Qandaı qoǵamda da, qandaı elde de jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar bolmaı turmaıdy. Olardyń bolýy árıne, tabıǵı jaıt. О́ıtkeni, ómir solaı. О́mirde aldan jaıyp tastalǵan túp-túzý jol joq ekeni belgili. Myna dúnıege qanshama sábı kelse, olardyń keleshektegi taǵdyrlary da bir-birine múldem uqsamaıdy. Jaryq dúnıe esigin asha sala taǵdyrdyń teperishine tap bolatyn tastandy jáne jetim balalardyń jaı-kúıine de osyndaı ornyqty fılosofııalyq kózqaras turǵysynan kelgenimiz jón shyǵar.
Biz o bastan jetimin dalada qaldyrmaǵan, jesirin qańǵytpaǵan eldiń urpaǵymyz. Jetim kórseń, jebeı júr» deıtin tereń izgilik pen qapysyz qaıyrymdylyqqa toly qaǵıdany ustanǵan ári ony tikeleı is júzinde oryndaı bilgen halyqpyz. Búgingi kún bıiginen qaraǵanda da osy aınymas dástúrimizden jańylǵan jerimiz joq dep aıtýǵa bolady. Buǵan deıingi tájirıbede jetim jáne ata-ana meıiriminen qalǵan balalar tikeleı memlekettiń qamqorlyǵyna alynyp, olar jalpy úlgidegi jetim balalar úıinde tárbıelenip keldi.
Durys-aq. Bul óz kezeginde qamqorlyqqa zárý jetkinshikter úshin birden bir qajetti qoldaý tetigi boldy. Degenmen, qandaı nársege de ómir óz túzetýin engizbeı koımaıdy. Búginde buǵan balama retinde besikten belderi shyqpaı jatyp, taǵdyr soqqysyna jyǵylǵan beıkúná balalardy qabyldaıtyn ózge de qurylymdar men mekemeler paıda bola bastady. Mundaǵy basty erekshelik – júzdegen, tipti myńdaǵan jetimektiń bárin bir jerge qoıdaı toǵytyp, kazarmalyq tártiptiń tezine salatyn rejimnen góri, olardyń kádimgi úı, otbasy keıpine birshama jaqyndatý. Onyń basty bir kórinisi – qazirgi kúni elimizdiń barlyq óńirlerinde ashylǵan otbasylyq balalar aýyldary.
Sondaı-aq, ekinshi bir tárbıe berý jol jetim balalardy ózge azamattardyń qamqorlyqqa alý úrdisi bolyp tabylady. Árıne, bala taǵdyry, olardy ósirip, tárbıeleý isi ońaı emes. Buǵan deıin elimizde qabyldanǵan zańnamalyq aktilerde jetim balalardy qamqorlyqqa alýǵa tilek bildirgender sottalmaǵan ári aqyl-esi saý adamdar bolýy kerektigi kórsetilgen. Sol sııaqty, olardyń bul oraıda tereń ári jan-jaqty jaýapkershilikter arqalaıtyny aıtylǵan. Osy rette óńirdegi arnaıy áleýmettik mekemelerden alynǵan keıbir derekterdiń astaryna úńilgen jón sekildi. Oblysta ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 996 jetim bala tirkelgen. Onyń 762-si basqa otbasylarǵa qamqorlyqqa berilgen. Al qalǵan 204-i jetim balalarǵa arnalǵan ártúrli mekemelerge joldanǵan. Bul tutastaı alǵanda, balalar úıine joldanatyn tárbıelenýshilerdiń sany jyldan jylǵa azaıyp kele jatqanyn kórsetedi. Árıne, munyń ózin bir esepten oń nyshan dep qarastyrýǵa da ábden bolar edi. Áıtse de sonymen bir mezgilde jańa qamqorshylardyń qolyna tıgen jetimderdiń báriniń birdeı jaı-kúıi jetisip turmaǵany baıqalady.
Aıtalyq, Batys Qazaqstan oblysy prokýrorynyń aǵa kómekshisi Almagúl Esmaǵulovanyń málimdeýinshe, bıylǵy qazan aıynda qamqorlyqqa alǵan otbasyndaǵy kámelet jasqa tolmaǵan jetkinshek ózine-ózi qol salǵan. Bul qaıǵyly oqıǵaǵa prokýrorlyq tekserýler júrgizilgen kezde bala men onyń qamqorshysy arasynda kelispeýshilikter bolǵany anyqtalǵan. Ekinshi bir mysalda asyrap alǵan jetim qyzyna ógeı ákeniń qııanat, zorlyq-zombylyq jasap kelgeni belgili boldy. Sondaı-aq, oblysta 2014 jyldan beri jeti birdeı jetim balanyń naqaq ómirden ótýi de ókindirmeı qoımaıdy. О́lim derekteri negizinen jetim balalar mekemelerinde, oblystaǵy balalar aýyly men Kóshim balalar psıhonevrologııalyq medısınalyq áleýmettik mekemesinde oryn alǵan. Olardyń biri arnaıy ruqsat etilmegen jerde sýǵa batyp ketse, qalǵan jaǵdaılarda balalar ólimderi der kezinde jetkilikti ári qajetti em jasalmaǵandyqtan, sonyń saldarynan aýrýdyń asqynyp ketkeninen oryn alǵan.
Túpteı kelgende, mundaı qaıǵyly jaǵdaılar jetim balalardyń quqyn qorǵaý isine tereńirek nazar aýdarý qajettigin kórsetedi. Ári óńirdegi tıisti vedomstvalar óz jaýapkershiligin odan ári kóterýi kerektigin ańǵartady. Osy arada taǵy bir áleýmettik derttiń astaryna zer sala ketken jón sekildi. Bul – ata-analary ómirde jer basyp, tiri júrgen jaǵdaıda da balalardyń qamqorlyqsyz qalýy. Tas, tuldyr jetim bolsa bir jón ǵoı, joq olaı emes, ákesi de, sheshesi de bar. Sonda ne bolǵany?
Bul saýalǵa prokýrorlyq tekserýlerdiń nátıjelerin alǵa tarta otyryp, jaýap qaıtarar bolsaq, oblysta qamqorlyqsyz qalǵan balalardyń birqatarynyń ata-analary bala baǵý quqyǵynan aıyrylǵan. Ekinshi bireýleriniń quqyǵy shektelgen. Taǵy biri óz kindigi men qursaǵynan shyqqan sharanasyna qamqor bolýdan bas tartqan. Júreginiń jylýy joq, ata-ana dep asqaqtata aıtýǵa múldem bolmaıtyn jandardyń taǵy bir legin bala tárbıesine qabiletsiz dep tanyǵandar, habar-osharsyz ketkender, bas bostandyǵynan aıyrylǵandar, emdelý merzimi uzartylǵandar quraıdy. Tastandy balalardyń kórinis berýiniń basty bir sebebi – ata-analarynyń turmysynyń tómendigi. Ishkilik pen nashaqorlyqqa úıir bolýy. Aýyr syrqatqa shaldyǵýy, múgedek bolyp qalýy eken.
Mine, osyndaı sebepter men saldarlar bar. Árıne, joǵaryda aıtylǵan taǵdyrlary soqtyqpaly jandardyń bári de qoǵamymyzdyń músheleri. Endeshe jetim, tul jetim, qamqorlyqsyz qalǵan balalardyń paıda bolýyna tikeleı salqynyn tıgizetin qoldan jasalǵan mundaı áleýmettik dertten qalaı qutyla alamyz? Keńesip pishken ton kelte bolmas degendeı, bul máselelerdiń sheshimi men túıinin bas qosyp, birlese oılastyrýdyń qajettiligi aldan shyǵyp turǵandaı. Sonymen birge jetim balalar tárbıesin sóz etkende, olarǵa qatysty tómendegi máselelerdi de umyt qaldyrýǵa bolmaıdy der edik.
Munyń birinshisi – olardy baspanamen qamtý jaıy. Keıbir aýdandarda bul oraıda sheshimin tappaǵan jaıttar kezdeskenimen, tutastaı alǵanda respýblıkanyń ózge óńirlerimen salystyra qaraǵanda Batys Qazaqstan oblysynda bul istiń deńgeıi ájeptáýir joǵary tur desek, qatelespeımiz. Onyń sheshimi birqatar jaǵdaılardy jergilikti atqarýshy organ basshylarynyń oń kózqarasy men qoldaýyna da baılanysty. Bul rette oblystyń burynǵy ákimi Baqtyqoja Izmuhambetovtiń bul máselege erekshe kóńil bólgeni umytyla qoıǵan joq. Sonyń nátıjesinde sol tusta kámelet jasqa tolǵan jetim balalardyń baspanaǵa degen suranysy ájeptáýir ótelip qalǵan-dy. Qazirgi kúni osy saýaby mol is odan ári jalǵasa túskenin qalar edik.
Kelesi kezektegi másele jetim balalardy jumyspen qamtý tóńireginen týyndaıdy. Mektep bitirgennen keıin olar burynǵy tárbıe alǵan ornymen qoshtasady. Sol kezde jetim balalardyń birqatarynyń bastaryn taýǵa da, tasqa da soǵyp, ne isterin bilmeı dal bolatyn kezderi jıi kezdesedi. Mundaı sergeldeńnen shyǵýdyń eki jolyn aıtýǵa bolatyn sekildi. Munyń birinshisi, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan jetim balalardyń joǵary oqý ornyna túsýi úshin bólinetin kvotany kóbeıtý qajettigi. Alaıda, bul arada sheshýshi ári mańyzdy ról atqaratyn másele – jumyspen qamtýdyń sheshimin tabý bolmaq. О́kinishke oraı, búgingi kúni orta mektepti bitirgen jetim balalardyń jumysqa ornalasý kórsetkishi kóńil kónshitpeıdi. Prokýratýra organdarynda jınaqtalǵan derekterde sońǵy úsh jyl ishinde óńirdegi balalar úıiniń jıyrma eki túlegi ǵana jumyspen qamtý ortalyǵyna tirkelgeni kórsetilgen. Sonyń on úshi jumysqa ornalastyrylǵan. Endeshe jergilikti ókiletti organdar bul jóninde naqty ári aýqymdy sheshimder qabyldaǵany jón demekpiz. Eń bastysy, olardyń tarapynan baıypty kózqaras pen ynta-yqylas tabylsa bolǵany da.
Sóz sońynda keıingi jyldardyń tájirıbesi jetim balalarǵa arnalǵan patronattyq tárbıe birqatar artyqshylyqtary bar ekenin kórsete bilgenin aıtqymyz keledi. Tárbıe men qamqorlyqqa alýdyń mundaı túri joǵaryda aıtylǵandaı tárbıelenýshilerdi otbasylyq úlgige birshama jaqyndata túsedi. Ádette kez kelgen úlgili degen otbasyndaǵy balanyń tárbıesiniń ózi op-ońaı bola qoımaıtyny belgili. Al jetim balalarǵa qatysty alǵanda tárbıe tórkini tipten kúrdelene túspeı me? О́mir synaǵy óte aýyr. О́mir erkelikti kótere bilmeıdi. Sondyqtan oǵan tótep berý úshin jetim balalardy eńbekke erterek baýlýdyń mańyzy aıyryqsha bolmaq. Bul rette patronattyq tárbıeniń orny erekshe dep tujyrymdaıdy pedagog-mamandar.
Qoryta aıtqanda, búgingi áńgimemizdiń arqaýyna aınalǵan áleýmettik máni tereń máseleler atqarýshy organdardyń jáne óńirlerdegi bilim berý salasy men arnaıy áleýmettik mekemelerde qyzmet atqaryp júrgen jetekshilerdiń nazaryna ilinip jatsa, oıǵa alǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany. Jetimdi kórgende jebeı alyp júrmiz be? Qaı-qaısymyz úshin de bir sát osy saýal tóńireginde oı júgirtkenniń artyqshylyǵy bolmasa kerek. Tek sonda ǵana qoǵamymyzdaǵy izgilik pen qaıyrymdylyq kórinisteri odan ári tamyrlanyp, tereńdeı túspek.
Bet qattalyp jatqanda. Táýelsizdik merekesi qarsańynda Oral qalasyndaǵy jetim balalar úıiniń 36 túlegine synǵyrlaǵan sý jańa páterlerdiń kilti tabys etildi. Olardyń bul qýanyshtaryna Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov ortaqtasty. Paıdalanýǵa berilgen toǵyz qabatty 186 páterli turǵyn úıden baspana ıelený baqytyna ıe bolǵan balalar úıiniń túlegi Nına Logvınenko gazet tilishisine óz oı-tilegin bylaısha jetkizdi: «Jarym Ilıa ekeýmiz buǵan deıin «Shańyraq» jataqhanasynda turǵan edik. Mine, endi derbes óz úıimiz bar. Bizderge qamqorlyq tanytyp, qoldaý kórsetken Elbasymyz ben elimizge alǵysymyz sheksiz!»
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»