Jańalyqqa qushtarlyq qıyn emes

Bizdiń Otanǵa degen mahabbatymyzdy, súıispenshiligimizdi eshteńemen teńestire almaısyz jáne munymyzben biz eshkimdi tańdandyra almaımyz. Sebebi, bul qanmen beriletin qasıet. Al Qazaqstandy sheteldikter maqtap jatsa she... onda da anaý-mynaý emes, kásibı zııaly qaýym ókilderi jyly lebizin bildirip jatsa, tóbeń kókke jetpeı me! Mine, mundaı sátte óz eliń úshin qýanasyń, mereıiń ústem bolyp, keýdeńdi shattyq kerneıdi. 56 jastaǵy amerıkalyq qarjyger Mark Holsmandy Qazaqstanda týyp- ósken keıbir azamattarmen salystyrǵanda, onyń úlken patrıot ekenine kóz jetkizemiz. Alǵash ret ol bizdiń elimizge sonaý 1994 jyly táýelsizdikke endi ǵana qol jetkizip, alǵa úlken murattar qoıyp jatqan kezde keldi. Sodan beri qarjygerdiń taǵdyry Qazaqstanmen tikeleı baılanysty. 2016 jyldyń maýsymynan bastap Mark Holsman Qazkom-nyń basqarma tóraǵasy. Ol táýelsiz Qazaqstanmen birge ósip, birge damyǵan bankti basqaryp keledi. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Qazkom basshysy bizben banktiń jyldy qalaı japqany jóninde jáne otandyq bank sektorynyń damý basymdyqtary týraly áńgimelep berýge kelisti.  – Holsman myrza, sizdiń kásibı qyzmetińiz Qazaqstanmen burynnan baılanysty, jaǵdaıdy jaqsy bilesiz. Qazirgi bank sektorynyń ahýalyn qalaı baǵalaısyz? – Men 22 jyl boıy Qazaqstanda bız­­­­nespen aınalysyp kelemin, qar­jy sektoryndaǵy kóptegen sátti re­for­ma­lar­dyń kýási bolǵanymdy maq­ta­ny­sh­­ pen aıta alamyn. Sońǵy mańyzdy oqı­ǵa­nyń biri – aımaqtyq qarjy ortalyǵyn qu­rý josparyn erekshe atap ótkim keledi. Meniń paıymymsha, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń alǵa qoıyp otyrǵan bul maqsaty durys jáne oǵan qol jetkizýge naqty múmkinshilikter bar. Bul jospar bizdiń ekonomıkamyzǵa shet el ınvestısııasynyń mol aǵynyn qamtamasyz etedi, bul ulttyq ekonomıkanyń damýyna qýatty kúsh ákeledi. Al retteýshi ortanyń jumysyna keletin bolsaq, men Ulttyq banktiń tóraǵasy Danııar Aqyshevtyń qyzmetin joǵary baǵalaımyn ári bas banktiń orasan zor jumys atqaryp jatqanyn atap ótkim keledi. Árıne, bank sektoryna ońaı bolǵan joq, túrli jaǵdaıdy bastan ótkizýge týra keldi. Mysaly, 2008 jylǵy daǵdarystan keıin monetarlyq bılik BTA-ny rekapıtalızasııa jasap, jumys istemeıtin zaımdardy bank júıesiniń balansynan shyǵaryp tastaýdyń ornyna ony qutqaryp qalýǵa birneshe ret oqtaldy. Eger Ispanııa, Irlandııa jáne Shvesııa­nyń júrgen jolymen jyljıtyn bolsaq, onda aıtarlyqtaı jetis­tikke qol jetkizýge bolady. Naqty aıtqan­da, banktegi stresti aktıv­ter­di jumys istetýge negizdeý kerek, olar­dyń oblıgasııalaryn shyǵarǵan abzal. Bulardy keıin banktiń jumys istemeıtin nesıelerine talap etip, aýystyrýǵa bolady. Budan keıin úkimet 3-4 jyldyń ishinde baǵaly qaǵazdardyń qosalqy naryǵyna shyǵyp, bul aksııa­lardy erkin satyp alý usyný shartymen bul bankterdiń kapıtalyndaǵy úlesine – artyqshylyqty aksııalardyń 49 paıyzyna deıin ala alady. Mundaı is-áreket bank júıesin joǵary ótim­di­lik aǵynymen qamtamasyz etedi. Bank­ter ekonomıkany erkin nesıeleýge múm­kin­shilik alady, al bul óz kezeginde el­degi turaqtylyqqa jol ashady. Al bar­lyq jumys istemeıtin zaemder bankte stressti aktıvterge sho­ǵyrlandyrylady. Deg­enmen, men bul bank­terge stressti aktıvtermen ju­mys isteýdi syrtqy basqarýǵa tap­syr­ǵan durys degen pi­kir­demin. Meniń jeke kózqarasymsha, olardy qyzyǵýshylyq tanytqan qandaı da bir uıym basqarmaǵany abzal. – Bank sektory jáne jalpy ekonomıka boıynsha sizdiń boljamyńyz qandaı? – Men bolashaqqa optımızmmen qa­raımyn, ári ulttyq ekonomıka aldyn­da qýat kózin tasymaldaý baǵasyn qaıta qalyptastyrý mindeti turǵan joq. О́ıtkeni, Qazaqstan Jibek joly boı­yn­daǵy alǵashqy aıaldama jáne men «Bir beldeý, bir soqpaq» bastamasyn qy­zý qoldaımyn. Bul memlekettiń basty azııa­lyq sarqylmas qory bola alady. My­saly, iri aýyl sharýashylyǵy óndiri­si­men aınalysýshy ári Qazkom-nyń klıenti «Ivolga» kompanııasynyń boljamynsha, qazaqstandyq óndirisshiler taıaýda Qy­taıǵa sıyr etin eksporttaýdy qolǵa ala­dy. Sondyqtan Qazaqstan ekonomıkasy týraly aıtqanda men óte optımıstik pı­ǵyldamyn. AQSh-ta Tramptyń ınaýgýrasııasynan keıin ınfraqurylymdyq ózgeris oryn alady jáne munaıdan basqa taýarlarǵa suranys anaǵurlym artady. Muny Qazaqstannyń sezinbeýi de múmkin. Buǵan qosa, bizdiń eń úlken oljamyz bul – adamı kapıtal. Qazaqstanda bilimdi, jan-jaqty damyǵan jastar kóp jáne olardyń kópshiligi úsh tilde erkin sóıleı alady. – Bizdiń bank bıyl qandaı tabystarymen maqtana alady? – Qazkom sońǵy birneshe jylda alǵash ret rekordtyq tabys tapty. 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha, shoǵyrlandyrylmaǵan qarjy esebi boıynsha – 87 mlrd teńge. Biz ekonomıkanyń qa­zirgi jaǵdaıyn esepke ala otyryp, muny óte tamasha jetistik dep baǵalaımyz. Banktiń taýyp otyrǵan bul tabysy barlyq mindettemelerdi ýaqtyly oryndaýǵa ótimdilik kólemi jetkilikti bol­ǵanyn kórsetedi. Bizdiń maýsym aıy men qarashada 700 mln AQSh dollary kólemindegi eýrooblıgasııany jap­qa­nymyzǵa qaramastan banktiń ótimdi aktıvi ósti. Buǵan qosa, 2017 jyldyń aqpany men maýsymynda eýrooblıgasııalardy jabý úshin ótimdilikke jol ashylyp qoıdy. Qazkom-nyń budan basqa  tabystaryna nesıeleý ósiminiń anaǵurlym artqanyn aıtýǵa bolady. Bıylǵy birinshi toqsanmen salystyrǵanda, bólshek klıentterge berilgen nesıe 5 ese ósti. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti nesıeleý týraly aıtar bolsam, bizdiń bank ózge bankterge qaraǵanda, bul sektorǵa mol qarjy berdi. Sońǵy 5 aıda ShOB-taǵy ssýdalyq qor­jyn ósimi 150 mlrd teńgege jetti. Sondaı-aq, banktiń depozıttik baza­sy­nyń qaıtadan aıaqqa turýy qýantpaı qoı­maıdy: 2016 jyldyń basynan ol 6 paıyzǵa – shamamen 3 trln teńgege deıin artty. Bul naryqtaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Qazkom-nyń qol jetkizgen bar jetis­tigi bıyl mamyr aıynda qabyldaǵan bank­tiń jańa strategııasy arqasynda ekenin aıtqym keledi. Banktiń strategııasy ha­lyq­qa jáne ShOB-qa qyzmet kórsetý bız­nes-úlgisin qaıtadan qaraýǵa, negizgi bız­nestiń tıimdiligin arttyrýǵa, qyzmet kórsetýdiń sıfrly arnalaryn belsendi túrde damytýǵa jáne fılıaldyq jelidegi qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa arnaldy. – Qazkom-ǵa rebrendıng júrgizýge ne túrtki boldy jáne osyǵan oraı bankti qandaı ózgerister kútedi? – Qazkom-nyń rebrendıngi týraly kóp áńgime aıtýǵa bolady. Eń negizgisi bul bizdiń klıentterimizben birge, birtutas ekenimizdi bildiredi. HH ǵasyrdyń basynda Qazaqstan latyn árpin qoldanǵan jáne memlekettiń ataýy Q tańbasynan bastalǵan. Sondyqtan banktiń jańa ataýynyń jazylýy bir jaǵynan eldiń tarıhyna degen qurmet, ekinshi jaǵynan klıentterge qyzmet kórsetýdegi banktiń qyzmetindegi iri sapalyq ózgerister. О́tken jyly bizdiń bank klıentke qaraı moıyn burý jobasyn iske qosty. Bul jobanyń negizgi maqsaty – klıent­tiń oıynan shyǵý. Iаǵnı, banktik qyzmetti klıentter úshin barynsha yńǵaı­ly, paıdaly etý. Biz osy oraıda álem­dik tájirıbelerdi oqyp-úırendik, ná­tıjesinde bólimshelerdegi kezekti 7-10 mınýtqa deıin qysqarttyq. Biz banktik úderisterdi avtomattandyrdyq, qyzmet kórsetý sapasyn jetildirdik ári kóptegen qyzmet túrlerin onlaınǵa kóshirdik. Sebebi, birshama banktik operasııalardy úıde nemese bankomat arqyly júrgizýge bolady. Búginderi Almaty men Astanada kóptegen bank klıentteri bólimshelerge qaraǵanda, mobıldi qosymshalar arqyly banktik operasııalardy úsh ese kóp júrgizedi. Buǵan biz Qazaqstandaǵy bir­den-bir eń úzdik sanalatyn Homebank já­ne Onlinebank ınternet-bankıng júıe­siniń múmkinshilikteri arqyly qol jet­kizip otyrmyz. Sondaı-aq, biz qyzmetkerlerdi yntalandyrý júıesin qaıtadan qarastyrdyq. Buryndary bankte eńbekti baǵalaý deńgeıi eńbek ónimdiligi arqyly eseptelmegen-di. Sóıtip, Qazkom qyzmetinde túbegeıli ózgerister oryn aldy, endi aldaǵy 5 jylda bank adam tanymastaı ózgeredi. – Qazkom-dy tehnologııa, kiris jáne naryqtyq strategııa turǵysynan alyp qaraǵanda aldaǵy bes, on jyldy qalaı elestetesiz? – Banktik bıznes óte jyldam damıdy jáne shuǵyl ózgeristerge beıim. Jańa myńjyldyq turǵyndary – jıyrmaǵa endi kelgenderdi meniń turǵylastyrymmen salystyrǵanda, óte qatty erekshelenedi. Ásirese, banktik ónimder bárine birdeı qoljetimdi, úlkenge de, kishige de qajet­ti, tipti, alys aýyldarda ómir súre­tin­der erkin paıdalana alatyndaı deń­geı­ge jetkizý – mańyzdy másele. Biz siz­der­ge paıdaly qyzmet túrlerin, ıaǵnı ómir­le­rińizdi anaǵurlym jeńildetetin ónim túr­lerin ómirge ákelemiz. Mysaly, biz sizderdiń kommýnaldyq tólemderińizdi únemdi túrde ınternet arqyly tóleýge múmkinshilik berýdi qalaımyz. Bul áýe bıletin satyp alýǵa da, pıssanyń qunyn óteýge de yńǵaıly bolady. Biz sizderdi osy qyzmet túrin usynatyndarmen tikeleı baılanystyrǵymyz keledi. Sonda sizder artyq shyǵynǵa barmaısyzdar. McKinsey & Company-diń banktik strategııasy jónindegi jahandyq jetek­shisi Mıklosh Dıts aıtqandaı, aldaǵy 10 jylda banktik sektor sońǵy 300 jyl­daǵy ózgeristerge qaraǵanda kóp óz­ge­redi. Demek, damýǵa bet burmaǵan, izde­nis­ke bar­­maǵan bankter kommýnaldyq qyz­met kór­setetindeı tıimdiligi óte tómen deń­geı­de qala beredi. Qazir bizdiń aldymyzda klıentterge tómen baǵamen asa úzdik ónim usy­na­tyndaı aqyldy bolý qajettiligi tur. Klıentter bizge kelgende ózderiniń uta­ty­nyn bilýi tıis. Biz eldegi júıe qu­raý­shy bank retinde naryqtyń 25 paıyzyna ıe ekenimizdi asqan mereımen ataı­myz jáne kóshbasshynyń moınyn­da qandaı jaýapkershilikter tur­ǵanyn meı­linshe sezinemiz. Biz óz klıent­te­ri­mizdiń údesinen shyǵý úshin jáne Qazaqstanda ekonomıkalyq qaıta qu­rýlardy ómirge engizip, onyń jemisin j­egizýge úles qo­syp jatqanymyzǵa asa qýanysh­­tymyz jáne alǵa qaraı jyl­jýǵa bar kúsh-qaı­ratymyzdy jum­saı­ty­ny­myz­ǵa sendirgim keledi. Mark Holsman 2015 jyldyń qańtarynda Qazkom-nyń ujymyna Dırektorlar keńesiniń múshesi-táýelsiz dırektor retinde qosyldy. 2015 jyldyń naýryzynan 2016 jyldyń sáýirine deıin Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. 2016 jyldyń sáýirinen bastap Qazkom-nyń Dırektorlar keńesiniń múshesi bolyp saılandy. Buryn ol Barclays Capital jáne ABN AMRO Bank vıse-prezıdenti laýazymyn atqardy, Kolorado shtatynyń gýbernatory Bıll Oýenstiń kabıneti janyn­daǵy tehnologııalar boıynsha birinshi hatshy qyzmetin atqaryp, Denver ýnı­versıtetiniń prezıdenti bolǵan. Oǵan deıin ol MeesPierson EurAmerica-nyń (keıinirek ony ABN Amro satyp aldy) quryltaıshysy ári kompanııanyń prezıdenti jáne Salomon Brothers kom­panııanyń aǵa keńesshisi qyzmetterin at­qarǵan. 1989 jyldyń qyrkúıeginen 1998 jyldyń qazanyna deıin Shyǵys Eýropa elderi men Reseıde turǵan jáne eńbek etken. Qazirgi kezde Holsman myrza analıtıkalyq tehnologııalardyń negizinde qyzmet kórsetetin iri provaıder – TeleTech (NASDAQ: TTEC) kompanııasy Dırektorlar keńesiniń múshesi jáne Rýanda Respýblıkasynda iri qarjy ınstıtýty – Bank of Kigali Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy bolyp tabylady. Lehigh ýnıversıtetiniń ekonomıka bakalavry dárejesiniń ıegeri.Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY