1996 jyldyń 30 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi shaqyrylǵan Parlamentiniń I sessııasy ashyldy. Oǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qatysyp, elimizdegi tuńǵysh qos palataly kásibı Parlamenttiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdi belgilep berdi. Bul sát Qazaqstan parlamentarızminiń tarıhy jańa sıpatpen, jańa dástúrmen jalǵasqan kún retinde tarıhymyzda tańbalandy.
Bul kún men úshin de erekshe tarıhı sát boldy. Elbasynyń usynysymen Senat depýtattary meni biraýyzdan Senat Tóraǵasy etip saılady. Bul óte jaýapty mindet edi. El tarıhynda buryn qos palataly Parlament te, Senat ta bolǵan joq. Tyńnan túren salǵanda qateliksiz bolmaıtyny anyq, al biraq bizge qatelesýge bolmaıtyn edi. Sondyqtan, maǵan júktelgen mindet – táýelsiz elimizdiń Parlamentiniń jumysyn talapqa saı júrgizý boldy.
Parlamenttiń I sessııasynyń ashylýynda Elbasy birinshi kezekte Senattyń da, Májilistiń de reglamentterin qabyldaýdy usynǵan bolatyn. Palatalardyń reglamentteri qabyldanǵannan keıin uıymdastyrý máseleleri sheshildi. Sóıtip, biz zań jobalarymen jumys úderisteri belgilenip, tııanaqtalǵannan keıin negizgi zań shyǵarý jumystaryn bastap kettik.
Osy arada Senattyń talqylaýyna alǵash túsken zańdar turǵysynda aıta keteıin. Sol kezde biz «Qoǵamdyq birlestikter týraly», «Memlekettik emes erikti zeınetaqy qorlary týraly», «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly», sondaı-aq, «Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılar týraly» zańdardy talqyladyq.
Shyny kerek, sol kezderi zań jobalary Májiliste qyzý pikirsaıystarǵa arqaý bolyp, demokratııanyń bar bolmysy jan-jaqty kórinis taýyp jatty. Osy arada Senat pen Májilistiń ortaq múddeni oılap, ózara túsinistikpen jumys isteı bilgenin erekshe atap ótkim keledi. Senattyń tejemelik turǵysynda tepe-teńdikti saqtaýdaǵy róli oıdaǵydaı júzege asyryldy. Qos palataly Parlament bolǵannan keıin bizder Úkimetpen, quqyq qorǵaý organdarymen, basqa da salalarmen til tabysa jumys isteý máselesine basa nazar aýdardyq. Ásirese, eki palatanyń yntymaqtasa jumys isteýine erekshe mán berdik. Negizinde ózara daýlasýdan eshkim eshteńe utpaıtynyn tereń túsindik. О́ıtkeni, bir-birimizben aıtysyp júrip, jaǵdaıdy shıelenistirip, keıbir elderdegideı tym tereńge ketip qalýymyz múmkin edi. Onyń saldarynyń qalaı bolatynyn uǵyndyq.
Bizder yntymaqtasa nátıjeli jumys isteýden basqaǵa kóńil aýdarmaǵandyqtan, eki palatanyń ortasynda eshqandaı kelispeýshilik bolǵan joq. Úkimetpen de jaǵymsyz áńgimege barmadyq. Biz budan keıbir máselelerde utylǵan da shyǵarmyz. Biraq, negizinen biz birlikti, tynyshtyqty saqtap qaldyq. Al Keńes Odaǵy quramynan shyqqan keıbir elderde osyndaı túsinistikpen is júrgizý bolmaǵandyqtan, óz jaǵdaılaryn aýyrlatyp aldy. Tipti, kóp jyl azamattyq soǵysqa tap kelgeni de boldy. О́zderinshe demokratııany biz bastap ornatyp jatyrmyz degen bir úlken kórshi el keıinnen bizdiń tájirıbemizge júgindi. Sodan keıin baryp olardyń jaǵdaıy ońaldy.
Qazir baıyppen qarasaq, sol kezdegi bizdiń baǵytymyz durys bolǵan eken. Eshbir shataqqa jol bermedik. Bir-birimizdi syılap, qurmetteı bildik. О́te mádenıetti jumys uıymdastyrdyq. Úlken janjaldar kishkentaı kelispeýshilikten týyndap jatatynyn barynsha túsindik. Ras, syndar da aıtyldy. Durys synǵa qulaq túrdik, burysyna mán bermedik. Bizdiń úlken jetistigimiz sol boldy. Biz qandaı jetistik bolsa da, ony bárimiz birge qol jetkizgen tabysymyz dep sóıledik. Mine, osyndaı tásilder bizderdi oń baǵytqa bastady. Ol óz kezeginde tynyshtyqtyń saqtalýyna zor yqpalyn tıgizdi. Búgingi halyqqa biz osy eńbegimizben maqtana alamyz.
Bizdiń bir-birimizben daýlasyp, janjaldasyp jatqanymyzdy qalaǵan adamdar da boldy. Olar ishki keńesterimiz ben talqylaýlarymyzdyń barysynan habarsyz bolǵandyqtan, «bular ózara pikirtalasqa barmaı, máseleni qyzý talqylamaı, tek bas shulǵyp, zańdardy ońdy-soldy qabyldaı beredi» degen mazmundaǵy pikirge ıek artyp, bizdi synap júrdi. «Meıli, synaı bersin, ol da kerek shyǵar» dep oılap, jumysymyzdy jalǵastyra berdik.
Shyn máninde syrtqa kórinbegen, ózimizge málim aýyr jumystar atqaryldy. Qyzý talqylaýlar, ortaq is úshin bolyp turatyn shıelenisti pikirtalastar jumysymyzdyń ishki qazanynda qaınap jatatyn. Máselen, Qylmystyq kodeksti qabyldaý qarsańynda óte aýqymdy jumys júrgeni esimde. Senat Kodekske 800 ózgeris engizdi. Onyń árqaısysynyń durys ne burystyǵyn dáleldeý qajet ekeni belgili. Al ony daıyndap ákelgen tarap ta óziniń ustanymyn qyzǵyshtaı qorǵap baǵatyny anyq. Mine, osyndaı taıtalas nátıjesinde Kodekske 800 ózgeris engizildi. Ony usynǵan jaq bizdiń engizgen ózgeristerimizben kelisti. Bul bir ǵana zańnyń tóńiregindegi áńgime. Al osyndaı qanshama zań qabyldanǵanyn oılap kórińiz. Osynyń ózi-aq jumysymyzdyń qandaı deńgeıde qarbalasty bolǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq, álgi bizdi synaýshylarǵa laıyqty jaýap bola alady.
Sonymen qatar, parlamentaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa da basa nazar aýdaryldy. Halyqaralyq qatynastar óristedi. Birde Saýd Arabııasyna barǵan saparda Korolmen kezdesýdiń sáti tústi. Sol sapardyń barysynda qazirgi Senat ǵımaratyn salýǵa qajetti qarjy máselesi Saýd Arabııasy Koroliniń qoldaýymen sheshimin tapty.
Mine, qos palataly Parlamenttiń alǵashqy oń qadamdary osylaısha sátti bastaldy. Munyń barlyǵy el abyroıyn asqaqtatý jolyndaǵy ıgi ister edi.
Qoryta aıtqanda, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy qutty bolsyn! Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan salıqaly saıasaty halqymyzdyń ıgiligi úshin jalǵasyn taba bersin.
О́mirbek BAIGELDI,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri,
Parlament Senatynyń alǵashqy tóraǵasy