Cóz soıyl № 34

Ázil - ospaq, syn - syqaq BIRDE... Jazýshy-satırık Seıit Kenjeahmetuly Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń dosenti bolyp júrgen kezinde emtıhan alyp otyrsa, bir stýdent suraqtarǵa jaýap bere almapty. Buǵan renjigen dosent: – Shyraǵym-aý, keshe dáris oqyǵandaǵy ózimniń aıtqanymdy qaıtalap aıtyp berseıshi, – degende, álgi stýdent: – Sizdiń bilgenińizdi bilsem, maǵan ınstıtýtta oqyp ne kerek, – dese kerek... Stýdenttiń tapqyr jaýabyna rıza bolǵan Sekeń onyń baǵasyn qoıyp beripti. * * * Qarqaralyda Qasym Amanjolovtyń 90 jyldyq mereıtoıy dúbirlep ótedi. Sol toıǵa arnalyp tigilgen qazaq úıde qazaqtyń bir top belgili azamaty bas qosady. Sol úıdiń tórinde memleket qaıratkeri, ǵalym Myrzataı Joldasbekov sóz bastap otyrady. Sol kópshiliktiń arasynda aıtys aqyndary – astanalyq Balǵynbek, Dáýletkereı, Aıbektermen qatar shymkenttik Bekarys pen Aqmaral da bolady. Áńgime qyza kele Myrzataı aǵamyz aqyndardyń arasyndaǵy jalǵyz qyz Aqmaralǵa kópshiliktiń atynan at mingizip, qalǵan aqyndar myqty bolsa astynan tartyp alsyn deıdi. Dombyralaryn qolǵa alǵan astanalyq úsh aqyn Aqmaraldyń atyna talaspaıtyndaryn aıtyp, tilek bildiredi. Al óz kezeginde  dombyrasyn qolyna alǵan Bekarys Shoıbekov: «Men ózim jan emes em ınabatsyz, Qurmettep aqyndardy syılamaqsyz. Aqmaraldyń tulparyn tartyp al dep, Jınalǵan jigitterdi qınamaqsyz. Qyz mingen qaǵanatqa qyzyqpaıtyn, О́ńkeı tekti aqyndy jınap apsyz. Aqmaraldyń «astyna» talastyrǵan, Myrzaǵa, bul jerde siz «vınovatsyz», – dep salady. Sózdiń tórkinin túsingen myrza kóńil Myrzekeń sol jerde Bekarysqa da bir tulpar ataǵan eken. * * * Kókshetaýǵa barar jol boıyndaǵy bir tóbeden óte bergende: – Myna tóbeniń aty Qyzemshek! Qazaq at qoıýǵa she­ber ǵoı! Qalaı dál qoıǵan! – deıdi aqyn Baıanǵalı Álim­janov rólde kele jatqan jas mýzykant Meıram Tálimulyna. – Káne, káne... Keremet! – dep, Meıram qyzyǵa qa­rap, moınyn buryp, umtylyp-umtylyp qoısa kerek. Sonda aqyn ázildep: Qyzemshekti kórgende qyz-qyz qaınap, Jóneldiń máshıneńdi júzben aıdap. Sizdeı kezde bizder de shyrqaǵanbyz, Túlkini qarǵa aýnatyp, muzben oınap. Qol jetpeske moınyńdy sozamyn dep, Joldan shyǵyp ketpegin soryń qaınap! – degen eken. Kórgen BILGENOV ASTANA   ASPANǴA QARAIMYN... Aspanǵa qaraısyń, Juldyzdy sanaısyń. Basyń qyshyp bara ma, Shashyńdy nege taraısyń? Qııalmen samǵaısyń, Kók aspandy tańdaısyń? Jerden úlken juldyzdy, Qushaqqa qalaı alǵaısyń. Bir aıtsań qoımaısyń, Qısynsyz óleń somdaısyń. Tóbeńnen «pále» qulasa, О́ziń-daǵy ońbaısyń. Qaltańa bálkim, qaraısyń, Aqshań bolsa sanaısyń. Kredıt alsań ushaqqa, Bankke máńgi malaısyń. Qazyxan ÁShE ALMATY   TIKENEK SО́Z Para berseń, mol ber, az berseń, pálege qalýyń múmkin. *** Aqyl-oıǵa, ıdeıaǵa, qalyptasqan kózqarasqa qarsy shyǵa bilmeseń, eskerýsiz qalasyń. *** Fılosof bolýdyń esh qıyndyǵy joq, ol úshin ne tapqan qarajatyń qara basyńa áreń-páreń jetip júrýi kerek, ne áıeldiń áperbaqanyna tap bolýyń kerek. *** «Jalaqy degenimiz ne?» deısiń be? Bul degen – jymqyrý-qymqyrýdy bilmegeniń úshin qoldanylǵan jaza. *** «Iship jibereıik, isheıik, taǵy da iship jibereıik!» dep danyshpan V.I.Lenın aıtqan. *** Jaqsy adamdy buzyp jiberý bılik pen aqshanyń qolynan kele bermeıdi. О́ıtkeni, eger siz jaqsy adam bolsańyz – sizge bılik pen aqsha eshqashan buıyrmaıdy.   POLISIIаDAǴY  «PAI-PAI!» MAI qyzmetkeri kólikti toqtatyp, ıesine: – Jyldamdyǵyńyzdy kishkene arttyra tússeńiz... – Nege? – Kelesi bekettegi áriptesim aqshadan qysylyp tur edi. * * * MAI qyzmetkeri bir kólikti toqtatady. Kólik júrgizýshi baıaǵyda ózine sabaq bergen qatal muǵalim eken: – Sálemetsiz be, Marat aǵaı, qalam men qaǵaz shyǵaryp, 100 ret «Men endi eshqashan jol ere­jesin buzbaımyn...» dep jazyńyz... * * * MAI qyzmetkeriniń kishkentaı uly ákesiniń ala taıaǵyn ári-beri aınaldyryp oınap otyr. Ákesi: – Qoı, balam, nanmen oınaýǵa bolmaıdy... * * * Jol boıynda MAI qyzmetkeri: – Siz osymen besinshi ret jol erejesin buzyp otyrsyz. Júrgizýshi: – Turaqty klıentterge jeńildik bolmaı ma?   AÝMAQ- SAÝMAQ Teledıdar tilshisi bolǵan­dyqtan vokzalda úısiz-kúısiz júr­­gen júdeý qartty «Bul kúıge qa­­laı tústińiz?» dep tilge tarttym. – Barar jer bolmaǵan soń panalap júrgenim de... – dep qynjylyp alyp, úıin balalaryna bólip bergenin, úıli-jandy eki balasynda kezekpe-kezek turyp syıysa almaǵanyn, óziniń de «qudaı súıer qylyǵynyń» shamaly ekenin moıyndap: – Qaıteıin, basqa tússe bas­­paqshyl degen, buǵan da shúkir­­shilik, ásirese myna vokzal bas­tyǵyna rızamyn! – dep sózin kelte qaıyrǵan soń vokzal bastyǵyna «Siz ne jaqsylyq jasaı qoıyp edińiz?» dep edik: – E, ol shal ma!.. – dep ezýine kúlki úıirip, – ol kisi senderge anekdot aıtpady ma?.. Anekdotty óltiredi, eki-úsh kúnde maǵan da kelip sońǵy ázildi aıtyp aıyzymdy qandyrady... Sodan ony bul mańnan qýmaýǵa buıryq bergenmin. Túnep shyǵar arnaıy orny da bar. Al azyq-túligin, birli-jarym kerek-jaraǵyn ketip bara jatqan jolaýshylardy qyran-topan kúlkige keneltip-aq taýyp alady, – dedi. Sodan ákelerin bul kúıge túsirgen balalaryn taýyp tildesip kórip edim, úlkeni «ákeni baǵyp-qaǵý kishi balanyń mindeti» dep biraz aıtyp bilgishsindi... Al kishisi ákesiniń «qudaı súıer qylyǵy joqtyǵyn» tizbektep dilmársigen soń, ne der eken dep qalalyq «Qarttar úıiniń» bastyǵyn sóıletip kórip edik, «balasy bar adamdy qamqorlyqqa ala almaıtynyn» aıtyp, zań-zákóndi kóldeneń tartty. Sodan ol oqıǵany umyta bastaǵanymda efırden «Vokzal­daǵy myna qarııa aıaqasty mıllıoner bolyp otyr» degen jylt etpe jańalyqty kórip qalyp, baıaǵy júzi tanys aqsaqaldy al kep izdestireıin... Eki-úsh ret baryp izdep taba almaı amalsyz vokzal bastyǵyna bas suqsaq, teledıdardyń asaı-múseıin arqalaǵan bizderdi bir­den tanyp: – Áp, bárekeldi! Der kezinde keldińizder, ol kisi jóninde kó­sil­te aıtýǵa bolady, – dep qarsy aldy. – Tappadyq qoı? – dep aqsaqaldy meńzep edik: – Sottasyp bitti, – dep tús­in­beı ańtarylǵan bizge: – Aýmaq-saýmaq, búgin búk, erteń shik zaman-aı! – dep alyp mán-jaıdy baıandaı jóneldi. – Qalaı ekenin, qazymyrlanyp suramadyq ta, áıteýir aqsaqal aıaqasty sheteldiń aqshasymen mıllıoner bolyp burq ete qaldy... Estýimizshe, ǵasyr buryn ala­sapyran kezinde shetel asyp ketken ata-babasynan kelip jetken muraǵat eken... Qyzyqtyń kókesi sot pro­sesinde boldy... Eki ba­la­synyń eńkish tartyp eńi­regenin, ásirese kishisiniń «dás­túr boıynsha kártaıǵanda áke-shesheni kishi bala qamqor­ly­ǵyna alý kerektigin» aıtyp ańyraǵanyn kórseńizder... «Qart­tar úıi de» qalys qalmaı «qaraýsyz qalǵandardy qamqor­lyqqa alý birden-bir paryzy» ekenin ejiktep túsindirdi-aı kelip... – dep kidirgeninde biz: – Sodan?! – dep suraǵymyzdy kelte qaıyrdyq. – Sodan, aqsaqal naǵyz aza­mat eken! Aldymen bizdiń te­sik-jamaýymyzdy bútindedi de, birden osydan bólme alyp, «Anekdottar ortalyǵyn» qurdy, – dep bizge synaı qaraǵanynda: – Bala-shaǵasy? – dep qalyp edik, vokzal bastyǵy aıtaryn: – Aıttym ǵoı, naǵyz azamat dep! Jumyssyz júrgen eki balasyn ortalyǵyna qyzmetke aldy. Tar úılerin keńeıtip, jańadan páterli etti... Al qarajatynan «Qarttar úıine de» qaraılasty, – dep bitirdi. E, ııa, aýmaq-saýmaq zaman osy... Ersultan MAǴJAN TALDYQORǴAN   BIRQAǴAR Jónge jáı júrgenge kemdik joq, Teńge júrgen jerde teńdik joq. *   *   * Baı aıtty: «Búgin bir mıllıon túsirdim» dep, Jarly aıtty: «A, qudaı bergenińe shúkirmin»dep. *   *   * Aıqaı jyryn bastaıtuǵyn azanda, Sypsyń sybyr, kóldeneń sóz bazarda. *   *   * Qoıdan jýas, birdeme aıtsań «qalǵıdy», Al súrinseń ıterýdi ańdıdy. *   *   * Bıznes esep, myń mıllıon sıfrlar, Sol sıfrlar saýdagerdi sıqyrlar. *   *   * Ekonomıkany «tolǵaq qysyp» tolǵap tur, Ekologııa basy daýda sorlap tur. Ázirbaıjan QONARBAEV  Mańǵystaý oblysy   EZÝTARTAR –  Balam, qazaqtardyń sheshen halyq ekenin barlyq el moıyndaıdy ǵoı? – Moıyndaıdy, ata. – Al sol qazaqtardyń jaǵdaıy nege sonshalyqty jaqsy emes? – О́ıtkeni, biz sózge barmyz, iske joqpyz. * * * – Ata, osy siz ǵoı feodalızm kezinde de, sosıalızmde de, endi myna kapıtalızm kezinde de ómir sú­rip kelesiz. Shynyńyzdy aıty­ńyzshy, qaı zamanda ómir súrgen jaqsy eken? – E, nesin aıtasyń, balam, baı bolsań – feodalızmde, kedeı bol­sań – sosıalızmde, ury bolsań ka­pı­talızmde ómir súrgen jaqsy ǵoı.   ÁRIP ÚIRETÝ – Al, balam, Jasyń 7-ge keldi. Endi sabaqqa barasyń, Jaqsy oqysań, «5» degen baǵa alasyń. Men de sonda seni Jaqsy kórem, Ne qalasań, bárin ákep berem. Al endi, Biraz sózben tanystyraıyn, Jón bolar bilgeniń árip jaıyn. Mine, mynaý «A» bolady. Iаǵnı, «Altyn», «Asyl», «Aqsha», Bulardy kim mol tapsa, Myqty azamat bolady, Túbi sol adam ońady. Al endi mynaý «Á» degen... Ne bar edi, qudaıym-aý? Aıtpaqshy, «Ákim» eken. Ol da bir, balam, zor kisi Myqty bolady onyń isi. Endi «B» degeniń – «Baılyq» qoı, Kim baı bolsa, Sonyń tamaǵy toq bolady, Kıimi kók bolady, Qaıǵysy joq bolady. Osy jaǵyn bilip qoı, Ári qaraı qaısysy edi? Áı, qurysynshy, jeter endi. Bola bermeıinshi aramter, Basqasyn muǵalimiń úıreter. Sol úshin ol Aqsha alady ǵoı. Muny da, balam, Bilip qoı...   UZYN SО́ZDIŃ QYSQASY Bastyǵy qyzmetkerine: – Seniń osy araq ishpeı júre­tin kúniń bola ma? – Bolady. – Ol qaı kún? – Senbi men jeksenbi. – Sonda qalaı? – Ol kúni meni áıelim úıden shyǵarmaı, kıimimdi tyǵyp, qamap qoıady. * * * Áıeli kúıeýine: – Janym, sen altyn syrǵa alyp beremin dep ediń ǵoı. – Qashan? – Osydan bir aı buryn. – Á, ol úılenbeı turǵan kezimiz edi ǵoı. * * * Dırektor áıel qaramaǵynda jumys  isteıtin kúıeýine: – Búgin úıge nan alyp qaıtýdy umytpa. – Men osy kimmin, seniń kúıeýińmin be, joq pa? – Úıde kúıeýimsiń, al mekemede jumysshymsyń. Bar, aıtqandy orynda! – Qap, ázir úıge kelersiń. – Sen de erteń jumysqa qaı­typ keletinińdi umytpa.   ITPEN IT BOLǴAN ZAMAN-AI – Assalaýmaǵaleıkým kóke! – Ýaǵaleıkýmassalam, Iá, qalaısyń balam? – Jaqsy kóke. – Qalada qandaı jańalyq? – Jańalyq kóp qoı, kóp, Zaman boldy ǵoı asta-tók. – Oqýyń qalaı? – Ol júrip jatyr, Aqshasyn tólep, Jylyna bir-aq ret baramyn, Kim ony bilip jatyr. Áıteýir dıplomdy alamyn, Bıyl bitedi, Endi sot bolamyn. – Á, solaı de, Oǵan da aqsha beresiń be? – Onsyz bolmaıdy, Qyzmetke almaıdy. – Sonda aqshany qaıdan tabasyń? – Qaıdan bolýshy edi, Eńbek etem. – Jón balam, Jumys isteseń jaman bolmaǵanyń, Qazir kóp qoı bos júrgen «ońbaǵanyń». Jas bolsań da qaraǵym, Sen jaradyń. Iá, aıta otyr, Qandaı jumys? – It asyraımyn. – It? Men tazymen ańǵa shyqqanyńdy emes, Jumysyńdy surap turmyn. – Sol ıt asyrap júrmin. Bile bilseńiz ol qyp-qyzyl aqsha, Tabysy mol ǵoı jaqsylap baqsa! – Táıt ári! Men sııaqty qoı baǵýǵa bolady, Al ıt asyraǵan qaıbir ońady? – Oý, kóke, myna siz О́mir boıy, Qoı sońynda júrsiz. Aýyldy qoıshy, Qalada úı joq, Sonda siz kimsiz? Al bizdiń tirlik bólek, Qazir «dókeılerge» Qoı emes, ıt kerek! Mine, solarǵa puldaımyz. – Uıattan jurdaımyz deseıshi, It te pul bolyp pa? – Pul bolǵanda qandaı, Tabys taptyq qoı talaı. Máselen, sizdiń qoıyńyz qansha? – 30 myń  teńge bolar. – Mine, onymen kim ońar. Al bizdiń bir ıt  1 myń dollar! – O sumdyq, sonda ony ne isteıdi? – Aýlasynda júredi, Bótenderge úredi. – E, ol túsinikti, It bolǵan soń úredi de. – Joq ol tek úrip  qoımaıdy, Tóbelesedi. – Kimmen? – Adammen emes qoı endi, ıtpen. Bile bilseńiz ol – bıznes. Kimniń ıti jeńedi, Soǵan aqsha beredi. Bás tigisken myqtylar, Apta saıyn It tóbelesetin jerge keledi. – Já, jeter endi, Doǵar balam. Ne bop ketti myna qoǵam?! Itpen ıt bolǵan zaman! Qoı, men qoıyma baraıyn, Boldy, áńgime támam! Baqytjan SOVETULY TARAZ Múıisti júrgizetin Berik SADYR