Kópshilik benzınnen góri gazben júretin kóliktiń únemdi ekenin aıtady. Árıne, oǵan dálelderi benzınge qaraǵanda gaz baǵasynyń arzandyǵy. Tipti gazdyń ekologııalyq turǵydan da zııany az ekendigi ras. Endeshe jurttyń bári nege kólikterin jappaı gazǵa kóshirmeı júr? Álde ózindik bir sebepteri, kedergi-qolaısyzdyqtary bar ma? Múmkin, úırenshikti qalyptan aınymaýdyń saldary bolar? Bilmekke umtyldyq.
Kólikterdi gazǵa kóshirýge degen qyzyǵýshylyq osydan 5-6 jyl buryn birshama «sánge» aınalǵan bolatyn. Esesine, qazir elimizde gazben júretin kólik kóbeıdi. Tipti ekologııalyq maqsatta kólikterge gaz qondyrǵysyn ornatý máselesi osydan 3-4 jyl buryn Parlamentte de kóterilgen edi. Biraq bul Úkimetke jaı ǵana usynys túrinde aıtylǵanymen, naqty bir shara retinde qolǵa alynǵan joq. Alaıda, bul kezderi Almaty sııaqty iri qalalardaǵy qoǵamdyq kólikterdi gazǵa aýystyrý isi bastalyp ketken. Mundaı úrdistiń Almatydan bastaý alýy da túsinikti jaıt. Ondaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy bylaı qoıǵanda, kópshilik iri qaladaǵy uzaqqa sozylǵan jol keptelisterinen bolatyn benzın shyǵynyn azaıtýdy kózdegen.
Qazirgi kúni bul úrdis Astanada da keń qanat jaıyp, qaladaǵy qoǵamdyq kólikterdiń kóbi gazǵa kóshirildi. Sondaı-aq, gazǵa arnalǵan qondyrǵyny ornatatyn ortalyqtardy da ońaı tabýǵa bolady. О́zimizdiń redaksııa ǵımaratynyń janynda da osyndaı bir ortalyqtyń baryn kórip júrgenmin, taqyrybyma tuzdyq izdep sonda bas suqtym. Tilshilik tapsyrmamdy tasaǵa qoıyp, kóligime qondyrǵy qoıǵym keletinin, soǵan baılanysty keńes kerektigin aıtyp edim, ózin Arman dep tanystyrǵan pysyqaı jigit mán-jaıdy túsindirdi. Sózine qarasaq, qazir kóligine gazben júretin qondyrǵy ornatýshylar qatary kóp. Kerek deseńiz, kezegimniń de búgin-erteń kele qoımaıtynyn eskertip qoıdy. 10 kún buryn jazylý kerek. Iаǵnı, bul qyzmetke suranys mol. Mundaı ortalyqtar qalada kóp emes pe, dep suraǵanymda, ol qazirdiń ózinde 78 pýnktti biletinin, sońǵy kezde kóbeıip ketkenin, olardyń arasynda zańdy jáne zańsyzdary, sapaly jáne sapasyz qyzmet kórsetetinderdiń de bar ekenindigin aıtty. Baǵalary da kóliktiń qozǵaltqyshynyń kólemine, sılındr sanyna baılanysty ártúrli eken. Maǵan 150 myń teńgeden joǵary baǵaǵa polshalyq, 185 myńǵa ıtalııalyq, 205 myńǵa joǵary synypty ıtalııalyq qondyrǵyny usyndy. Ári bul jeńildiktermen belgilengen baǵa ekenin, bylaıynsha 300 myńǵa deıin baratynyn da aıtyp, jomarttyq keıip tanytty. Jáne ózderiniń ornatý tásilderi zańdyq turǵydan da talapqa saı bolatynyn, qajet bolsa, ruqsat berý qujattaryn alýǵa da kómektese alatynyn alǵa tartty.
Gazǵa «qyzyǵyp» júrgenderdiń kóbi osy nárseniń eń mańyzdysy – qaýiptilik jaǵyn kóp sóz etetin. «Qaýiptilik jaǵynan alsaq, árıne, jalpy gaz degen qaýipti nárse ǵoı. Bul endi kádimgi úıdegi qoldanylyp júrgen gaz sııaqty. О́te muqııat, uqypty bolý kerek», dedi Arman. Gaz qondyrǵylarynyń jazdaǵy ystyqtan jarylyp ketetini týraly estigenimdi mysalǵa keltirgenimde, «ol múmkin emes. Gazben júretin kóliktiń gaz quıatyn bagy uqyptylyqpen, muqııat oılastyrylyp jasalǵan. Jol apaty bolǵan jaǵdaıda da úlken qysymǵa shydas beretindeı jasalǵan bak kún ystyǵyna jarylýy múmkin emes. Al kún sýyqta gaz qatyp qalady degenge senemin. Onyń ózinde ballondaǵy gaz emes, tek tútikterdegi gaz qatyp qalýy múmkin» dedi. Sondaı-aq, bul máseleniń de sheshimin tabýǵa bolatynyn, garajy barlarǵa eshqandaı qıyndyq týdyrmaıtynyn aıtty.
Gazben júretin kólikterdiń sýyq kúnderi ot alýyn ońaılatatyn amal tapqandar da bar eken. Ony 10 jyldan beri júk kóligin júrgizip júrgen júrgizýshiden bildik. «Sýyq kezde áýeli benzınmen qyzdyryp alamyz da, sosyn gazdy qosamyz. Burynǵy kólikterde benzınsorǵyshtyń isten shyǵyp qalýy, svechanyń maılanyp ketýi sekildi problemalar jıi bolatyn. Al gazda ondaı nárse bolmaıdy. Qaltaǵa da tıimdi», deıdi ol. Máselen, qysta aıazdarda mashınany óshirgende ony birden óshirmeı arnaıy gazdyń kranyn japsa, sosyn tútikterdegi gaz janyp bitedi de mashına ózi óshedi. Tek kólikti ot aldyrarda gazdyń arnaıy shúmegin ashýdy umytpasa bolǵany.
Gazben júretin mashına tek gaz apparatýra sapaly, qymbatqa ornatylǵan nemese gaz apparatýra zaýyttan ornatylǵan bolsa ǵana jaqsy. Únemdisi únemdi ǵoı, biraq benzınge qaraǵanda arzan bolǵanymen, soǵan saı gazdyń janý jyldamdyǵy, ıaǵnı jumsalý kólemi kóp bolatynyn da eskergen jón. Qalaı bolǵanda da, gazben júretin kólik únemdi degenmen, oǵan qondyrǵyny ornatý quny qarapaıym jurt úshin qymbat. О́ıtkeni únemdilikti oılap, «qaltasyna qarap» júrgender ǵana gazǵa kóshkisi keletinin anyq.
Al endi zańdyq turǵydan saýaty barlardyń aıtýynsha, benzınmen júretin avtokólik júıesine gaz qurylǵysyn engizý erejege qaıshy. Kóp elderde bul zańsyz. Mysaly, japonııalyq kólik óndirýshilerge, jergilikti ókildikterge gaz ornatý týraly ótinish jiberseńiz, ruqsat etpeıdi. О́ıtkeni, qaýipsizdikti de esepke alady.
Sonymen, qondyrǵy izdemeı-aq, birden zaýyttan gazǵa arnalyp shyǵarylǵan kólik nege satyp almasqa degen oımen Astananyń birqatar avtosalondaryn araladym. Qyzyǵy sol, ondaı kólik tabylmady. Suranys bolmaǵandyqtan gazben júretin kólikterge tapsyrys joq eken. Eger satyp alar bolsam, árıne, tapsyryp berip aldyratyndaryn aıtty. Kólik satýshylardyń aıtýynsha, jalpy únemdiligine qaramastan Qazaqstanda gaz qondyrǵysy ornatylǵan kólikterdiń ótýi qıyndaý.
Bir kezderi munaı salasynyń sarapshylary qazaqstandyq avtokólikter 2017 jyly jappaı gazben júrýge kóshedi dep boljaǵan bolatyn. Biraq jappaı kóship ketpesek te, kópshilik jurttyń kógildir otynǵa «kóz salyp» júrgenin kórdik. Bul únem men ekologııaǵa oń áser beretini anyq. Alaıda ázirge el aýmaǵyndaǵy gaz quıý beketteri múldem az ekendigi de eskeretin másele. Olardyń jalpy sany aldyńǵy jylǵy keıbir esepter boıynsha 500-den ǵana asypty, al qazir naqty qansha ekenin sanap shyǵý múmkin bolmady. Biraq eldiń bas qalasy degen Astananyń mańaıynyń ózinde mundaı beketter jetkilikti dep aıta almas edik. Sondaı-aq, jolyńda qansha bekettiń baryn bilmeı gazben júretin kólikpen jyraq jolǵa shyǵýdyń ózi qaýipti.
Soǵan baılanysty da ázirge gazdyń paıdasyn qala ishindegi qoǵamdyq kólikter men «Eko taksı» sııaqty sanaýly taksıler ǵana kórip júrgendeı. Al ótken jyldyń sońynda 2017 jyldan bastap gaz baǵasy ósedi degen habar estidik. Munyń sebebi ishki naryqtaǵy suıytylǵan gazdyń shekti baǵasynyń obektıvti túrde qymbattaýyna tikeleı baılanysty bolyp otyr, dep túsindirdi mamandar. Jańa jyldan keıin bolýy múmkin degen bul jańalyqty jaqtyra qoımaǵanymyz anyq. Aqparattyń anyq-qanyǵyn bilmekke Astanadaǵy gaz quıý beketterine baryp, baǵa baǵanyn baqylap qaıttyq. Kórgenimiz, burynǵydaı 57-60 teńge. Áıteýir gaz baǵasy aıaq astynan «aspandap» ketip, qaltasyn qaqsa da qymbat qondyrǵyny ornatyp, endigisi únemdeımiz dep otyrǵandardyń úmitin úzbese bolar.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»