Aýyl meniń ádemi esteligime aınalǵaly qaı zaman? Men endi aýyldyq emespin. Ýrbanızasııa ıleýindegi jankeshti qalalyqpyn. Taq-tuq sóz, tam-tum sezim, bári taq-tuq, tam-tum... Aspannyń túsin umytyp qaldym ba dep qorqam, sebebi, dalada júrgennen góri kompıýterge úńiletin kezim kóp, shildeniń shilińgir túninde baqalardyń ánin tyńdap jatyp, masahanadan basty shyǵaryp qoıyp juldyz sanaýdy doǵardym, óıtkeni balalyqpen áldeqashan qoshtasqam, ájemniń janynda otyryp, ertegi oqymaımyn, ertegi keıipkeriniń taǵdyryn keshýdi armandamaımyn. О́ıtkeni ájem qaıtys boldy. О́mir ertegi emes eken. Ásirese qalalyq adamnyń jankeshti ómiriniń ertegige túk qatysy joq desem senesiz be?
Kádimgi qalalyqtarsha júrip-turatyn, sýyqtaý amandasyp, az-kem ǵana jón surasatyn ádet aýyldan shyqsa da, qaǵynan jerigen qulandaı ańqyldaq minezden jerinip ketken kóbinde bar shyǵar. Men de ońashada «aýylǵa barǵanda ana týysymdy nemese myna kórshimdi kórsem oǵan aıtar em...» dep ańqyldamaqshy bolam da, aýylǵa barǵanda eshkimge eshteńe aıtpaǵan kúıi jónime ketemin. Ájem ólgeli aýylǵa óte sırek qatynaımyn. Astana-Shymkent aralyǵyn júrip ótken soń Shymqaladan maqta ósiretin bizdiń kentke deıin taksı ustaımyn. Beketten túsken soń taǵy da úıge deıin kólik jaldap, dál qaqpanyń aldynan túsip, uzyndyǵy eki metr bolatyn qaqpamyzdy ashyp úıge kirip ketemin. «Aýylǵa kele jatyrmyn, aýylǵa keldim mine» dep jan-jaǵyma jar salyp kórmeppin. Biraq, bir-eki saǵattan keıin «qaladan kelgen qyzben» sálemdesýge aýyl adamdary ózderi-aq jetedi. Onda da adamdy qysyltyp kári kisiler keledi. Búginderi olar da azaıdy. Bári birinen keıin biri ana álemge attanýda. Tirileriniń ózi qartaıyp, kóz aldymda shógip ketti. Osydan jıyrma shaqty jyl buryn adýyndy kórinetin, sózderi kesek, aıtqany ótimdi Jarqynaı apamnyń ózi búginde búgejektegen kishkentaı ǵana sary kempirge aınaldy. Úlkendigin, qazaqylyǵyn saqtaǵan qaıran káriler-aı! «Aınalaıyn-aı! Saıypjamal apam baýyryna basqan qyz ǵoı bul. Apamnyń kózisiń, apamdy eske túsiresiń» dep eljiresedi. Men de eljireımin, aǵyl-tegil, kól-kósir jylaǵym keledi, ájem ólgeli mynaý appaq álemde sap-sary saǵynyshtyń bolatynyn bildim, qýat alatyn, shýaq shashyp turǵan rýhanı álemim kúıredi dep ishteı qatty kúızelemin. Biraq syrttaı jymıyp turam.
Maqtaly aýyl ol kezde aýdan ortalyǵy bolatyn. Dál sol 1991-92 jyldary grekter men nemister, kárister men orystar otandaryna kóship ketip jatty. Tipti 95-jylǵa deıin 90 paıyzy kóship ketti desem ótirik emes. Bizder onda oıyn balasymyz. «Orys mola» atalyp ketken zırat týra bizdiń kósheniń basynda. Qyzyǵýshylyqpen anda-sanda baryp qaqpa syrtynan qarap turatynymyz bar-tyn. О́zge ult adamdarynyń qabirlerge qushaq-qushaq gúl qoıyp júrgenin tańsyq kóretin shyǵarmyz. Týra kóshemizden qaraly mýzykasyn oınatyp ótetin kólikter sherýi aza boıyńdy qaza qylatyn. О́mirdiń máńgilik emestigin orys molanyń qasynda turǵan bizder erte túsindik pe qalaı? Aramyzdaǵy eń buzyq bala Laýra bir kúni «gúl urlaıyq» degen usynys tastady. Gúldi urlaýdan buryn molaǵa kirýdi qyzyq kórip, bárimiz maquldaı ketkenimiz de esimde. Alǵash ret qabir basynda titirkenip, keıinnen aýyryp qalǵanym da bir nasharlaý estelik negizi. Keıin osy áńgimeni bir jas jazýshyǵa maıyn tamyzyp aıtyp ta bergem. Molada nemiz bar? Gúl kórmegendeı nege gúl urladyq? Bul oqıǵalardyń bári qazir eleske aınalǵan. Búginde ol jaqqa qaraı qushaq-qushaq gúl tasyp júrgen eshkim joq. Olardyń týystary qoparyla otandaryna kóship ketken... Kindigi baılanbaǵan degen sol shyǵar. Zırat birtúrli jetimsirep kórinedi.
Lentany syrǵytyp otyryp, «Kırov» kanalynda shomylyp júrgenimizdi kóremin. Jazda ádette biz jaqta terezelerdi qarańǵylap tastap uıyqtaıdy. О́ıtkeni maýsymda 40-41 shamasynda bolatyn aptap ystyq shilde túsisimen 45-46-ǵa deıin, tipti keıde 50 gradýsqa deıin kóteriledi. Sol ystyqta balalar kanalda shomylyp júredi. Asyq atýda, láńgi tebýde uldardan qalyspaıtynym da kúlkili. Aýyl balasyna tán buzyqtyqty talaı jasaǵan shyǵarmyz. Biraq sol shaqtarda aýyl balasynyń ótirik aıtpaıtyny kúni keshegideı kóz aldymda. Aramyzdaǵy bireýdiń ótirigin bile qalsaq, «Nan men Quran» dep aıtshy dep bárimiz álgige enteleımiz. Ol kózi bozaryp, betiniń ushynan bastap qulaǵyna deıin qyzarady. Biraq aıta almaıdy álgi sózdi. Kip-kishkentaı bolsa da kıesinen qorqady. Quran da, nan da eń bir qasıettimiz ǵoı. Solaı sińirilgen sanamyzǵa. Bizdiń sol shaqtardaǵy malsaqtyǵymyzdy aıtsańyzshy. Qysta týylǵan qozy-laqtardy qorada úsip qalmasyn degen nıetpen úıge ákelip qoıady apalarymyz. Sodan qysty kúni shana súıretip júrgen ár bala óz úıindegi peshtiń janynda qansha qozy-laq bar ekenin aıtyp maqtanysady. Sol balalardyń barlyǵynyń murnynda osy kúnge deıin qozynyń ısi qalyp ketken shyǵar dep oılaımyn. Al aýdan ortalyǵy Jetisaı qalasyna kóshken soń bizdiń dúrdeı aýdannyń qarapaıym ǵana aýylǵa aınalyp shyǵa kelýi árkimge ártúrli áser etti. Jumys oryndary qysqaryp, nápaqasyn úlken qalalardan izdeýge attanǵan adamdar paıda boldy. Sol kúıi aýyldan qara úzip ketkenderi qanshama. Munyń bári balanyń psıhologııasynda taıǵa tańba basqandaı beınelenetini óz aldyna bólek áńgime ǵoı. Sol shaqtarda Qytaıdan ákelinetin bir baǵadaǵy, bir tústi kıimderdi kıip, maqtansaq «Adıdaspen», «Montanamen» ǵana maqtanyp, aldaǵy az ǵana jyldarda qoǵamnyń topqa, tapqa, jikke bólinip ketip, áleýmettik teńsizdik uǵymy qalyptasatynyn bilmegen, sezbegen muńsyz, qamsyz kúıde bala bop oınaı alǵan qulynshaqtardyń sońǵy býyny biz shyǵarmyz negizi? Realdaǵy ómirdiń qara dúrsin beınesine emes, qııaldaǵy ádemi armanǵa ǵashyqtyqtan bastalǵan ómir edi bizdiki...
Kóshemizde ańǵal, daýdyraǵan aqkóńil adamdar kóp-tin. Qazir de bar ǵoı olar. Sol minezderine qaraı árqaısynyń laqap attary da bolǵan. Aǵynan jarylyp «Onda naǵyp?» dep áńgime bastaıtyn bir aǵamyz sol kúıi «Onda naǵyp» atanyp ketti. Ylǵı oıdaǵysyn ashyq aıtyp otyratyn, eshkimnen yqpaıtyn bir aǵaıymyzǵa «Chernyı smert» degen laqap at tańyldy. Toıdan toı qoımaıtyn, toıda suranyp júrip qyzmet etetin bir jeńgemiz «Toıbastar», minezi jeńiltekteý bolǵanymen, ózi aqkóńil, áńgimeshil bir apamyz «Patefon», osylaı kete beredi. Bul kisilerdiń bári meniń ishki álemimde ómir súretin ádebı keıipkerlerim sııaqty. Mundaı adamdardy qaladan tappaısyń. Bar shyǵar. Biraq ózime kezdespedi. Tipti mundaı adamdardyń qalaǵa kóship ketýi de ózderi úshin tragedııa. Birde jaqyn týysym áıelimen daýlasyp otyr: «Áı, qalaǵa, balalarymnyń janyna ketem. О́lsem sonda ólermin. Sen júresiń be, joq pa?» deıdi. Jeńgemiz: «О́le ketseń, aýyldan eshkim janazańa barmaıdy. Barsa da balalardyń sol jaqtaǵy aralasyp júrgen qyzmettesteri men dostary ǵana barar». «Qoı ári, – deıdi týysym. – Aljyǵan shyǵarsyń! Aýyldaǵy baýyrlarym, týystarym, quda-jegjattarym túgel barady». «Joǵa. Qalaı barady? Márzııa qudaǵıyń aýyryp júr... Naǵashybaı qudańmen onsha jaqsy emessiń. Qudaǵı da sazarǵan bireý. Astanaǵa seniń janazańa barmaıtynyna sóz berem. Týystaryń da bara qoımas. Ne, eshkim barmaıdy degen soń ólgiń kelmeı qaldy ma?»-deıdi jeńgemiz. «Shynynda da Astanaǵa barǵym kelmeı qaldy ǵoı. О́lsem eshkim artymnan barmaıtyny ne degen qorlyq? Aýylda otyryp óleıin. Quryǵanda 200 adam jınalar» deıdi týysym. «E, Alla, aq ólim bere gór, abyroıly ólim bere gór» deıtin qazaq qana túsinedi ǵoı bul dıalogtyń syryn. Týǵan jerge kindigi baılanǵan, rýh máńgiliktigine, Jaratýshyǵa senetin qaıran da meniń qazaǵym-aı..
Búginde ájemdi saǵynsam, aýyldy ańsasam jatyn bólmede turǵan, jasaýymmen ilese kelgen qyzyl sandyqty aqtaramyn. О́zim úshin baǵaly bul sandyq jáı ǵana zattardy salyp qoıatyn múlik emes, qupııa syry bar, meni aýylmen baılanystyryp turǵan ájemniń kózindeı dúnıe. Biraq meniń de júregim syrǵa toly emes pe? Aýylymdy búkil bolmys-bitimimen, adamdarymen qosa júregime kóshirip alǵam men...
Aıgúl Seıilova, «Egemen Qazaqstan»