileýge 1,5 mıllıonnan astam bala qatysqan. Árıne, bul aralyqta onyń artyqshylyǵy da, keıbir kemshilikteri de bolǵan. Degenmen, ýaqyt ótken saıyn bul júıege de ózgerister engizý qajettiligi týyndaǵan eken. Oǵan kópshilik arasynda júrgizilgen qoǵamdyq saýaldama nátıjesi yqpal etip otyr.
«Eń birinshiden, qoǵam UBT-ny tek qana JOO-ǵa túsý emtıhany retinde qabyldaıdy. UBT birinshi kúnnen bastap mektep bitirý emtıhany retindegi óziniń fýnksııasyn oryndamaı otyr. UBT-ǵa eshqashan túlekter 100 paıyz qatysqan emes. Jáne de jyl saıyn oǵan qatyspaıtyndar qatary artýda», degen Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń sóziniń de jany bar.
Mınıstrlik UBT tóńiregindegi barlyq máseleni zerdeleı kele, onyń jańa formatyna aýysýdy jón sanaǵan. Soǵan sáıkes qorytyndy attestattaýdy bólý jumystary júrgizilgen. Endi túlekter mektep bitirý synaǵyn tapsyrady. Al Ulttyq biryńǵaı testileýdi JOO-ǵa túsý úshin ǵana tapsyrady. Mekteptegi qorytyndy attestattaý 5 pánnen turady, onyń 4-eýi mindetti, 1 pán – tańdaý boıynsha. Sóıtip, UBT JOO-ǵa qabyldaý emtıhany jáne memlekettik granttardy bólý júıesi retinde saqtalady, biraq onyń formaty ózgeredi. Buryn 5 pánnen 125 suraq berilip, onyń ishinen 4 pán boıynsha 100 suraq esepteletin. Al 2017 jylǵy UBT formatynda 120 suraq qarastyrylyp, barlyǵy esepteledi. Keıbir suraqtardyń jaýabyna 2 ball beriletindikten, eń joǵary kórsetkish 140 balǵa teń. Saýaldar 5 pánnen qoıylady, olardyń 3-eýi mindetti, 2-eýi talapker josparlaǵan JOO-daǵy mamandyqqa baılanysty beıindik pán bolady. Testileý ýaqyty da ózgermeıdi – 3 saǵat 30 mınýt. О́tý baly da ózgergen joq – 50 ball.
Jańartylǵan mazmunda bilim berý baǵdarlamasy engizilgen bıylǵy oqý jylyna elimizdiń barlyq mektepteri joǵary daıyndyqpen kiristi. Endigi mindet básekege qabiletti óskeleń býyndy tárbıeleý jolynda jańartylǵan mazmundaǵy bilim berý baǵdarlamasyn sapaly iske asyrý bolyp tabylady.
Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan»