Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterine elimizdegi az ulttardyń qosqan úlesi az emes. Egemen.kz tilshileri táýelsizdik meıramy kezinde Qazaqstandaǵy túrli etnıkalardyń ókilderimen kezdesip, suhbattasqan edi. Tómende Almaty oblysynyń turǵyny Turdyqul Gýlıevtiń áńgimesi.
Týyp ósken jerim Almaty oblysy, Uıǵyr aýdanyndaǵy Aqtam degen aýyl. 1947 jyly dúnıege kelgem. 12 balanyń úlkenimin. 15 jyl kınomehanık bolyp jumys istedim. Odan keıin 10 jyldaı sheberhanada aǵashshy bop eńbek ettim. Jaqsy kórgen kásibim osy edi. Kóp úıler saldyq.
70-jyldardyń sońy, balalar jas bolatyn. Oryssha oqytyńdar dedi, qazaqsha, uıǵyrsha júrmeıtin bop qaldy. Sóıtip, 1981 jyly osy Talǵar aýdany, Qyzyltý aýylyna kóship keldik.
Ol kezde kolhozǵa kirmeseńiz, úıdiń qujatyn rásimdemeıdi. Mamandyǵym kınomehanık, áıelim kınozalda kontroler bolyp jumys istegen. Kórshi GRES aýylyna baryńdar dep alǵylary kelmedi. Kolhozda istegen eńbek kitapshamnyń arqasynda bir jyldan keıin ǵana jumysshy etip aldy. Sol 81-den tartyp zeınetke shyqqansha osynda eńbek ettik. Sý da ustadym, kúzetshi de boldym, kókónis te jınadyq. Zeınetke shyqqanyma 7-8 jyl bop qaldy. Úsh ul, eki qyzym bar. Qudaıǵa shúkir, báriniń úıi bar, jumystaryn istep jatyr.
1990-nan 95-ke deıin osy aýylda bes jyl jigitbasy boldym. Ol 40-45-tegi kezim edi. Jigitbasylyq qandaı qyzmet deseńiz, uıǵyrda jurtty (aýyldy) basqaratyn adam bolady. Jurt ózi saılaıdy. Sózdi, qaǵıdany jaqsy biletin adamdy tańdaıdy. Búkil aýyl soǵan qaraıdy, ol ne dese sol bolady. Toı-tomalaq jasaý kerek bolsa, sonymen aqyldasady. Toı bolatyn kúndi jigitbasy dápterine jazyp qoıady. Aýylda sol kúnge basqa jıyn-toı belgilemeıdi. Toı, astardy bir-birimen sáıkes keltirmeıdi. Jurt bólinbeı, bári qatysýy kerek. Kolhoz kezinde de solaı bolǵan, búgin de osylaı. Onyń ár kóshede kómekshileri bolady. Bir jaǵdaı, mysaly ólim bolsa sol kómekshileri halyqqa habarlaıdy. Tapsyrma beredi. Birinshi bolyp sóıleıdi. Jurtty tynyshtyqqa shaqyrady. Mekteptiń dırektory da kóbine jigitbasyǵa jolyǵyp keı máselelerdi aqyldasyp sheshedi. Maldy kim baǵady, qansha tólenedi degen sııaqty tolyp jatqan sharýany da jigitbasy retteıdi.
Balalar tóbelesip qalsa da jigitbasy aralasady. Turmysy nashar otbasylarǵa da járdem berýdi uıymdastyrady. Qaıyrymdylyq degen jaqsy. Ol adamdyqtyń ózi deýge bolady.
Qartaıyp, aýyryp, basqa jaqqa kóship nemese úıinde problema bop jatsa, jigitbasy ornyna basqa adam izdeıdi. Men nege ketti deseńiz, jurttyń sheshimi solaı boldy. Kópshilik jastaý adamdy saılady. Qazir aýylda Jaqyp degen qurdasym jigitbasy.
Bul ár aýylda bar burynnan kele jatqan dástúr. Qazaǵymyz uıǵyrdyń osy dástúrin alsa, birligi arta túser edi dep oılaımyn.
Jastar týraly aıtsam, meni bir qýantatyn nárse, olardyń bilim alýǵa qulshynatyny. Qazir oqyǵysy keletin jastar kóp ekenin baıqaımyn. О́z nemerem jarystarǵa baryp, oblys boıynsha 3-oryn alyp keldi. Kazir kolledjde oqyp jatyr. 17000 teńge stıpendııa alady.
Jastar aýyr jumystan, dıhanshylyq qylýdan, mal baǵýdan qashpasa deımin. Erteńgi kúni ne bolatynyn oılamaı jerlerin satyp jibergender bar. Beli aýyryp tappaǵan aqshanyń qadiri bolmaıdy.
Aýylymnyń bolashaǵy jaqsy ekenine senimdimin. Tirlik isteımin degen adamǵa munda bári bar. Aýyldyń birligi jaqsy. Naýryzda ár aýyldan stol, úlken qazan, samaýryndar ákep, úsh Qyzyltý birge ótkizemiz. Anaý qazaq, mynaý orys nemese dúngen eken demeımiz. Án-kúı, bı, kúres, tamaq bári bolady. Meshitten ımamdar, ortalyqtan bastyqtar keledi.
Birlik bizge kerek. Qazaq halqy bólingendi bóri jeıdi deıdi. Nege? О́ıtkeni, top bolyp júrgen úıirge qasqyr tımeıdi. Birli-jarym syrtqa shyǵyp ketkenderin ańdıdy. Sol úshin aıtqan.
Elimizde búkil basqa ulttarmen birlikte turyp jatyrmyz. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev báriniń aldynda bedeldi. О́zimizde ǵana emes, syrtta da ony bári syılaıdy. Qalaı jaqsy sóıleıdi. Orystar men túrikterdi birlestirgen de sol kisi.
EKSPO ótkizem dedi, shetelder kelýge tapsyrys berip jatyr. Aqshany bosqa shashyp jatyrmyz deıdi bir adamdar. Aman-esen ótse, bireý bir jaqqa alyp ketpeıdi ǵoı. Shetelden qanshama adam keledi, aqsha alyp keledi, osynda qaıshylaıdy. Onyń bári paıda emes pe?
Prezıdentti qoldaý kerek. Ol bir ózi qaıda úlgeredi? Terrorshylardy basý kerek pe, urylardy basý kerek pe?
Neden qaýiptenesiń deseńiz, terrorızm degen jaman bop tur. Dindi basqa jaqqa burý, sanany ýlaý, óltirýge úıretý, kóshedegi adamdy atyp tastaý. Men úshin osyny túsiný qıyn.
Neshe zaman qınaýda, otarda bolyp, osy otanymyzdy áreń túzdik emes pe? Nege sonyń qadirin túsinbeımiz? Nege bárin umytyp qaldyq? О́z otanyńnyń kisilerin jamandasań, ózińdi jamandaǵanmen birdeı. Biraq biz táýelsizdiktiń qadirin túsinýimiz kerek.
Qazaqstan táýelsizdik alǵanda qatty qýandym. Bir sebebin aıtaıyn. Men áskerde Reseıdegi Marıı ASSR-inde boldym. Birde kezekshilikke ashanaǵa bardym. Qoıdyń etin alyp shyǵyńdar dedi. Úıilip jatyr eken. Bir jambasqa qarasam, «Kazahskıı SSR» degen mór tur. Kózimnen jas shyǵyp ketti.
Vagon-vagon astyq, et, azyq-túlikti ortalyqqa áketip otyrdy. Qazir óz baılyǵymyz ózimizde.
Qazaqstanymnyń saıasatyn dúnıejúzi boıynsha alǵa qoıam. Elbasynyń aıtqanyn istesek, Qazaqstan áli gúldengen ústine gúldenedi.
Táýelsizdik, tatýlyq, birlik, qoldaǵy bar baılyq. Biz osylardyń qadirine jetip, baǵalaýymyz kerek. Jastarǵa da aıtarym osy.
Áńgimeni jazyp alǵan Erjan Ábdiraman