Alqaly sóz – aıqyn baǵdar

Baýrap alǵany oıdyń tereńdigi, paıymnyń kemel­digi: munda ult pen urpaq taǵdyryn, eldiń birligi men halyqtyń tutas­tyǵyn, bilimdiligi men básekege qabi­let­tiligin, ulttyń rýhy men rýhanı jańǵyrýyn, pragmatıktigi men kúreskerligin, eshkimge uq­samaıtyn ulttyq ereksheligin, ushqyrlyq ustanyp ýaqyttan utylmaýyn, qoǵamdyq sana­nyń silkinýin, elimizdiń máńgiligin ulyqtaýyn tolǵaǵan taldaýy men taǵylymy mol tujyrymdarynda atqarylar isterdiń aıdyny ashylyp, sara joly saırap jatyr. Bul jańǵyrý barymyzdy sarap­qa salyp, zamanaýı úrdister­diń úderinde kem túsip jat­qan tustarymyzdy qaıta qa­rap, jahandyq órleýge ilesýge, onyń talaby bıik taǵylymdy jol­­daryn tańdaýyna múmkindik beredi. Elbasy maqalasynda ult­qa qatysty kóp máseleniń basyn ashyp aıtyp, bolashaq baǵ­darynyń qandaı qundy­lyqtaryna súıený kerektigin aıqyn da syndarly túrde alǵa tartady. Onyń ishinde, nazar­dy nege basa aýdarýdy qadap-qadap kórsetedi, túsinikti túrde tarqata usynylady. Adam – qoǵamnyń qazynasy men qasıeti. Onyń sapasy men symbaty sanaǵa baılanysty. Qazir isimiz uqsas, sózimiz jat­tan­dy, sanamyz samarqaý. Sony serpitý, kóterý, kemel­dendirý kerektigi, sanaǵa rýhanı qundylyqtar aýadaı qajettigi, adam sanasy tazarmaı, kemeldenbeı, ulttyq sana ustyny qalyptaspaıtyny, kele­shekke ózge eldermen tere­zemiz teń qalypta qadam jasaı almaıtynymyz da aıryqsha kórsetilipti. Osy oraıda, «Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵı­dalaryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge, bizdiń zaman synaǵyna laıyqty tótep berýimizge qajetti naq­ty jobalardy júzege asyrýy­myz­dy da talap etedi» – deýi­niń máni de, meńzeýi de zor. Sanasy bıik ulttyń ǵana máń­giligi berik, jasampazdyǵy jar­qyn, tirligi tynysh. Elba­sy atap kórsetkendeı: «Sana­nyń ashyqtyǵy zerdeniń úsh ereksheligin bildiredi. Birin­shiden, ol dúıim dúnıede, Jer sharynyń ózińe qatysty aýma­ǵynda jáne óz elińniń aı­na­lasynda ne bolyp jat­qa­nyn túsinýge múmkindik beredi. Ekin­shiden, ol jańa tehno­lo­gııa­nyń aǵyny alyp keletin ózgeristerdiń bárine daıyn bolý degen sóz. Taıaýdaǵy on jylda bizdiń ómir saltymyz: jumys, turmys, demalys, baspana, adamı qatynas tásilderi, qys­qasy, barlyǵy túbegeıli óz­geredi. Biz buǵan da daıyn bolý­y­myz kerek. Úshinshiden, bul – ózgelerdiń tájirıbesin alyp, eń ozyq jetistikterin boı­ǵa sińirý múmkindigi» – deýi bizge ózgerýdiń qajettigin alǵa tartady. Minekı, bul alqaly sóz, aıqyn baǵdar. Ulttyq sananyń, óskin urpaq­tyń sanasyna tike­leı baılanystyly­ǵy ómirdiń óz talaby ári shyndyǵy. Syn­darly túrde sapaǵa kóshý, ashyq bolý, ozyq jetistikterdi jatyrqamaı qaıta jandandyra qa­byldaý, básekege qa­biletti bolý sapaly zerdeniń sáýleli kórsetkishteri. Oǵan shúbásiz senip, baıyppen qaraý lázim. Bolashaqqa batyldyqpen bet alý úshin qundylyqtarymyz ben ıntellektýaldyq áleýeti­miz­diń jańǵyrýy men túleýi ult­tyq sananyń kemeldenýine ulasýy tıis. Bul ózgerýimizdiń óreli ózegi bolyp tabylmaq. О́rkenıettiń ortasynan oryn alý úshin, kún saıyn ózgerip jatqan jahandyq úderisterden qalmaý úshin barlyq salada bútindeı qaıta jańǵyrýymyz kerek. Onyń baǵyt-baǵdary men joldary jańǵyrýda taıǵa tańba basqandaı etip kór­setilipti. Ásirese, til, áde­bıet, tarıh, týǵan jer, ǵylym, má­denıet máseleleri jónin­de­gi tujyrymdar men tap­syr­malar naqpa-naq aıtylyp, kók­jıegimizdi kóz aldymyzǵa ákelgendeı jańa serpindi ister­ge qulshyndyra túsedi. Aıta­lyq, Elbasymyzdyń: «Ult­tyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, jo­ral­ǵylarymyz, bir sózben aıt­­qanda, ulttyq rýhymyz boıy­myzda máńgi qalýǵa tıis» – degen tolǵamdy tujyrymy barymyzdy baıytyp, jetisti­gimizdi jetildirip, bolashaqqa syndarly senimmen barý úshin tereń bilim, tuǵyrly ilimmen sýarylǵan ulttyq bol­mysymyzdyń zaman aǵy­myna saı bolý kerektigin pash etedi. Demek, ulttyq kody­myz – ulttyq qorymyz. Onyń qaınary sarqylmaı, qaıratyn kemitpeý – jańǵyrý­dyń murat­ty maqsaty bolmaq. Bizdi «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 oqý­lyq», «Qazaqstandaǵy júz jańa esim», «Qazaqstannyń kıe­li jerleriniń geografııasy» jobalary, ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý, «Týǵan jer» baǵ­darlamalary da qýantty. Bul damýymyzǵa serpin bere­tin, bıik maqsattarǵa jetý úshin óz úlgisimen ulan-ǵaıyr kúsh-jigerdi jumsaı otyryp, eldiń birligin, rýhyn nyǵaıta túsetin sony serpilisterdiń kózi bolary sózsiz. Osynaý jasampazdyǵy mol jumystarda Jazýshylar Odaǵynyń róli men qyzmeti qalammen qanat bitirer qarym­dy isterge, jumyla túser jaýap­­ker­shilikke toly bolýyn ditteı­di. О́zgerý men órleýge bas­taıtyn jańǵyrýǵa atsalysý árbir qalamger úshin paryz ári jaýapty da saýapty is. Jań­­ǵyrý keleshekke, kemel­dik­ke bastaıdy. О́zgergen qazaq órke­nıetke de ilese alady.

Jaqaý DÁÝRENBEKOV, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, «Ana tili» baspasynyń dırektory

ALMATY