Álemniń azyq-túlik qaýipsizdigi: sheteldik ozyq úlgiler men elimizdiń ishki múmkindikteri

Osy­dan 25 jyl buryn júzdegen mıllıon adamy ashtyqtan zardap shekken bir ja­rym mıllıard halqy bar alyp el úshin álgindeı batyl málimdeme jasaýǵa úl­ken negiz bolǵan syńaıly. Shyn­dy­ǵyn­da da, solaı bolyp shyqty. Qytaı dál sol jyly shetten keletin azyq-túlikke táýeldilikten birjolata qutylyp qana qoımaı, bir sátte basqalarǵa ózi kómek usyna alatyn álemdegi úshinshi nárlendirýshi elge aınalyp shyǵa keldi. Qytaıdyń qol jetkizgen tabystary­nyń basty syry 1978 jyly el ishinde iske asyrylǵan ekonomıkalyq reformamen tikeleı baılanysty bolatyn. Tez arada qolǵa alynǵan batyl sharalardyń nátıjesinde elde burynnan qalyp­ta­syp qalǵan aýylsharýashylyq ujym­da­ry júıe­si túgel taratylyp, olardyń or­nyn endi jeke otbasy fermalary basqan-dy. Árbir eldi mekende jer jeke sharýa­shy­lyqtarǵa uzaq merzimge jal­ǵa berildi. Bul betburys jerdiń maı­yn ishken eń­bek­qor sharýalardyń ynta-jigerin tasy­typ, 1986 jyly Qytaıdyń astyq ónim­deri 1977 jylmen salystyrǵanda birden 50 paıyzǵa kóterildi. Tez arada eldiń ekonomı­ka­lyq ál-aýqaty artyp, jurttyń tabysy molaıyp, halyqtyń demogra­fııa­lyq ósimi saıabyrlady. Jyldan-jylǵa as­tyq óndirý úlken qarqyn alyp, bas-aıaǵy on jyldyń ishinde Qytaı memleketi azyq-túlik jetimsizdiginen túbe­geı­li aryldy. Bul tarıhta buryn-sońdy bolmaǵan eń ozyq jetistik bolatyn. Qytaı ashtyqty eńsere bastaǵan kezde Afrıka Saharasynyń ońtústigi men Úndistan sýbkontınentiniń biraz aı­maǵynda azyq-túlikke zárýlik, kerisinshe, úlken qarqynmen órshı bastaǵan. Sonyń saldarynan damýshy elderdegi ashtyqqa ushyraǵandardyń sany 1996 jyly 800 mıllıon adam bolsa, 2003 jyly bul kórsetkish 830 mıllıonǵa jetti. Al 2007 jyly álgi úrdis odan beter ulǵaıyp, asharshylyqtan, eń aldy­men, jas balalar qatty zardap shekken bolatyn. Álemdik sarapshylardyń pikirinshe, 1950 jyldardan bermen qaraı jańa damyp kele jatqan elderdegi astyq ónim­deri úsh esege ulǵaıǵan. Munyń bas­­ty sebebi mynaý: Japonııada suryp­talǵan bıdaı men kúrish daqyldary men Amerıka Qurama Shtattarynda bap­tal­ǵan kóp ónim beretin burshaq gıbrıd­teri­niń tuqymdaryn tıimdi paıdalaný Qytaı, Úndistan jáne basqa da Shyǵys Azııa elderinde qolǵa alyndy. Onyń ústine sýarma­ly jerlerdiń kólemi úsh esege arttyry­lyp, tyńaıtqyshtar kó­lemi 11 esege ósti. Bul sharalar óz kezeginde álemdegi egistik jerlerdiń shy­ǵym­dylyǵyn da úsh esege ulǵaıtqan bolatyn. Solaıy solaı bolǵanmen, búgingi fermerlerdi endi sý tapshylyǵy, tyń­aıt­­qysh jetimsizdigi, klımattyń óz­ge­rýi, basqa maqsattarǵa paıdalanýdyń sal­darynan egindik jerler kóleminiń qys­qa­ryp ketýi, janar-jaǵarmaıdyń qym­battaýy, ónimdi kóbeıtetin agrar­lyq tehnologııalardyń zaman talaby­nan qalyp qoıýy sııaqty qıyndyqtar tyǵy­ryq­qa tireı bastady. Onyń ústine búgingi tańda aýylsharýa­shy­lyq ónim­derine degen suranys ǵalam­sharda bu­ryn­ǵydan beter údeı túsýde. Sebebi, álem halqynyń sany jyl saıyn 70 mıllıonǵa ósip otyr. Degenmen, fermerler men agronomııa ǵalymdary bul qıyndyqtardy eń­serý­diń de tıimdi amaldaryn tapqan sııaq­ty. Birinshiden, qurǵaqshylyq pen sýyqqa tózimdi daqyldardy suryptap shyǵarý jolǵa qoıyldy. Máselen, Ame­rıkanyń Kanzas, Nebraska, Ońtústik Dakota, Sol­tústik Dakota jáne Mınnesota shtat­tarynda álgindeı daqyldardy egýdiń arqasynda ónim anaǵurlym kóbeıdi. Egindik jerlerdiń shyǵymdylyǵyn arttyrýdyń ekinshi joly bir jylda eki ret ónim alýdy qalyptastyrýmen tikeleı baılanysty. Mysaly, AQSh pen Qytaı, Úndistan jáne basqa da Azııa­nyń ońtús­tik-shyǵysynda ornalasqan memleketter bir jyl ishinde jazdyq jáne kúzdik da­qyl­dardy qatar egip, egistikterden eki dúrkin ónim alýdyń nátıjesinde búkil álemdegi astyq qory kólemin 1950 jyl­men salystyrǵanda úsh esege arttyrýǵa múmkindik týdy. Soltústik Qytaı alqabynda sýyqqa tózimdi kúzdik bıdaı men júgeri daqyl­daryn egýdiń nátıjesinde alynatyn ónim kólemi AQSh-taǵy ónimge teńesýge jaqyn qaldy. Amerıkada ósiriletin kúzdik bıdaı bir gektardan 40 sentnerden ónim berse, júgeri ónimi 50 sentnerge deıin jetti. Sóı­tip, bir gektar egistikten alynatyn ónim­niń jalpy kólemi 90 sentnerdi qura­dy. Al Qy­taı­da bul kór­setkish bir gek­tarǵa shaqqanda 80 sentnerge deıin jetti. Mine, búgingi tańda azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalyp álemde qolǵa alynyp jatqan úlken sha­ra­lardyń bir parasy joǵarydaǵydaı. Biraq osy keltirilgen derekter óz eli­mizdiń azyq-túlik áleýetiniń qansha­lyq­ty deńgeıde ekendigin baǵamdaýǵa jáne onyń álemdik azyq-túlik qaýipsizdigine tıgizer áseriniń qanshalyqty pármendi ekenin paıymdaýǵa jetkilikti ǵoı dep oılaımyn. Allaǵa shúkir, bizdiń halqymyzdyń mańdaıyna álemde toǵyzynshy orynda turǵan ulan-baıtaq jer baılyǵy ja­zyl­ǵan. Egistikterden jyl saıyn aly­natyn astyq ónimderi elimizdiń ishki sura­nysyn tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı, ózge elderge de qolushyn berýge jetip jatyr. Mysaly, astyq pen un eksporttaýdan Qazaqstannyń álemdegi eń iri memle­ket­terdiń qataryna ilikkeni joǵaryda aı­tylǵannyń aıqyn dáleli deýge bolady. Alaıda, elimizdiń bul saladaǵy múmkin­digi osymen shektelmese kerek. Eger óz elimizge AQSh, Qytaı, Úndistan nemese basqa memleketterdiń astyq óndirýdegi eń ozyq agronomııalyq jáne agroteh­nı­kalyq úlgilerin keńinen endiretin bol­saq, bizdiń memleketimiz­diń de bul sala­daǵy áleýeti áldeqaıda aýqymdy bola­tyny jáne álemdik azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýde de erekshe mánge ıe bolatyny kúmán tý­dyr­maıdy. Bulaı deýdiń reti bar. О́ıtkeni, qazir bizdiń ǵalamsharǵa tónip kele jatqan qaýip-qaterler kúsheıip keledi. Olardyń ishinde azyq-túlik qaýip­siz­digine tikeleı qatysty qaterler de bar. Mysaly, Amerıka Qurama Shtat­ta­rynyń astanasy Vashıngtonda 2001 jyly qurylǵan “Jer saıasaty ınstı­týty­nyń” prezıdenti ári irgeli de oı­shyl ǵalym Lester R. Braýn­nyń (Lester R.Brown) 2008 jyly tolyqtyrylyp qaıta shyǵarylǵan “Jospar B 3.0: О́r­kenıetti saqtap qalýǵa jumylý” (“Plan B 3.0: Mobilizing to Save Civilization”) atty 400 bettik qundy kitabynyń al­ǵy­sózinde tereń zertteýler men aýqymdy saraptama negizinde atal­mysh ǵalym­nyń túıindegen myna bir tujy­rym­daryna kóńil aýdarmaýǵa bol­maıdy: “Biz­diń álem úlken jyldamdyq­pen ózge­rip keledi. Osydan eki jyl buryn “Jospar B 2.0” (monografııa­synyń atyn aı­typ otyr – Á.Ahmetov) baspaǵa jiberilgen kezde álemdegi muz­dar­­dyń erý qar­qyny týraly málimetter jurtshy­lyq­ty alańdata bastaǵan edi. Al bul tý­ra­ly búgingi málimetter tym qorqynyshty. Osydan eki jyl buryn ekonomı­ka­lary quldyrap bara jatqan birneshe memlekettiń bar ekenin bilýshi edik. Al olardyń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Endeshe, memleketterdiń bulaısha quldyraýyn búkil órkenıetke tónip kele jatqan qaterlerdiń alǵashqy belgileri deýge ábden bolatyn sııaqty. Eki jyl buryn munaı óndirýdi ul­ǵaı­týdyń múmkindigi aldyn-ala jasal­ǵan resmı josparlardan kóp tómen eken­diginiń keıbir belgileri baıqala bas­taǵan bolatyn. Al búgin bul úrdis sha­ryqtaý shegine jetip, energetıkalyq qaýip esikti qaǵyp tur. О́ıtkeni, eki jyl buryn munaıdyń bir barreli 50 dollar bol­sa, búgin, osy kitap jazylyp jatqan 2007 jyly, álgi kórsetkish 90 dollarǵa jetti. Osydan eki jyl buryn ǵana bizder astyq ónimderinen avtomobılderge ar­nalǵan etanol shyǵaratyn zaýyttardyń sany kóbeıe berse, astyqtyń baǵasy da kúrt ósip, munaıdyń qunyna teńesetin bolady dep topshylaǵan edik. Endi, mine, AQSh-ta búgingi kúni astyq ónimderiniń besten birin etanolǵa aınaldyrýǵa múm­kindigi jetetin qýatty zaýyttar ju­mys istep tur. Esesine, júgeriniń baǵa­sy dál qazir eki esege ósip ketti. Eki jyl buryn biz sońǵy alty jyl­dyń bes jylynda azyq-túlikke jumsa­la­tyn astyq kóleminiń kúrt kemip ketkenin baıandaǵan edik. Al sońǵy segiz jyl­dyń alǵashqy jeteýiniń ishinde álem­dik astyq ónimderi qorynyń kemýi ta­rıhta bolma­ǵan quldyraý shegine jetti. Jer betindegi halyqtar sanynyń óte tez ósip kele jatqandyǵy, sý qory­nyń jetispeýshiligi, ormandardyń azaıýy, to­py­raqtyń erozııaǵa ushyraýy jáne jaı­y­lym jerlerdiń shólge aı­nalýy sııaqty problemalardyń kóbeıýi áljýaz memleketter kúrmeýi qıyn álgindeı qıyndyq­tarǵa tótep bere almaı, kúırep qalýdyń az-aq aldynda turǵanyn baıqatyp otyr. Álemdegi munaı qorynyń sarqylýy, klımattyń kúrt jylynýy nemese azyq-túlik baǵalarynyń sharyqtap ketýiniń sal­dary búgingi tańda eń alpaýyt mem­leketterdiń ózderin de tyǵyryqqa tireýi ǵajap emes. Ekonomıkalyq turǵydan, Qytaı qazir keıbir negizgi resýrstardy tutyný jóni­nen Amerıka Qurama Shtattaryn basyp ozdy. Bul úrdis Úndistanda da baıqa­lady. Al atalmysh resýrstardyń kólemi jyldan-jylǵa azaıyp kele jatqany aıqyn baıqalyp otyr. Sonymen, adamzattyń aldynda qazir azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, energetıkalyq qaýipsizdikti qalyptas­ty­rý, Jer klımatyn qalpyna keltirý, halyqtardyń demografııalyq ósim qar­qynyn retteý, kedeıshilikti joıý jáne ǵalamshardyń búlingen ekologııalyq júıelerin qaıta qalpyna keltirý sııaqty úlken-úlken nysanalar tur.” Dál osy jerde eskere ketetin óte mańyzdy faktor mynaý: Lester Braýn­nyń atalmysh eńbegi búkilálemdik deń­geı­de ǵylymnyń ártúrli salasynda júz­dep sanalatyn aıtýly ǵalymdardyń uzaq jyldar boıy tolassyz júrgizip kele jat­qan zertteý jumystarynyń ná­tı­je­leri men tereń saraptamalyq tu­jy­rym­dardyń negizinde jazylǵan. Shyn­dap kel­gende, bul ǵylymı týyn­dyda jınaq­tal­ǵan qundy aqparatty memleketimizdiń basqarý júıesinde qyz­met isteıtin ár azamattyń, árbir ma­man­nyń bilýi, bilip qana qoımaı, álgi­lerdiń eń qundy degenderin súzip alyp, iske jaratýy mindet der edim. О́ıtkeni, atalmysh monografııada kóterilgen prob­lemalardyń basym kópshiligi bizdiń elimizge de tán. Sosyn olardy eńserý­diń eń tıimdi ádisteri de taıǵa tańba basqandaı, ádemi sıpattalǵan. Eń bas­ty­sy, elimizdiń barlyq saladaǵy qaýip­siz­digin qamtama­syz etýge aýadaı qajet álemde qolǵa aly­nyp jatqan ári tikeleı iske asyrylyp jatqan naqty úlgiler men ozyq shara­lardyń tizbegin ár salanyń mamandary jete zerttep, olardy basshy­lyqqa alsa, elimiz utylmas edi. Sóz sońynda myna bir pikirdi de aıta ketken jón bolar. Jer betinde eń halqy kóp Aspan asty eli bul kúnde tek ózin ǵana emes, basqalardy da asyrap otyrǵanda, álemde jer kólemi jaǵynan toǵyzynshy oryndy ıelenetin bizdiń elge aýylsharýa­shylyq ónimderiniń qaı-qaısysyn da shetten tasý úlken syn emes pe? Aýyl sharýashylyǵyna bólinip jat­qan qarajat jyldan-jylǵa ósip otyr­ǵanda, ony tıimdi jumsap, aýyl­dyq mekenderde jylyjaı­lar­dy kóptep salyp, jergilikti halyqty sol jerde oqytyp, jermen jumys isteýge úıretip, álemdegi eń ozyq tehnolo­gııa­lardy paı­dalanyp, Qytaıdaǵy sııaqty ozyq táji­rıbe tez qolǵa alynsa, azyq-túlik sala­synda eli­miz­diń ishki suranys­tary­men qatar álem­dik azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etýdegi múmkindigi de búgingiden beter eselene túser edi. Halyqtyń aýzynda júrgen “ár adam­nyń ózim degende ógiz qara kúshi bar” degen ataly sózge jete mán bergen du­rys bolar dep oılaımyn. О́ıtkeni, elimizde óndiriletin kókónistiń basym kóp­shiligin bul kúnde iri ujym qoja­lyq­ta­ry emes, jeke-jeke aýla qojalyqtary­nyń qamta­m­asyz etip otyrǵany qupııa emes. Men bul pikirdi ómir boıy jermen jumys istep kele jatqan mamannyń aýzy­nan estidim. Demek, aýyl sharýa­shy­lyǵyna memleket tarapynan bólinetin sýbsıdııa iri qojalyqtarmen qatar, ási­rese, aýla qo­ja­lyqtaryna, alalanbaı, tutas jetetin bolsa, ári bul máselege baqylaý kúsheı­tilip, Úkimet tarapynan jiti qadaǵa­lan­sa, eldi mekenderdegi ha­lyqtyń ynta-jigeri eselenip, jergilikti turǵyn­dar­dyń jerge degen kózqarasy tez ózgerip, jer kásiptiń kózine aınalar edi. Sóıtip, aýyldyq jerdegi jumys­syz­dyqtyń ta­my­ryna balta shabylar edi. Shynyn aıtý kerek, ázirshe jermen ju­mys isteýge qolbaılaý bolyp otyr­ǵan sebepter bar­shylyq. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi bul máselege jete mán berip, tıisti sharalardy tez iske asyrsa, kórshi elder qol jetkizgen jetistikterge bizdiń el de jetetinine kú­mán joq. Jaqynda Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń bir azamaty bizdiń elde de banan ósirip, jetkilikti ónim alýǵa bo­la­tynyna kóz jetkizdi. Demek, sondaı azamattarǵa qoldaý kórsetip, jeke sha­rýa­lardyń basqalarǵa úlgi bola­tyn ozyq kásipterin aqparat quraldary ar­qy­ly kópshilik qaýymǵa únemi dárip­tep otyrsa, boıkúıezdik, enjarlyq, qunt­­syz­dyq jáne, eń bastysy, kezinde uly Abaı synap-minep ketken erinshektik pen jalqaýlyqtyń aýyly alystar edi. “Jeri baıdyń eli baı” degen ataly sóz beker aıtylmaǵan. Endeshe, aınala­myz­da­ǵy Jerdi emip otyrǵan aǵaıyndardan úlgi alyp, qunarly jerdi kásiptiń kózi­ne aınaldyrýdyń tetikterin oılasty­ryp, kezinde esepsiz ońdy-soldy bó­lin­gen qu­jat­tary durys, biraq qýraı ǵana ósip tur­ǵan jer telimderin qaıta iske qosý­dyń zańdy tetikterin jasaý Úkimettiń kezek kúttirmeıtin máselesine aınalýy kerek. Tek solaı etkende ǵana ıt-arqasy qııandaǵy syrt elderden kartop nemese basqa ónimderdi tasý toqtalady. Demek, azyq-túliktiń baǵasy da óz sabasyna túsetin bolady.

Ádil AHMETOV,

senator, Qazaqstannyń  eńbek sińirgen qaıratkeri.