Brexit, Tramp, OPEK. 2016 jyly álemde qandaı iri oqıǵalar boldy

Brexit: Ulybrıtanııa Eýroodaqtan shyǵatyn boldy

Bıyl maýsym aıynda Ulybrıtanııa halqynyń 51,9 %-y memlekettiń Eýroodaqtan shyǵýyn qoldap daýys berdi, premer-mınıstr Devıd Kemeron otstavkaǵa ketti.

28 maýsym kúni Brıýsselde Eýroodaq sammıti aıasynda Eýrokomıssııa ǵımaratynyń aldyndaǵy Ulybrıtanııa týy tómen túsirildi. Bul sheshimnen soń memleket jaz aılarynda sheteldik ınvestısııalardyń 45 paıyzyn joǵaltty. Dál osy sátte fýnttyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 1985 jylǵy kórsetkishke jetti. Al mundaǵy iri bankter 2017 jyldyń basynda memleketten ketý múmkindikterin qarastyryp jatyr. Osy kezden bastap kóptegen ınstıtýttar Ulybrııatanııanyń Eýroodaqtan shyǵýynyń saldary týraly zertteýler júrgize bastady. Olardyń aıtýynsha, ár aǵylshyn otbasy Odaqtan shyqqan soń jyl saıyn 1474 eýro joǵaltatyn bolady. Sonymen qatar atalǵan zertteý oryndary Brexit-ten keıingi on jyldan soń halyqtyń kirisi kúrt tómendeıdi dep boljap otyr. Bir aıta keterligi, Ulybrıtanııa Eýroodaq quramynda 43 jyl boldy jáne Odaqtan shyǵýǵa daýys bergen alǵashqy memleket sanalady.  

OPEK tarıhı kelisim jasady

Aýstrııa astanasy Venada qarasha aıynda ótken munaı eksporttaýshy memleketter uıymynyń kezekti otyrysynda uıymǵa múshe memleketter munaı óndirisi kólemin táýligine qazirgi 33,6 mln barrelden 32,5 mln barrelge deıin azaıtý týraly sheshim qabyldady. Iаǵnı, OPEK uıymy 2008 jyldan beri alǵash ret munaı óndirisin tejep, naryqta jasandy tapshylyq jasaıtyn bolyp sheshti.

Al 10 jeltoqsanda OPEK elderi men oǵan kirmeıtin memleketter birigip táýligine 1,8 mln barrel qara altyn óndirisin azaıtý týraly ortaq kelisimge qol jetkizdi. Sonyń 1.2 mln barreli OPEK elderine tıesili bolsa, qalǵan 600 myń barreli uıymǵa kirmeıtin memleketter moınyna júkteldi. Sonymen qatar osy jınalysta munaı óndirisi kólemin baqylaıtyn komıtet quryldy. Venesýela mınıstriniń aıtýynsha, komıtet quramynda bes eldiń mınıstrligi bolady. Onyń úsheýi OPEK elderinen bolsa, ekeýi uıymǵa kirmeıtin memleketterden alynady.

Birqatar memleketterde prezıdent saılaýy ótti

Bul tizimde, árıne, AQSh kósh bastap tur. Bıyl 8 qarashada amerıkalyqtar memlekettiń 45-shi basshysyn saılady. Jańadan saılanǵan prezıdent Donald Tramp óz qyzmetine 2017 jyldyń 20 qańtarynda kirisedi. Ol 8 jylǵa saılandy. О́zbekstan halqy 4 jeltoqsanda prezıdent saılaýyn ótkizdi. Onyń nátıjesinde Shavkat Mırzıeev jeńiske jetti. Avstrııa halqy da 4 jeltoqsanda qaıtadan saılaýǵa qatysty. 23 mamyr kúni Aleksandr Van der Bellen 50,35 paıyzdyq daýysqa ıe bolsa da, daýys sanaý barysynda ereje buzyldy degen kúdikpen qaıtadan prezıdent saılaǵan bolatyn. Bul el prezıdentin 6 jylǵa saılady. Perýdegi prezıdenttik saılaýda Pablo Kýchınskıı, Moldavııada Igor Dodon jeńiske jetti. Bolgarııada Rýmen Radev prezıdent bolsa, Fılıppınde Rodrıgo Dýterte, Taıvanda Saı Inven (alǵashqy áıel prezıdedent), Portýgalııada Marselo Rebelo dı Soza bılikke keldi. Sonymen qatar bıyl BUU Bas hatshysy qyzmetine Portýgalııanyń burynǵy premer-mınıstri Antonıý Gýterrısh otyrdy.

Panama daýy

Bıyl sáýir aıynda álemde "Panama qujattary" degen termın paıda bolyp, ol aqparat quraldarynyń negizgi taqyrybyna aınalǵan edi. Ol kezde Halyqaralyq zertteýshi jýrnalıster konsorsıýmy (ICIJ) Mossack Fonseca ofshorlyq regıstrator klıentteri týraly málimetter bazasyn jarııalaǵan bolatyn.

 11 mıllıon qujattyń arasynda is basynda júrgen jáne buryn memleket basqarǵan 12 saıasatkerdiń esimi bar bolyp shyqty. Qupııa aqparattyń ishinde álemge áıgili Lıonel Messı, Djekı Chan syndy juldyzdar týraly málimetter de keltiriledi. Tipti, úlken daýdan keıin Islandııa premer-mınıstri otstavkaǵa ketýge májbúr bolǵan edi. Olar iri kólemdegi aqshalaryn memleketten tys ofshorlyq kompanııalarda jasyrǵany aıtyldy.

Álem bıyl kimdermen qoshtasty? 

Bıyl О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov, Kýba revolıýsııasynyń kóshbasshysy Fıdel Kastro, Taıland koroli Phýmıpon Adýlıadet, Izraıldiń burynǵy prezıdenti Shımon Peres, Grekııanyń burynǵy prezıdenti Konstantınos Stefanopýlos, Salvadordyń burynǵy prezıdenti Fransısko Flores qaıtys boldy.

Sonymen qatar álem 2016 jyly boksshy Muhammed Álımen de qoshtasty. Tanymal mýzykanttar Leonard Koen, Devıd Boýı, Prıns, Djordj Maıkl, Italııanyń opera ánshisi Danıela Dessı, Venada álemge tanymal dırıjer Nıkolaýs Arnonkýr,  akter Alan Rıkman da bıyl kóz jumdy.

Álemge áıgili músinshi Ernst Neızvestnyı; Italııanyń Rım qalasynda áıgili komedııa akteri, prodıýser, ssenarıst, Bad Spenser; kanadalyq ataqty hokkeıshi, Stenlı Kýbogynyń tórt dúrkin ıegeri Gordı Hoý; Ulybrıtanııada áıgili dramatýrg Pıter Sheffer; belgili halyqaralyq jýrnalıst, shyǵystanýshy-arabıst Farıd Seıfýl-Mýlıýkov; tanymal arhıtektor ári dızaıner Zaha Hadıd; vengr jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Imre Kertes; «Ný, pogodı!» mýltserıalynyń rejısseri, mýltıplıkator sýretshi Iýrıı Býtyrın ómirden ótti.

Amerıkalyq jazýshy Pet Konroı, AQSh-tyń belgili jazýshysy, «Saıqymazaqtyń kózin joıý» (To kill a mockingbird), «Kúzetshini taǵaıynda» (Go set a watchman) syndy kitaptardyń avtory Harper Lı, Belarýstiń halyq aqyny Nıl Gılevıch, jazýshy Fazıl Iskander kóz jumdy. Rejıssýra salasy Fransııanyń belgili rejısserleriniń biri Jak Rıvett pen Brıtanııalyq tanymal rejısseri Gaı Hemıltonmen qoshtasty.

Nobel syılyǵyn kimder aldy?

Bıyl Shved akademııasy ádebıet atalymy boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri dep amerıkalyq ánshi, kompozıtor, jazýshy, kınoakter Bob Dılandy atady. 2016 jyly fızıologııa men  medısına salasynda  bul syılyqty japon ǵalymy Esınorı Osýmı alsa, fızıkadan AQSh, Shotlandııa jáne Brıtanııa ǵalymdary ıelendi. Olar: Devıd Taýles, Dankan Haldeın jáne Djon Kosterlıs. Al,  hımııa boıynsha Jan-Per Sovaj, Freızer Stoddart pen  Bernard Ferınga syılyqty bólisti. Olar Fransııanyń, Shotlandııa men Nıderlandynyń ǵalymdary edi. Sonymen birge óz elindegi jarty ǵasyrǵa sozylǵan qaqtyǵysty toqtatqany úshin Kolýmbııa prezıdenti Hýan Manýel Santosqa beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵy berilgen bolatyn.

Daıyndaǵan Gúlnur Qýanyshbekqyzy,

"Egemen Qazaqstan"