Kúmis kómeı

Babadan qalǵan tekti óner

 «Adamǵa baq qonady, qydyr darıdy, al qasıetti óner tamyr jaıady, urpaqtan urpaqqa jal­ǵa­sady» degen halyqtyq qaǵıda bar... О́ner dese, ishken asyn jerge qoıatyn bozbala Kanalbaıǵa nemere aǵasy Asabaı syrnaı, dom­byra tartýdy úıretti. Sheji­re qarııalardyń aıtýynsha, atasy Qarynbaı aýyl-aımaqqa bel­gili aıtysker aqyn bolǵan kisi. Onyń kindiginen taraǵan bala­lary Seıilbek, Dosybaı, Asa­baı­lar da biri sýyrypsalma aqyn­dyǵymen, endi biri kúmis kómeı ánshiligimen tanylǵan jandar edi. Nemere aǵasy Dosybaı­dyń shyr­qaı salǵan ásem áni alty qyr­dan asyp, jeztańdaı óner­paz­dyń ǵalamat daýsyna tamsan­ba­ǵan jan bolmaǵan eken. Toı-jıyn­nyń gúline, ásirese qyz-kelinshektermen aıtysta dúl­dúlge teńelgen onyń el arasynda «seri» atalyp ketýiniń basty sebebi osyndaı ónerimen tyǵyz baılanysty bolsa kerek. Kónekóz qarııalardan qalǵan: «Dosybaı aqyn Shábı esimdi ómirlik qo­sa­ǵyn aıtysta jeńip alǵan» degen áńgime taǵy bar. Aqyndar aıty­syn­da aldyna jan salmaǵan óner ıesi 1943 jyly Lenıngrad qalasyn nemis basqynshylary­nan qorǵaý kezinde erlikpen kóz jumady... Al onyń aǵasy Asabaı kezinde Maılyqoja men Aıman qyzdyń, Ákimkereı men qyzyl aqyn Myrzabektiń, Molda Musa men Manat qyzdyń aıtystaryn jatqa aıta alatyn quıma qulaq, zerek jan bolǵan eken.  

Máskeýde shyrqalǵan Shegeniń arııasy

Bilmegenin bilýge, kórmegenin kórsem dep talpyný – talantqa tán tabıǵı qushtarlyq. Jastaıynan únemi jańa án men termege áýes Kanalbaı Seıilbekulynyń óner joly nesimen erekshelenedi degende, meniń aldymen kókeıge túıgen áserim: onyń halyqtyq tyń týyndylardy jyrlap, keńi­nen taratýdaǵy róli men ózgeni qaı­ta­lamaıtyn oryndaýshylyq qyry bolatyn. Sondyqtan ár shy­­­ǵar­­­many náshine keltirip, shy­raıyn shyraqtaı jarqyratyp jibere alatyn talantyn baıqaǵan sol kezdegi aýdandyq mádenıet bóliminiń mamandary jas jigit­ti qyzmetke attaı qalap ózderi shaqy­rady. Talant ıesi mádenıet úıi­niń avtoklýb meńgerýshisi bo­lyp uzaq jyldar jemisti eń­bek etti. Dala qostarynda dı­qan­darǵa, qum qoınaýynda malshy­larǵa áýezdi án men marjan jyr­dan shashý shashqan dúldúl án­shi­niń ómir mektebi ónerge jańa­dan kelip jatqan keıingi jas­tar úshin búginde úlken ónege bolarlyq. Aýdandaǵy irili-usaqty sharalardyń qaı-qaısysy da onsyz ótken emes. Jeztańdaı ánshi úlken sahnaǵa alǵash ret 19 jasynda shyǵyp, ónerpazdardyń oblystyq baıqaýynda júldeli oryndy ıelenipti. Munan soń respýblıkalyq saıysqa joldama alyp, Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda ót­ken kórkemónerpazdardyń res­pýb­lıkalyq saıysynda birin­shi júldeni qanjyǵasyna baı­laǵan. Al 1963 jyly kórkemóner­paz­dardyń oblystyq baıqaýynda Kırov aýdanynyń óner ujymy halyq teatry, halyq orkestri ataqtaryn jeńip aldy. Bul bir qaraǵanda, aıtýǵa jeńil bolǵanmen, kóp ter tógýmen qol jetkizilgen aıryqsha olja edi. Osynaý tabystyń syryna úńilseńiz, K.Seıilbekulynyń ora­san zor eńbegin qaıtalap aıtýy­myzǵa týra keledi. 1964 jyly Qurmanbek Jandarbekov­tiń jetek­shiligimen aýdandyq halyq teatry Máskeýdegi Kreml sah­nasynda jazýshy Ǵabıt Músi­repovtiń «Qyz Jibek» spek­taklin usyndy. О́ńirlik teatr­lar tarıhynda bul oqıǵa umy­tyl­mas ǵıbratqa aınaldy. Osy qoıylymda Kanalbaı Seıil­bekuly Shegeniń rólin som­dady. Áli kúnge deıin ulttyq klas­­­sıkalyq týyndyda Shege­niń arııasyna aıryqsha mańyz beri­ledi. Oǵan kez kelgen ánshi tań­dal­maıdy. Daýys dıapa­zony laıyq janǵa ǵana senim arty­lady. Soǵan oraı Shegeniń róline tań­­dalýy sańlaq tulǵa tara­pynan óner sheberine kórsetilgen senim­niń shynaıy belgisi bolatyn... Ansambldiń quramynda Más­keýdegi halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń Búkilodaqtyq kórmesinde óner kórsetti. Osy sapar barysynda Kanekeń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Shegeniń arııasyn, halyq áni «On alty qyzdy» nárli sarynda, náshine keltire oryndap, ujymnyń me­reıi ústem boldy. 1967 jyly Kırov aýdandyq halyq teatry Samarqan qalasynda ót­ken bú­kil­odaqtyq teatrlar festı­valine B.Maılınniń «Jalbyr» qoıylymymen qatysty. Osy týyndyda ónerli jan Qaıraq­baıdyń beınesin somdap, Búkil­odaqtyq festıvaldiń laý­reaty atandy. «Jigitke jeti óner de az» demekshi, óz bilimin, kásibı sheberligin shyńdaǵan ánshi 1973 jyly Tashkenttegi teatr jáne óner ınstıtýtyn teatr jáne kıno akteri mamandyǵy boıynsha oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Mu­nan soń Jetisaı mádenı-aǵar­­tý tehnıkýmynda sahna she­ber­­ligi boıynsha jastarǵa dáris bere­di, sanaly ǵumyryn aýdan­nyń máde­nıet salasyn damy­týǵa arnaıdy. «Shákirtsiz ustaz – tul» demekshi, Kanekeń tár­bıe­legen ónerpazdar qanshama. Olar­­dyń ishinde tanymal ánshi-ter­me­shi­ler­den E.Aldanov, M.Bek­baev, K.Aıtbaev, О́.Sultan­­mu­ratov, S.Qoshqarov jáne t.b. bar. ...Bir ǵana kisiniń boıyna úsh birdeı – ánshilik, termeshilik jáne jyrshy-jyraýlyq ónerdiń toǵy­sýy neken-saıaq kezdesetin jaǵ­daı. Memleket tarapynan óneri es­ke­rý­siz qaldyrylǵan joq, án­shi ár jyldary óziniń laıyqty baǵa­­­syn alyp otyrdy, halyqtyń qur­­­meti men súıispenshiligine bó­len­­di. Búginde Maqtaaral aýdany­­nyń qur­metti azamaty. Odaq­tyq deń­geı­degi medaldary men mara­pat­taryn óner ıesiniń san jyldar bo­ıy tók­ken teriniń jemi­si dep bilemiz.  

Júrekpen jetetin janr

 Kanekeń kóneden kele jatqan jyr-termelerdi tyńdaýshysyn jalyqtyrmaı, jumsaq maqam­men, júrekke jetkize oryndaıdy. Áýeletip án salǵanda, áýpildekteı áserlenesiz. Elimiz táýelsizdik al­ǵan alǵashqy jyldary Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev pen О́zbekstan Prezı­denti Is­lam Karımov Myrzashólge is­saparmen kelgen bolatyn. Sonda qos Prezıdenttiń aldynda Kane­keń Aqtan Kereıulynyń ter­me­sin shyrqady. Eki eldiń bas­shy­­lary sahna sańlaǵyna rıza­shy­­lyq­taryn bildirdi. Keshte Nursultan Ábishuly óner ıesi oryn­­daǵan ánderdi súısinip tyńdady. 1986 jyly Qazaqstan tele­­ar­­nasy ótkizgen respýb­lık­alyq aqyndar aıtysynda Shymkent pen Semeı aqyndary saıysqa tústi. Osy baıqaýda Kanekeń Aqtan Kereıulynyń «Jaıyq degen jan­dy sý» atty termesin oryndap, kórermen­niń súıispenshiligine bólendi. «Sóı­lep qal, sóıle, tilim, dem barynda» dep qarııanyń ózi jyr­laǵandaı, bul kúnderi K.Seıil­bekuly qazaqy tárbıeniń bulaq bastaýy – jaýhar jyrlar men taǵylymdy termelerdi, áýez­di ánderdi talmaı oryndap júr. Buqar jyraý Qalqamanuly, Tur­maǵambet Iztileýov, Kenen Ázir­baev, Qutbaı Dúrbaev, Nar­taı Beke­janov, Maılyqoja Sul­tan­qo­jauly, Qulynshaq Kemel­uly, Ybyraı Altynsarın, Qaıyp­nazar Áıtpenov, Qadyr Myrza Áli, Námet Súleımenov, Toqtaǵul Satylǵanov jáne basqa da tanymal aqyndardyń aqyl, naqylǵa toly ǵıbratty týyndylaryn talmaı nasıhattap keledi. Aqsaqaldyń aıtýynsha, ánshi, termeshi bolý ońaı emes, bul – úlken eńbekpen keletin, úzbeı daıyndyqty qajet etetin kásip. Daýysty babynda us­taı bilý úshin ánshige óte joǵary talap qoıylady. Kanalbaı aqsaqal búginde «Qazaq­stan-Shymkent» tele­arna­synd­aǵy «Ǵıbratnama» tele­habaryna belsene qatysady, tár­bıe­niń qýatty quraly – taǵy­lym­­dy termelerdi oryndap, rýha­­nı qazynany halyq arasyna keńi­nen taratýda aıtarlyqtaı eń­bek sińirýde. О́ner sańlaǵy sa­na­­l­y ǵumyryn qazaqtyń qa­sıet­­­ti qara dombyrasyna ar­nap, onyń oryndaýyndaǵy ánder men jyr-termelerden arnaıy aýdıo­­dıskiler jaryq kórdi. Son­daı-aq, ánshi oryndaǵan shy­ǵar­malar Qazaq radıosynyń, «Qaza­q­stan-Shymkent» tele­arna­sy­nyń dybys jáne beınejazý qor­larynda saqtaýly.  

О́ner qonǵan shańyraq

 Kanekeńniń otbasyna kelsek, qyzy Kúláıhan Almatydaǵy qyz­dar pedagogıkalyq ıns­tı­tý­ty­nyń mýzyka fakýltetin bitir­gen. Kezinde bilim ordasy­nyń «Ular» etnografııalyq ansambli quramynda óner kórsetip, qazaq ánin shartarapqa pash etti. Búgin­de Shymkenttegi mektep-gım­­­na­zııa­da ulaǵatty ustaz. Án men ter­meni talǵampazdyqpen ba­by­na keltirip oryndaıdy. Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy halyq­ara­­lyq án baıqaýynyń laýreaty. QHR Ile aýdanynda dúnıe júzi qazaq­­tarynyń aldynda tamyl­jyta án salyp, álem qazaqtary qaýymdastyǵynyń Alǵys hatyn ıelendi. 2000 jyly uly kompozı­tor N.Tilendıev atyndaǵy «Aqqý» baıqaýynyń dıplomanty atandy. Al áke ónerin jalǵastyrǵan Úrálhan Seıilbekqyzyna kelsek, ótken jyly Polsha sım­fo­nııalyq orkestriniń súıemel­deýimen L.Hamıdıdiń «Bulbul» ánin shyrqap, polıaktardyń qoshe­metine bólendi. Halyqaralyq óner dodasynda qarapaıym qazaq qyzy «Slavıan ánderin úzdik oryn­daýshy» atalymy boıynsha laý­reat atandy. Búginde Úrál­han – Shymkenttegi oblystyq opera jáne balet teatrynyń beldi solı­si. Qazynaly qarııanyń neme­resi Janǵalı da óner báıgesine qosy­lyp úlgergen ónerpaz... О́miri ónermen órilgen Kanal­baı Seıilbekuly men zaıyby Turǵan apanyń balalary men nemereleri ortasyndaǵy jarqyn júzi men jarasymdy sátine biz de súısinip, ónerdi ónege tut­qan mereıli otbasynyń shýaǵyna bóle­nip qaıttyq. Ýálıhan QOJAQ Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaaral aýdany Sýrette: Kanalbaı aq­sa­qal men Turǵan apa nemerelerimen birge