XX ǵasyr qanquıly soǵystarǵa toly alapat ǵasyr boldy. Onyń ishinde mıllıondaǵan adamdardyń ómirin jalmaǵan, adamzat balasy buryn estip, kórip bilmegen eki iri jahandyq soǵys ta osy ǵasyrdyń enshisinde. Sondaı-aq, tirshilik ıelerin jappaı qyryp-joıatyn atom, sýtegi, bakterııalyq, neıtrondyq bombalar da osy júz jyldyq aıasynda dúnıege keldi.
KSRO-nyń ıadrolyq qarýdy synaý aımaǵyna Qazaqstannyń Semeı óńiri tańdap alyndy. 1949 jyly ashylǵan synaq polıgonynyń aýmaǵy 18,5 myń sharshy kılometr aýmaqty qamtydy. Synaq aımaǵynda 470 qýatty jarylys jasalsa, onyń ishinde 90 jarylys áýede, 26-sy jer ústinde, 354-i jer astynda júzege asyryldy. Osyndaǵy jarylystardyń áserinen radıoaktıvti ýly zattar jarylys epısentrinen bulttar men jel arqyly 304 myń sharshy kılometr aımaqqa taraldy. Semeı ıadrolyq polıgonynda aýada jáne jer betinde synalǵan ıadrolyq zarıadtardyń qýaty AQSh-tyń Hırosımaǵa tastaǵan bombasynan 2,5 myń ese asyp tústi.
Osy synaqtardan túzilgen radıoaktıvti ýly zattar topyraqty, sýdy, egistik jerlerdi, mal jaıylymdaryn zalaldady. Adamdar radıoaktıvti sáýleler arqyly aıyqpas aýrýlarǵa shaldyqty. Qaterli isik, súıek aýrýlary, júıke men qan quramynyń buzylýyna baılanysty dertke ushyraǵandar qısapsyz.
1991 jyly 29 tamyzda Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyq shyǵarýy 40 jylǵa sozylǵan joıqyn jarylystarǵa núkte qoıdy. Elimiz Táýelsizdik alǵan soń Elbasymyzdyń ıadrolyq qarýdan bas tartýy álemdegi taǵy bir qadam ilgerileýshilik boldy.
Iаdrolyq qarýdyń adamzat ómirine qanshalyqty qater tóndiretinin bir bilse Qazaqstan halqy biledi.
Halyqaralyq terrorızm asqynyp, adamzat balasyna úreı týǵyzyp obyrǵan dúrbeleńge toly myna dúnıede ıadrolyq qarý lańkesterdiń qolyna túsip qalsa ne bolmaq? Búginde álem halqyn tolǵandyryp otyrǵan osy jáne ıadrolyq qarýsyzdandyrýǵa baılanysty basqa da suraqtarǵa bıyl Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi samıtte ár el óz pikirlerimen bólisti. Osy basqosýda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev jarııalaǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi planetaaralyq aýqymdaǵy asa mańyzdy oqıǵa boldy. Bul, shynynda da, jer júzi adamdarynyń arman-ańsaryn bildiretin, ıadrolyq qarýsyz álemniń bolashaǵyn elestetetin asa mańyzdy qujat edi. «Barsha adamzat XXI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty, – dedi Qazaqstan basshysy osy manıfesinde. – Biraq búgin bul elestiń saǵymǵa aınalýy múmkin. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys. Adamzattyń HH ǵasyrdaǵy ozyq oılylary adamdarǵa bolashaqtaǵy álemdik soǵysta planetadaǵy tiri ataýlynyń bárin joıatyn ıadrolyq qarý mindetti túrde qoldanylatyn bolady dep kóripkeldikpen eskertken edi. Olardyń memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystar soǵys arqyly sheshile almaıdy jáne sheshilmeýi tıis degen eskertýleri HHI ǵasyrda da asa joǵary kókeıkesti deńgeıde qalyp otyr».
Qazaqstan basshysy óz manıfesinde dúnıe júzi memleketterine «HHI ǵasyr – Soǵyssyz álem» keń aýqymdy baǵdarlamasyn jasaý qajettiligin eskertti jáne bul baǵdarlamanyń negizgi baǵyttaryn da kórsetip berdi. Elbasy usynysynyń eń basty oıy – ıadrolyq jáne basqa da qyryp-joıatyn qarýdan tolyqtaı azat álemge qaraı dáıektilikpen ilgerileýge saıady.
Qazaqstan basshysynyń tereń oıly bul manıfesi adamzat balasynyń taǵdyry, bolashaǵy týraly oı tolǵaýdan ǵana emes, gýmanıstik, patrıottyq, qaıratkerlik rýhtan týyndaǵan dúnıe. N.Á.Nazarbaevtyń manıfesi álem halyqtarynyń kókeıindegi ańsaryn dál basyp otyr. Elbasymyzdyń osyndaı danalyq oılary Qazaqstannyń álem aldyndaǵy abyroıyn taǵy bir aspandata túskeni biz úshin zor mártebe.
Serik PIRÁLIEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory