Albert Gor «О́te jaqsy...», al Lı Pen «Salıýt!..» dep edi

Tilshiniń qoıyn dápterinen aqtarylǵan syr Qyp-qyzyl tysy 90-shy jyldardy eriksiz eske salyp turatyn tilshi bloknotynyń shımaıǵa toly betterin paraqtaı bastaǵanym sol edi, ótken jyldar, ketken kúnder, soq­qan saǵattar men jyljyǵan mı­nýttar kóz aldymda beınetaspadaı tar­tylyp, ret-retimen syrǵı jóneldi... Ol kezde Aqorda – Almatyda. Elimizdiń egemendigin moıyndaǵan shet memleketterdiń basshylary el astanasyna at basyn buryp, birinen soń biri toqtaýsyz aǵylyp kelip jatty. Qoıyn dápterdiń paraqtaryn aýdaryp, shuqshıyp qaraǵan sa­ıyn Táýelsiz memleketimizdiń táı-táı basqan alǵashqy adymy, ótken joldary nebir qyzyǵyna jetelep, qaı-qaıdaǵyny, jaı-jaıdaǵyny eske túsirdi... «Aqorda. 13.HII.93 – saǵat 17:08... AQSh vıse-prezıdenti Albert Gor...». Bári kóz aldymda – uzyn boıly aqsary amerıkalyq meı­man jyly jymıyp barsha jýr­nalıske basyn ızep, ıshara jasa­dy. Almatyǵa kelip jatqan asa már­tebeli meımandardyń ara­syn­da alǵash ret qazaqsha til qat­qan da osy Albert Gor bolatyn. Til­mashtyń aldyn orap «О́te jaq­sy, óte jaqsy... Rahmet» dep qazaq­sha sóz bastaǵan AQSh vıse-prezı­dentiniń iltıpatyn Táýelsiz jas Qazaqstannyń halqyna, qazaqtarǵa, qazaq tiline qurmeti dep túsinip, jasyrmaımyn... tóbemiz kókke eki eli jetpeı jadyrap qaldyq. Mártebeli meımanmen kezdesý barysynda eki jaqty teń qu­qy­ly yntymaqtastyq, iskerlik seriktes­tik, sol sekildi Semeı ıadro­lyq polı­­gonynyń jabylýy, bal­­lıs­tıka­­lyq zymyrandardy oqtum­syq­­­tar­­­dan ajyratý, NATO týraly mańyz­dy memlekettik máseleler qozǵal­­dy. Kezdesýge Prezıdent  Nursultan Nazarbaevpen birge Qazaq­­­stan tara­pynan elimizdiń sol kez­­degi Úki­met basshysy Sergeı Tere­­­shen­ko, Qorǵanys mınıstriniń min­detin at­qarýshy general-maıor Áli­bek Qasymov, Syrtqy ister mı­nıstri Tóleýtaı Súleımenov qatysty. Bári tańsyq. Memleket basshy­lary­nyń mundaı basqosýda sham­pan quıylǵan bokaldaryn soǵys­tyra­tynyn da alǵash kórdik. Aıtpaqshy, Qazaq­standa dál búgin Albert Gor esim­di biri jigittiń turyp jatqany tý­ra­ly bilesizder me? Jasy 23-te. Bir qazaq muǵaliminiń qandaı oıǵa sú­ıen­­genin, qandaı yrymǵa qula­ǵanyn kim bilsin, áıteýir, sol jyly jańa týǵan sábıine AQSh-tyń sol kezdegi vıse-prezıdentiniń aty-jónin bir árpin qaldyrmaı tańyp qoıypty... Qoıyn dápterdiń bastapqy bet­teriniń birinde 1992 jyldyń 3 aqpanynda Almatyda (Seıfýllın men Vınogradov kósheleriniń qıy­lysynda) alǵash ret AQSh el­shi­ligi ashyldy dep jazylypty. Ol sharanyń da basy-qasynda júr­dik. Saltanat bastalǵanda amerı­kalyqtardyń sapyrylysyp júrgen jerinde toqtaı qalyp, oryndarynda tik turǵan boıda AQSh ánura­nyn daýystap aıtqanyn kórip, tańdandyq. Ashyq Amerıka degen osy eken ǵoı! – dedik. Al endi Albert Gor saparynyń aldynda, eki aı buryn ǵana, 1993 jylǵy qazan aıynyń 24 kúni Qazaqstanǵa Qurama Shtattardyń Memlekettik hatshysy Ýorren Krıstofer kelgen. Elbasymen kezdesti. Memhatshy Semeı polıgony men Aral teńizi aımaǵyn saýyqtyrý úshin Qurama Shtattar Senatynyń qol qoıǵan qujatymen qosa, Qazaqstanǵa 15 mıllıon dollar alyp kelipti... AQSh Senaty eki el arasyndaǵy ınvestısııal­yq jobany ratıfıkasııalaǵan degen sózderdi tilimiz buralyp, qyzyl bloknotqa kádimgideı qınalyp jaz­ǵanymyzdy qalaı umytaıyn! Zaman, qoǵam ózgerip, tilimizge jańa termınder dendep ene bastaǵan! Sol kúni tús aýa saǵat 15.00-de elimizdiń Syrtqy ister mı­nıstr­liginde álemdegi eń kish­kentaı eldiń biri Lıýksembýrgtiń ekonomıka mınıstri Robert Gobbels suhbat berip, Qazaqstanmen uzaq merzimdik qarym-qatynas jasaýǵa yntaly ekendigin bildirip jatty... Sol kúnniń ertesine, ıaǵnı 1993 jyldyń 25 qazany kúni saǵat 12.00-de Aqordada Qazaqstan Pre­­zı­­denti Nursultan Nazarbaev Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Álıakbar Hashemı Raf­sandjanımen kezdesti. Álemdik tulǵanyń Almatyǵa birinshi sapary. Ári Qazaqstan Prezıdentiniń shaqyrýymen Almatyǵa ádeıilep kelgen Iran Prezıdentiniń aýzynan júregińdi jylytar jyly-jyly sózder shyqty. «Iran halqy musyl­man, Qazaqstan halqynyń negizin de qazaqtar – musylman­dar quraı­dy. Sondyqtan, eki el arasyn­daǵy dıplomatııalyq qatynastarda esh­qan­daı da túsinispeýshilik bolýy múm­kin emes», degen Rafsandjanı myr­za eki eldiń arasynda shalqyp jat­qan Kaspıı teńiziniń baılyǵy men sýdaǵy jáne qurǵaqtaǵy kólik qaty­nas­tarynyń bolashaǵy jaıly kósile sóz sóıledi. Bári-bári qyzyl bloknottyń betine muqııat jazylypty... Uzaq jyl bir-birine qyrǵı-qabaq tiresip, minez tanytyp ke­letin eki el – Iran men AQSh bas­shylarynyń araǵa bir kún salyp Almatyda Qazaqstan Prezı­denti­men kezek-kezek kezdesý ótkizýi de álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn ózine aýdarǵan, talaıdy oı­lan­dyrǵan. Osylaısha, astanada kún saıyn qym-qýyt ótip jat­qan halyqaralyq dárejedegi eki-úsh kezdesý júregin alyp-ushqan tilshiler qaýymyn kásibı turǵydan shırata tústi, jańaǵa beıimdedi... Buryn-sońdy bizdiń elde ótpegen «press-konferensııa» – «baspasóz máslıhaty» degen jańa ataýdy biz jatsynbadyq. Telefon qońyraýy «shyldyr» etse, aıtqan jerge topyrlap baryp bas qosa qoıýǵa da tez arada boı úırettik. Qazaqstan­dyq jýrnalıster el Táýelsizdiginiń al­­ǵashqy satysynda elge jańasha uǵy­­nyqty aqparat taratý úshin janyn saldy. Onyń ústine, keńestik jýrnalıstiń qalamy men bloknotyna dybys jazǵysh ári qaltaǵa salýǵa qolaıly dıktofon qosylǵan zaman. Burynǵydaı redaksııanyń qyzyl kýáligin kórsetip, barlyq esikten óte beretin erkindik te jaıyna qaldy, endi Aqordaǵa qatań túrde aldyn ala jasalǵan tizim boıynsha, qatań tekserýden ótken soń ǵana kirgizedi. Bárin aıt ta birin aıt, azýyn aıǵa bilegen «Azattyq», «Bı-Bı-Sı», «Reıter» sekildi álem­dik aqparat quraldarynyń til­shilerimen ıyq túıistirip qatar turamyz-aý dep kim oılaǵan?! ...Qaı jerde baspasóz máslıhaty ótse, sol jerde qazaqstandyq jýr­na­lısterdiń qatarynda únemi «Os­tan­kınodanbyz» (Máskeý) degen kınoshylardyń túsirý toby júre­tin. Bir qyzyǵy, olar meımanǵa su­raq qoımaıdy, biraq biri syryqqa baı­laǵan úsh kózdi shamyn kóterip, biri shubatylǵan toq ótkizgishke súrine-qabyna mıkrofonyn ustap zyr qaǵady da júredi. Úshinshisi – operator. Aıtýlaryna qaraǵanda, tarıh úshin kınoderek jınaı­dy. Úlken eki tabaǵy tórtburyshty qora­byna qabystyrylǵan qolaısyz beı­nekameranyń «tyryldaǵan» daýysy beınebir bizdiń bala kezimizdegi aýyl klýbynyń kınoproektoryn elesteter edi. Sol «tyryl» máslı­hat kezinde sóıleýshilerdiń daýy­syn dıktofonǵa jazýǵa keder­gi kel­tirip mezi etetin. Biraq bul kıno­shy­larǵa «qoı deıtin qoja, áı deı­tin áje» tabylmady. Baspasóz más­lı­hatynyń bastalar aldynda olar­dyń shubyryp kelip eń jaı­ly orynǵa jaıǵasa qoıatyny da talaı áriptesterdiń júıkesine aýyr tıe bastaǵan... Qysqasy, bizdi osy bir qolaısyzdyqtan Qytaı Halyq Respýblıkasy Memlekettik Keńe­si­niń Premeri Lı Pen qutqardy... «Aqorda. 26.IV.94 – saǵat 10.55. QHR Memlekettik Keńesiniń Premeri Lı Pen». Mártebeli qonaq­tarǵa arnalǵan ústelge aldymen Lı Penniń ózi jeke-dara kelip jaıǵasty. Qap-qara shashyn ádemilep artqa qaıyrǵan, qalyń kózildirik­ti, orta boıly aqquba bul kisiniń kelbetin teledıdardan kórip te júr­genbiz. Endi, mine, qol sozym jerden bizge qarap iltı­pat tanytyp otyr. «Motor!» degen sózdiń shyǵýy muń eken, kıno­shylarymyz ádettegideı áı-shaı­ǵa qaramaı qarbalas iske kiristi. Áldekim «Bastaldy...», – dedi jaq­tyrmaǵan daýyspen. Operator qobdısha tárizdi zor beınekamerany mártebeli qonaqqa baǵyttap, «tyrylyn» qosqany da sol, jaryq kótergen sıdań jigit solaı qaraı uzyn syryǵyn bura bergen. Kenet, álgi syryq basyndaǵy úsh kózdi sham «tars» etip jarylyp, jurt úrpıise qaldy. Shamnyń synyqtary jerge shashylyp tústi. Tútin burq etti. «Tyryldaǵan» beınekamera­nyń daýy­sy óshti. Shoshynǵan qyzdar­dyń daýysy shyqty. Eki kózimiz – mártebeli meımanda. Abyroı bol­ǵanda shyny jaryqshaqtary qonaq jaqqa tús­pedi. Qas-qaǵym sát­tik abyr-sabyr basyldy-aý degen­­de baryp Lı Pen sol qolyn kóterip, «Salıýt... salıýt», dedi jymıyp. Jurt qostap kúlip ji­ber­di. «Ostan­kınoshylar» asaı-múse­ıin tez jınap, asyǵys-úsigis zaldan shyqty. Qulaǵymyz tynshydy. Bar-joǵy bes mınýttyń ishinde bolǵan oqıǵa. Saǵat – 11.00. Zalǵa Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev kelip kirip, baspasóz máslıhaty bastaldy. Eki eldiń basshylary eki ara­daǵy sozylyp jatqan 1700 kılo­metr memlekettik shekaranyń syzy­ǵyn belgilegen memlekettik ma­ńyz­dy shartqa qol qoıdy. TMD el­deri ishinde eshqandaı memleket mundaı kelisimge qol jetkizbegeni osy kezdesý barysynda aıtyldy. «Bizdiń ortaq shekaramyz – eki eldiń arasyndaǵy dostyq, beıbitshilik ári tatý-tátti kórshiler shekarasy bolatynyna senemin», dedi Qytaı basshysy óz sózinde. Qazaq basshysy osy arada eki el arasynda tuń­ǵysh ret ekonomıkalyq arnaıy aýmaqtyń qurylǵany jaıynda málimdedi. Bul – syrt jaqtan da, ish jaqtan da «Qazaqstanǵa qos azamattyq laıyq!» dep urandatyp, daýryǵyp, sáýegeılik tanytýshylardyń arqa­larynyń qozyp, uıqylarynyń buzylyp turǵan tusy. «Izvestııa» gazetiniń tilshisi QHR Memlekettik Keńesiniń Premeri Lı Pennen «búgingi búkil TMD memleketterin qatty tolǵantyp júrgen qos azamattyq máselesi týraly pikirimen» bólisýdi surady. Oǵan mártebeli qonaq «Qytaı – kóp ultty el. Olar teń quqy­ly, tatý-tátti ómir súrip jatyr. Qytaı eki azamattyqty qup­tamaıdy, ol týraly bizdiń «Azamat­tyq týraly» Zańymyzda naqty ári túsinikti etip jazylǵan», dedi qysqa qaıyryp. «Syrtqy ister mınıstrligi. 18.I.94 – saǵat 10:30. Slovenııa syrtqy ister mınıstri Loıze Peterle...». Loıze Peterle aldymen taıaýda dúnıege kelgen bizdiń tól teńgemizge aq jol tiledi. Slovenııa budan eki jyl buryn ǵana «tolar» dep atalatyn óz aqshalaryn aınalysqa engizgen eken. Osy eki arada alǵashqy ınflıasııany basynan ótkerip úlgeripti. Biraq, qazir ulttyq aqshalary rynok júıesinde birshama turaqtanǵan. 1 AQSh dollary 130 tolarǵa, 1 tolar 10 reseı rýbline, 1 teńge 10 tolarǵa teń... Reseılik áriptester ádettegideı sózden jańylmaı, qos azamattyq týraly saýaldy alǵa tartty. Ta­ńyr­qaı turyp sóz saptaǵan Slo­venııa syrtqy ister mınıstri Loıze Peterle halyqtyń 90 paıy­­­zyn slovendikter, 2 paıyzyn ıta­lıa­lyq, qalǵan bóligin ózge ult ókil­deri quraıtyn elge mundaı saýal­dyń shyn máninde ózderi úshin tańsyq ekenin málimdedi. Sol kúni tús qaıta 15:00-de Joǵarǵy Keńestiń ataqty №8 zalyn­da Reseı Federasııasy syrt­­qy ister mınıstri Andreı Kozy­­rev­pen baspasóz máslıhaty ótýi tıis edi. «Tıis edi» degenim qyzyl bloknottyń betinde «mınıstr belgilengen ýaqyttan 45 mı­nýt keshigip keldi. Baspasóz más­lıhaty ótpeı qaldy» dep jazylypty. Úlken holda nókerlerin shubyrtyp arly-berli júrip alǵan mınıstr, ózi keshigip kelgenine qaramastan, jýrnalıstermen bas qosýǵa asyqpady... Aqordanyń jap-jas qyzmetkerleri О́mirzaq Shókeev pen Oraz Jandosovtyń úlken terezeniń aldynda kofe iship, ózara áńgimelesip, tipti... elegizip turǵany da kóz aldymda qalyp qoıypty. Kenet Kozyrevtiń kómekshisi­niń biri bizge jaqyndap kelip, mınıstr­diń baspasóz máslıhatyn ótkizbeıtinin jetkizdi. Degenmen de, mınıstr Kozyrev júrip bara jatyp Bı-Bı-Sı-diń eki suraǵyna jaýap qatty. Aǵylshyn tilinde aǵyp tur. Bizge ol da tańsyq... Biraq, Máskeý jýrnalısteri janyn qoısyn ba, shaýjaılap júrip Kozyrevtiń «tilin shyǵardy». «Bizge (Reseı men Qazaqstanǵa – avt.) qujattar toptamasyn áli de barynsha pysyqtap alý kerek sııaqty», dedi óńi synyq mınıstr bógelip, kúmiljip. «Birin­shi – áskerı yntymaqtastyq, ıadro­lyq qarýlardyń demontajy... Ekinshi – quqyqtyq-gýmanıtarlyq máseleler, atap aıtqanda, qos aza­mattyq problemasy». «Úshinshi – Baıqońyr ǵarysh aı­laǵy...» Dál sol tus­ta jas memlekettiń basyna syndarly sátterdiń týyp turǵanyn kópshi­ligimiz bile bermedik te. «Qos aza­mat­tyq» degen bir jaq­tan, «mem­le­ket­tik til» ekinshi jaq­tan ókpeni qysyp, tynysyńdy taryltsa, «Jap­­paı bastalǵan Táýel­sizdik «sherýi­niń» aldynda júrgen Qazaq­stannyń» (Reseı basylymdarynan – avt.) bolashaqta el bolyp keterine kúmán týdyryp, jappaı taratylǵan aqpa­rat­tar leginiń namysty qaırap, qan­dy qaınatqany da este. Bári de este!.. Qyzyl bloknotta qyzyq kóp... Ol kúnderge qatysty kóp jaıttar búgin umytylǵanmen, sanada máńgi saqtalyp qaldy. Odan beri de arada eń kemi 22-23 jyldaı ýaqyt ótipti... tarıh kóshi alǵa toqtaýsyz ekpinmen tip-tike tartyp keledi. Qazaqstan Táýelsizdigi­niń 25 jyl­dyǵyn toılap jatyr... Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY