Grafenniń múmkindikteri jáne kıiz úı
Qazaqstan da halyqaralyq kórmeniń bastapqy deńgeıin, dárejesin saqtaıdy degen úmittemiz. Bıylǵy baıraqty basqosýǵa daıyndyq barysy osyndaı oı túıgizedi. Aıtalyq, Brıtan pavılony – kórmedegi eń iri nysandardyń biri. Jalpy aýmaǵy 1100 sharshy metrdi quraıtyn pavılon tanymal sáýletshi Asıf Hannyń sheshimimen qazaqtyń kıiz úıi pishininde bezendirilgen. «Biz – energııamyz» taqyrybyn tý etken Ulybrıtanııa kórmede ozyq tehnologııalar men jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalaný salasyndaǵy ınnovasııalardy tanystyrady. Máselen, «bolashaqtyń materıaly» dep atalyp ketken grafenniń múmkindigin kópshilik bile bermeıdi. Bul materıal qazirdiń ózinde kóptegen salada teńdesi joq ónim retinde baǵalanady. Álemdegi eń jeńil ári berik materıal energııa jınaqtaý qasıetine de ıe. Sondaı-aq, kórme aıasynda brıtandyqtar kelýshilerge eliniń tarıhyn tanystyryp, jetistikterimen bólisýdi josparlap otyr. Ulybrıtanııa pavılony Koroldiktiń ulttyq kúninde – 26 maýsymda ashylatynyn aıta ketý kerek.
Shaǵyn el – sheksiz energııa
Teńiz deńgeıinen tómen ornalasqan memleket retinde Nıderland tasqyn sýmen talaı kúres júrgizdi. Jergilikti bılik tabıǵattyń alyp kúshine tótep berip, sýdy balamaly energııa kózine aınaldyra bildi. Sondyqtan olardyń EKSPO-2017 kórmesindegi pavılonynyń jumysy «Shaǵyn el, sheksiz energııa: bolashaq energııasyn qalyptastyratyn dúnıetanymmen tanys bolyńyzdar» degen uranmen ótedi. «Jaqyn arada Qazaqstan búkil álemniń nazarynda bolmaq. Kóptegen elder kórmege «jasyl» energetıkaǵa qalaı qol jetkizýge bolatynyn, ony qoljetimdi, turaqty etýdiń túrli ádisterin talqylaý úshin keledi. Nıderland bul saladaǵy túrli sheshimderdi usynyp, ózgelermen jan-jaqty qarym-qatynas jasaýǵa nıetti. Bizdiń el energetıkadaǵy ózgeristerdi engizýge árqashan daıyn», deıdi pavılon dırektory Evelın Bıaıl. Nıderland jańa energııa kózderin izdestirip, ony paıdalanatyn el retinde tanymal. Búkil álemde gollandtyq ónerkásiptik tehnologııalar, ozyq noý-haý jáne ınnovasııalar erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Al kún energııasy salasyndaǵy qural-jabdyqtardyń jartysy gollandtyq tehnologııalar negizinde jumys isteıdi. Koroldiktiń ókilderi osynyń bári Astanadaǵy EKSPO kórmesi kezinde kórsetiledi dep ýáde etti. Kelýshiler gollandtyqtardyń bolashaq energııasyn qalyptastyrýda paıdalanatyn barlyq ádis-tásilderimen tanysady. Pavılon úsh aımaqqa bólinedi: Gollandııanyń shyǵarmashylyq jáne ınnovasııalyq jetistikteriniń kórme zaly, gologramma, 5 mınýttyq lazerlik shoý jáne 3D tehnologııalardy usynatyn mýltımedııalyq zal, al sońǵysy, eresekter men balalarǵa arnalǵan oıyn-saýyq aımaǵy. Munyń barlyǵy gollandtyq jáne reseılik dızaınerlerdiń kómegimen jasalady. Kórme aıasynda Nıderland Koroldigi men Qazaqstannyń daryndy jastary ekologııalyq máselelerdi sheshýge arnalǵan ortaq jobasyn tanystyrady. Buǵan qosa, taıaý ýaqytta pavılonnyń múmkindikterimen tanysýǵa arnalǵan veb-qosymsha iske qosylady. Pavılonda 20 mınýtqa eseptelgen, jaryq shashqan shoýdy bir mezette jetpiske jýyq adam tamashalaı alady. Ekspozısııada qazaq, orys jáne aǵylshyn tilin meńgergen 20 qazaqstandyq jáne 5 gollandtyq maman jumys isteıtin bolady.
Nemister ne kórsetedi?
EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesinde Germanııa óz pavılonyn «Energııa álemdi ózgerte alady» degen uranmen tanystyrmaq. Nemisterdiń elimizdegi elshisi Rolf Mafaeldiń aıtýynsha, pavılonnyń mazmuny asa qyzyqty bolady. «Bizdiń pavılonymyz 1700 sharshy metrdi alyp jatyr, bul – qatysýshy memleketterdiń arasyndaǵy eń úlken aýmaq. Energııa tıimdiligi, klımatty saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý – Germanııa úshin asa mańyzdy. Balamaly energııa kózderine kóshý máselesi álemdik deńgeıde talqylanyp jatqanda, biz de úlesimizdi qosýǵa nıettimiz», deıdi ol. Nemis pavılonyn uıymdastyrýmen aınalysatyn kompanııanyń kreatıvti dırektory Andreas Horbelttiń sózinshe, Germanııa – Eýropada jańǵyrmaly energııa kózderin turaqty túrde paıdalanyp, áli de jetildirip otyrǵan alǵashqy memleket. 30 sáýirden beri eldegi elektr qýatynyń 85 paıyzy balamaly energııa kózderine kóshken. Bul – Germanııa úshin úlken jetistik, tarıhta bolmaǵan oqıǵa. «Bizdiń túsinigimizdegi bolashaq energııasyn «Bolashaq qalasy» alańynda tamashalaı alasyzdar. Jalpy, pavılonda bes jańǵyrmaly energııa kózi – jel, kún, sý, jyly sý jáne bıomassa kórinis tabady. «Energııa álemdi ózgerte alady» degen sóz tek energııaǵa qatysty emes. Keleshektiń ózgerýi jer sharynda turyp jatqan mıllıardtaǵan adamnyń energııasyna baılanysty», deıdi Andreas Horbelt. Pavılonǵa taban tiregen ár adamǵa «smart-stick» kilti beriledi eken. Bul batareıa arqyly qatysýshylar kórme zalyndaǵy barlyq ınteraktıvti elementterdi iske qosyp, eksponattardy kóre alady. Elektrondy kiltter qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha jáne nemisshe kodtalǵan. Qonaqtar balamaly energııa jaıly kóptegen maǵlumattarǵa qanyǵyp, oı-órisin keńeıtedi. Sonymen qatar, Germanııanyń energııa tıimdiligi kartasy sol saladaǵy eń úzdik 35 jobany usynady. Innovasııalar adam ómirin jaqsarta otyryp, qorshaǵan ortaǵa keletin zııan mólsherin neǵurlym azaıtýdy kózdeıdi. Máselen, «aqyldy úı» tehnologııasynan bastap «BMW» markasyndaǵy elektromobıl jáne motosıkldiń sońǵy úlgilerine deıin qurylys jáne kólik salasyndaǵy jańalyqtar men ónimder tanystyrylady. Bul jerde qazba otyndy paıdalanbaı-aq plastmassa shyǵarýdy oılap tapqan ónertapqyshtardyń eńbegin aıryqsha atap ótý qajet. Kórmede nemister jańǵyrmaly energııa kózderinen qýat alatyn elektr kólikterdi keńinen nasıhattamaq. Oǵan lımýzın, «E formýlasy» jarys avtokóligi, elektr qozǵaltqyshy bar eki dóńgelekti kólik jáne zamanaýı qýattaý júıeleri kiredi. Pavılondaǵy eń qyzyqty sátterdiń biri dep «Energetıkalyq shoýdy» aıtýǵa bolady. Lazerlik shoýǵa qonaqtardyń barlyǵyn qatystyrý josparlanyp otyr. Pavılondy aralaǵan ár adam ortadaǵy dóńgelek ústelge kiltti qoısa, odan jınalǵan energııa lazerlik shoýǵa ulaspaq. Kórme aımaǵynan bólek, nemister kádesyı satatyn dúkendi, ulttyq taǵamdar men sýsyndardy usynatyn meıramhanany jáne VIP aımaqty ashýdy oılastyrýda. Nemis pavılony bir saǵatta 400-ge deıin qonaqty qabyldaýǵa qaýqarly. Aýmaqta 80 adam jumys isteıtin bolady, qyzmetkerlerdiń 75 paıyzy qazaqstandyqtar bolsa, qalǵany Germanııadan keledi dep kútilýde.
Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»