Aımaqtar Astanaǵa qarap boı túzeıdi

Qazaqstannyń qýatty memleket bolyp qalyptasýy jolynda jasalyp jatqan ólsheýsiz eńbekti saralaı kelgende, otandyq ekonomıkanyń negizin quraıtyn óndiris oryndarymen qatar aımaqtardyń da áleýetin atap aıtý lázim. Aldymen osy tutastyq týynyń asty­na toǵysa kelgende, aımaqtardyń damý kóshi elordasy – Astanaǵa qarap boı túzeı­tini taǵy zańdy. Iаǵnı, Astana – elimiz­diń saıası basqarý ortalyǵy ǵana emes, Otanymyzdyń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damýynyń baǵyt-baǵdaryn anyq­tap otyrǵan áleýetti kóshbasshy. Al eli­miz­degi qar­qyndy damyp oyrǵan taǵy bir iri mega­polıs retinde Almaty qalasy­nyń da qýatty óńirler kóshinde ózin­dik orny bar ekeni daýsyz. Astananyń damýyna qatysty aqparat­tardy sholyp shyqsaq, araǵa jyl salyp úlgergen jetistikterdiń jańǵyryǵy oıǵa oralady. Máselen, 2015 jyly Astana el óńirleri arasynda ishki ónim ósi­miniń eń joǵary kórsetkishine ıe bolǵan eken. Iаǵnı, qala ekonomıkasy IJО́-niń 5 paıyzdyq ósimine qol jetkizip, jalpy ekonomıkanyń ósimine shaqqan­da 40 paıyzdyq mejeden kóringen. Bul – otan­dyq ekonomıkadaǵy kiris kózi­niń qo­maqty bóligin quraıtyn ósim. Iаǵnı, Astana qalasynyń 2015 jylǵy eko­nomıkalyq kirisi 900 mlrd teńgeden asyp, respýblıkalyq bıýdjettiń basty donory retinde baǵalandy. Astana – el ekonomıkasyna syrttan tartylǵan ınvestısııalar aǵymynyń kólemi jóninen de kóshbasshy. Jalpy, elorda qurylysy bastalǵaly beri salynǵan ınvestısııa kólemi 6 trln teńgeden asyp jyǵylady. Aıtpaqshy, Astana bıýdjetine qa­tys­ty sóz qozǵalǵanda, jaqynda ǵana qala ákimi Áset Isekeshovtiń jalpaq jurt­qa jar salǵan myna jańalyǵyna toqtalmaý múmkin emes. «Alǵash ret Astana qalasynyń memlekettik bıýdjeti trıllıon teńgeden asty» dep jazǵan bolatyn dýanbasy óziniń áleýmettik jelidegi jeke paraqshasyna. Al aımaqtardyń Astanaǵa qarap boı túzeıtindigine qatys­ty taǵy birneshe dálel keltire ketýge bolar. Birinshi kezekte bıylǵy merekeli jyldyń aıasynda atqarylǵan «Qýat­ty Qazaq­stan – qýatty óńirler» aksııa­sy til ushyna oralady. Aksııa aıasynda barlyq oblystardyń Astana qalasyn­daǵy mádenı kúnderi ótti. Bul elorda men el óńirleri arasyndaǵy bite qaınas­qan baılanystyń dástúr men máde­nıetke qatysty sharasy ǵana emes, ekono­mıkalyq alys-beristiń sátti jolǵa qoıy­lýynyń da aıqyn kórinisi boldy. Mysalǵa, qala turǵyndarynyń qola­ıy­na jaqqan istiń biri – oblystardan kel­gen aýylsharýashylyq ónimderiniń jár­meńkesi edi. Baǵasy qoljetimdi, azyq-túlik pen et ónimderiniń júzdegen túri astanalyqtar úshin qystyq iship-jem qoryn qamtýǵa qolaıly bolsa, óńirden kelgen ónim óndirýshiler úshin tabys kózine aınaldy. Jekeleı alǵanda, Astana tó­rinde ótken jármeńkege agrarlyq aımaq­tar sanalatyn Almaty oblysy jalpy quny 160 mln teńge tura­tyn otyz segiz túrli ónim usynsa, Shyǵys Qa­zaqstan oblysy 500 tonnadan astam aýyl­­sharýashylyq ónimderin jetkiz­gen, al Qyzylorda oblysy quny 70 mln teńge bolatyn 400 tonna ónim saýda­laǵan eken. Demek, osy mysaldyń ózinen astanalyqtardyń azyq-túlik ónimderine degen suranysynyń orasan ekendigi ári barlyq aımaqqa shaqqandaǵy tólem qabileti joǵary tutynýshylardyń elordada shoǵyrlanǵany kórinis taýyp otyr. Al, ońtústik megapolıstiń otandyq ekonomıkanyń damýyna qosyp otyr­ǵan úlesin tarazylaǵanda, bıýdjet túsim­deri jóninen oblystar arasyndaǵy úshtikke erkin kiretinin eskerýmiz kerek. Alma­ty ekonomıkasynyń ózin­dik erek­sheligi bar. Máselen, respýb­lı­ka­myz­dyń 14 oblysyndaǵy ekono­mıka­lyq kórsetkishterdiń ózegin aýyl sharýa­shylyǵy men óndiris kózderi quraıtyn bolsa, Almatyda qyzmet kórsetý júıesi, tólemder júıesi, aıyrbas-brokerlik júıe jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bul qala­daǵy shaǵyn bıznes kóziniń damýyna dań­ǵyl jol ashylǵandyǵyn bildiredi. Munyń syrtynda ónim óndirýshi jáne óńdeýshi qýatty kásiporyndardyń úles salmaǵy bar. Elimiz boıynsha óndiristik salada toqtaýsyz jumys jasap, otandyq naryqqa berik ornyqqan júz jıyrmadan astam shaǵyn jáne iri kásiporyndar Almaty bıýdjetiniń negizgi salymshylary sanatynda eken. Sondaı-aq, qalanyń qarjy qorjynyn qampaıtyp otyrǵan salyq tóleýshilerdiń 65 paıyzyn shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi quraıdy. Al, bıylǵy jyldyń artta qalǵan alty aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha Almatynyń jalpy bıýdjeti 278 mlrd 737,3 mln teńgeni qurap, oryndalýy jaǵynan 131 paıyzǵa jetken. Astanadaǵy sııaqty Almaty turǵyn­darynyń da tutyný qabileti joǵary. Aı­maqtarmen taýarly-mádenı baılanys bir arnaǵa túsken. Máselen, bıyl­ǵy kúz boıyna Alataý bókterinde de jármeń­keler jıi ótti. Ásirese, qalamen qońsylas jatqan Almaty jáne Jambyl oblystarynyń ónimderi almatylyqtar úshin árdaıym qoljetimdi boldy. Mysalǵa, Tarazdan kire tartyp kelgen kerýen bir bazarda ǵana almatylyq aǵaıyndarǵa 240 tonnaǵa jýyq aýylsharýashylyq taýarlaryn usynǵan. Sharýalar osy sapardan 112 mln teńgeden astam qarjyǵa saýda-sattyq jasap qaıtypty. Sol sııaqty, Almaty oblysynyń taýar óndirýshileri de 360 tonnadan astam azyq-túlik saýdalaǵan. Osylaısha, jetisýlyq dıqan-sharýalar bir kúndik jármeńkede jalpy quny 180 mln teńge paıda kórgen eken. Osy eki mysaldyń ózi Almaty qalasynyń qýatty óńirler arasyndaǵy salmaǵyn aıǵaqtasa kerek. Jalpy, elimizdiń ár aımaǵy ishki óndirisi men aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetý arqyly tabysyn eselep otyr. О́ńirlerdegi qýatty ekonomıkanyń ózegi bıýdjettik túsimniń negizin quraýshy faktor ǵana emes, eńbek naryǵyndaǵy ahýal­dy da oń baǵytta sheship otyrǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Bul degenińiz, áleýmettik saıasattyń jandy jeri ekeni aqıqat. Demek, óńirlerdiń órkendeýi – baıtaq Qazaqstannyń mártebesi! Astana men Almatyǵa qarap boı túzegen aımaqtardyń árkez damý bıiginen kórine bereri kúmánsiz. Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»