О́mirhan Altyn: Súıinshilegen sol sáttegi sezimdi aıtyp jetkizý múmkin emes

1991 jyly 16 jeltoqsanda Parlament elimizdiń Táýelsizdigin jarııalaǵan kezde ony eń birinshi bolyp kúlli álem jurtshylyǵyna jetkizgen jáne Elbasydan shetelde alǵash suhbat alǵan "Azattyq" radıosynyń sol kezdegi tilshisi О́mirhan Altynmen suhbat. – О́mirhan aǵa, sol sátke taǵy bir oralaıyqshy. Qalaı bolyp edi ózi? – Men ol kezde Mıýnhende tura­myn, «Azattyqtyń» tilshisimin. Qazaq bóliminde 12 adam isteımiz. Bas­shy­myz – Hasen Oraltaı. Bizdiń radıo seısenbiden senbige deıin habar taratyp, jeksenbi, dúısenbi kún­deri ujym demalatyn. Dúısenbi kúni kezek­shi redaktor men bir tilshi ǵana jumysqa shyǵatyn. 1991 jyldyń 16 jeltoqsany dúı­­sen­bige týra keldi. Muhabaı En­­gin ekeý­miz jumysqa shyqtyq. Bas­­­­­shy­­­­­myz­dyń orynbasary bolyp is­teı­­­­tin Muha­baı aǵamyz – kezekshi re­dak­­tor, men tilshimin. Kúnine 3 ret ha­bar taratamyz ǵoı, túski 13.00-degi ti­ke­leı efırge daıyndalyp jat­qan­myn. Ádette aldymen 5 mı­­nýt­tyq jańalyqtardy oqımyz. Mátin daıyn, men de saqadaı saı otyr­­myn. Tikeleı efırge týra 10 mı­nýt qal­ǵanda Almatydaǵy til­shimiz Qııal Sab­dalın habarlas­ty: «Súıin­shi, osy qazir, birneshe mınýt bu­ryn ǵana Qazaq KSR-iniń Joǵarǵy Keńe­si el Táýel­sizdigin jarııalady!». Ne is­teý kerek? Muhabaı aǵamyz ekeý­­miz ti­ke­leı efırden habarlaý kerek dep shesh­tik. Endi she, ómir boıǵy ar­m­any­myz ǵoı bul! Dereý 5 m­­ı­nýt­­­tyq aqparattyń basyndaǵy ha­bar­­­dy syzyp tastap, aıtar sózimdi jup­tap aldym. «Súıinshi, súıinshi, súıin­­­shi, Qazaq eli Táýelsizdigin ja­­rııa­­­la­­dy!» – dep bastap, Qııal Sab­­da­lın­­­nen estigen aqparatymdy to­lyq aı­­typ shyqtym. Habar bitken soń, jan-jaq­­tan qońyraý jaýyp ketti. Ame­rı­ka­dan, Qytaıdan, Túr­­kııa­­dan, Eýro­­pa­­nyń barlyq el­deri­nen qandas­tary­myz habarlasyp, qýa­nysh­­taryn jetkizip jatty. – Ol kezde Qazaqstandaǵy aq­pa­rat kózderi áli bul jańalyqty taratqan joq qoı? – Joq. Ol ýaqta Qazaqstanda mátin resmı oryndarmen kelisilip, sodan keıin ǵana ortalyq arnadan jurtqa usynylýshy edi ǵoı. Keshki jańalyqtarǵa deıin áli birneshe saǵat bar bolatyn. – El Táýelsizdigin kúlli álemge tikeleı efırden jarııalaǵan tuńǵysh qazaqsyz! Qandaı sezimde boldyńyz? – Ol kezdegi meniń sezimimdi sóz­ben aıtyp jetkizý múmkin emes. Muha­baı aǵamyz ekeýmiz bir-birimizdi qushaqtap, jylaı beremiz. О́ıtkeni, tórtkúl dúnıege tarydaı shashylyp ketken barlyq qazaq osy kúndi zaryǵa kútti ǵoı. Barlyq respýblıkalar táýelsizdigin jarııalap jatqanda biz de el jaqqa alańdap, súıinshi-habar kútýmen boldyq. Tipti, Germanııa men Túrkııadaǵy qazaq­tardyń muryndyq bolýymen Qazaq­stannyń táýelsizdik alýyn qolda­p, deklarasııa jarııaladyq. Qazaq­stan egemendigin jarııalap jiber­se, álemdik qoǵamdastyq ony qoldaı jóneletinin bilemiz ǵoı. Men 16-sy kúni tikeleı efırde Qazaqstannyń táýelsizdik alǵany týraly habardy oqydym, al kelesi kúni Hasen Oraltaı aǵamyz tyńdarmanǵa azattyqqa qolymyz jetkenge deıin qandaı soqpaqtardan ótkenimiz týraly baıyptaǵan tolymdy dúnıe usyndy. – Buryn Qazaqstannyń qazaq­tarymen aralasyp pa edińiz? – Aralastyq qoı (kúlip). Tek ol kez­de elden barǵan qazaqtar bizdi kór­se, boıyn aýlaq ustaýǵa tyrysatyn. – Nege? – Men Túrkııada týyp-óstim. Áke-sheshemiz bizdi atameken týraly áńgi­melerge qanyq qyp tár­bıeledi. 1981 jyly Batys Ber­lın ýnı­versıtetine oqýǵa tús­tim. Germanııaǵa bir qazaq kel­di dese, izdep baratynbyz. Biraq olar bizge úrke qaraıtyn. Sóıtsek, Memlekettik qaýipsizdik komı­teti­niń qyzmetkerleri olardy ábden «oqytyp» jiberedi eken ǵoı. Kelgen­derdiń bizdi baı-qulaqtyń balasy dep, at-tonyn ala qashatyny sol eken. Tipti, qazaqtardy kóp izdep keletinderdiń tizimin de jasaǵan kórinedi. Sonyń biri – men. Issaparǵa shyqqandar «О́mirhan Altynmen sóılesýge bolmaıdy» degen nusqaý alyp keledi eken. Tipti, belgili bir ánshi aǵamyz menen ózderin izdep kel­meýimizdi surap jalyndy da... – Mine, qyzyq. Siz qaıttińiz? – Qaıteıin, izdeýdi doǵarǵanym joq. Qazaq keldi dese, joldastarymyzben birge 200-300, tipti bir myń shaqyrym jerden bolsyn, jetip júr­dik. Tildesip qalyp, qazaqtyń áde­mi ánderin tyńdaǵymyz keletin. Al olar bizdi jolatpaıdy. Keıin bola­shaq Prezıdent Nursultan Nazarbaevpen kezdesip, kózimiz ashyldy ǵoı. – Bul qaı jyly? – 1987 jyldyń tórtinshi aıy. Avs­trııanyń astanasy – Vena qalasynyń mańyndaǵy bir aýdanda dástúrli mádenıet festıvali ótedi. Festıvalǵa sol jyly KSRO quramyndaǵy Qazaqstan sha­qy­­­rylypty. Delegasııany Úkimet basshysy Nur­sultan Nazarbaev bastap kele­­di eken. Myna habardy estip, qalaı úı­de jatasyń? Qyzyrhan degen týy­­sym ári dosyma «baraıyq» dedim. Ekeýmiz elimizdiń betkeustar óner­paz­dary kelgende keregine jarap qalamyz ba degen oımen kólik jaldamaq boldyq. Stýdentpiz ǵoı, bar aqshamyz eń kish­kentaı, eń arzan FIAT avtokóligin jaldaýǵa ǵana jetti. Endi ártister ornalasqan qonaqúıge jetsek, bizdi jolatpaıdy. Shirkin, qazaqsha kıingen jigitter qandaı ádemi, qyzdar qandaı sulý?! Tildeskimiz kelip, ólip baramyz. Al olar tym salqyn. Bir kezde qazaqstandyq delegasııa avtobýsqa minip, álgi aýdanǵa qaraı tartty. Sońynan erdik. Avto­býstaǵy quzyrly organnyń ókili biz­di kórsetip: «Myna О́mirhan, Qyzyr­­han degender Otanyn satqan opa­­syz­­dardyń balalary. Kórdińder me, bular – kapıtalıster, jeke kólik minip alǵan. Olar – batystyń shpıon­dary, jolamańdar!» – degenin keıin esti­dik qoı. Mine, konsert ótetin Mádenıet úıiniń aldynda turmyz. Qaraqurym el. Bir kezde báriniń nazary basqa jaqqa aýdy. Anadaı jerge toqtaǵan kólikten mańdaıy jarqyrap bir qazaq tústi. Nursultan Nazarbaev. Kelisti kisi eken. Qasynda birneshe adam bar. Adymyn shıraq basyp, biz­d­iń tusymyzdan ótip barady. Nar táýe­kel! Daýysymdy qatty shyǵaryp: – Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dedim. Nurekeń kilt toqtady. Sonsoń: – Ýaǵaleıkúmassalam, – dedi de, kózimen daýys ıesin izdeı bastady. Biz de toptan sýyrylyp shyǵyp, yń­ǵaılana tústik. Sozǵan qolymyzdy yqy­lastana qysyp, qaı jerden kel­genimizdi surady. Ekeýmiz eki jaqtan dabyrlap, mán-jaıymyzdy aıtyp jatyrmyz. Eýropa qazaqtary jaıly egjeı-tegjeıli surady. Baýyryna tartyp sóılegeni unap barady. – Qandaı buıymtaılaryń bar? – dedi bir kezde. Biz elden kelgen qyz-jigit­termen sóıleskimiz keletinin, alaı­da, top basynda júrgender­diń bizdi jaqyndatpaıtynyn aıtyp, sha­ǵym­dandyq. Nurekeń dereý bireýdi shaqyr­typ aldy da: «Myna О́mirhan men Qyzyr­han ketkenshe bizben birge júr­sin», dep tapsyrma berdi. Sodan soń: – Jigitter, senderdiń óz elderiń bar ekenin umytpańdar! Qazaqstanǵa kelip jatsańdar, týra maǵan kelińder! – dep «vızıtkasyn» berdi. Mine, sol «vızıtka». О́mirhan aǵa ámııanynan alyp kórsetti. – Elbasymen keıin kezdesýdiń sáti tústi me? – Iá. 1992 jyly Nursultan Nazarbaev Davos forýmyna keldi. Bizde sol kezde KSRO-dan tara­ǵan mem­­leketterdiń bas­shyla­ry «Aza­t­tyq» radıosyna suh­bat ber­meı­di degen túsinik boldy. Alaıda, meniń Qazaq eliniń basshysymen qalaı­da kezdesip, áńgimeleskim keldi. Jumys­tan suranyp, jeke kóligimmen forým­ǵa jettim. Birden Qazaqstan Pre­zı­denti toqtaǵan qonaqúıge kelip, esik al­dynan kúttim. Bir kezde kólik kelip toqtap, ishinen Nurekeń túsip, qona­q­úıge qaraı bettedi. Qasynda birneshe adam bar. Taǵy da daýsymdy sozyp: – Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa! – dedim. Prezıdent jalt qarap: – Áý, О́mirhan, sen qaıdan júrsiń? – degeni. Umytpapty. Men «Azat­tyqta» jumys isteıtinimdi, radıoda joǵarydaǵydaı pikir bar ekenin aıttym. Suhbat alǵym keletinin de jasyrmadym. – Oý, onda turǵan ne bar? Kel, myna oryndyqqa otyralyq. Al sura­ǵyńdy qoıa ber, – dedi Nursultan Ábishuly. Sheshen sóıleıdi eken. Kez kelgen suraqqa jaýap beredi. Áńgi­me­lesip bolǵan soń taǵy da Eýropa­daǵy qazaqtardyń jaıyn táptishtep surady. Nursultan Ábishulynyń áńgi­mesinen keıin, tipti, arqalanyp kettim. Endi Túrkııanyń prezıdenti­nen de suhbat alǵym keldi. Súleımen Demırel ornalasqan qonaqúıge jetip barsam, kirgizbeıdi. Qýlyqqa bastym: «Qazaqstannan kelgen jýrnalıspin. Meni Nursultan Nazarbaı jiberdi», – dedim. Qazaqstan Prezıdentiniń atyn estigesin kúbir-sybyr kóbeıip, dereý maǵan iltıpat kórsetile bastady. Bir kezde Súleımen Demıreldiń aldyna alyp keldi. Ol kisimen túrik­she amandastym. Túrkııada ósken qazaq ekenimdi, aldyna jetý úshin azdap qýlyq jasaǵanymdy aıttym. Ol kisi jymıyp, suhbat berýge kelisti. Mine, osylaısha bir kúnde eki prezıdentten suhbat aldym. Jumysta ájep­táýir áńgime bolyp, qazaq redak­sııasynyń jaly kóterilip qaldy. – Qazir nemen aınalysyp júrsiz? – Jeke sharýamen. Jýrnalıs­tıka­ǵa ókpem joq. Elimniń táýel­siz­digin baspasózden birinshi bolyp jarııalaý baqyty maǵan buıy­rypty. Elbasynan shetelde tuńǵysh ret suhbat alǵan qazaq ta men eken­min. Endi bir armanym bar. Ol – Elbasy­men kezdesý. 1987 jyly bergen «vızıtkasyn» álginde kórsettim ǵoı. Ol kisiniń áli de meni birden tanıtynyna kúmánim joq. – Armanyńyzǵa jetińiz! – Áýmın! Áńgimelesken Baýyrjan BABAJANULY jýrnalıst