Tup-tunyq, qashan barsań da kókpeńbek bolyp kózdiń jaýyn alyp jatatyn Kólsaı kóli shyn máninde ǵalamat. Aıalap qana alaqanǵa salǵandaı, aınalasy jasyl shyrshamen ǵana kómkerilgen móp-móldir sulýlyq sımvoly. Tabıǵattyń tamasha týyndysy ispetti. Kólsaı – teńiz deńgeıinen 1800-3500 metr bıiktikte ornalasqan. Kólsaıdyń tamasha óńiri janýarlar men ósimdik álemine baı. Tipti, ǵajaıyp mekende sırek ári joǵalyp bara jatqan tabıǵat dúnıesi men janýarlar ushyrasyp jatady. Oǵan tańdanýǵa bolmaıdy. Munda shyn máninde adamdardyń qoly tımegen tumsa dúnıeler saqtalǵan. Kóne mádenı muranyń oryndary bar. – Kólsaı kólderi – ólkemizdiń ǵana emes, elimizdiń maqtanyshy. Ulttyq tabıǵı parktiń qurylýymen aýmaqtaǵy jaǵdaı jaqsara tústi. О́ńirdegi ósimdik álemi, jan-janýarlar dúnıesi tolyqtaı nazarymyzda. Park arqyly birsypyra adamdar jumyspen qamtyldy.Munda memlekettik tabıǵı-qoryq qory qorǵalady. Ǵylymı-zertteýler men baqylaýlar júrgiziledi. Tabıǵat qubylystary men tabıǵat keshenderiniń jaǵdaıyna monıtorıng júrgizilip turady. Ekologııalyq aǵartý jumystary qolǵa alynady. Eń bastysy, munda kelip demalýshylarǵa bar múmkindik jasalǵan, – deıdi «Kólsaı kólderi» Ulttyq tabıǵı parki memlekettik mekemesiniń basshysy Ámirjan Malybekov. Ulttyq park aýmaǵynda 40 túrli jabaıy jemis-jıdektiń jeýge jaramdysy ósedi. Olar: sheten, barbarıs, tańqýraı, qoı qaraqat, ıtmuryn, shyrǵanaq, qoı búldirgen, raýǵash, jabaıy pııaz, sarymsaq, taǵy basqalar. Munda emdik qasıeti bar jupargúl, ýqorǵasyn, tomar dári, qondyq qymyzdyq, qalaqaı, myń tamyr, pıjma, kıpreı, jalbyz, ógeı shóp, qylqan japyraq ósedi. Aq jańbyrlardan keıin kórkin, bar tulǵasyn asha jaınap turatyn ósimdik áleminiń deni emdik qasıetke toly. Jańbyrdan keıingi jupar shashqan túrli ısine ne jetsin, shirkin?! Kólsaı óńirinde 226-ǵa tarta jan-janýarlardyń túrleri kezdesedi. Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy janýarlardyń 21 paıyzyn dál osy óńir quraıdy. Atalǵan jan-janýarlardyń ishinde zańmen qorǵalatyn sút qorektilerdiń 6 túri, qustardyń 13 túri bar. «Qyzyl kitapqa» engen janýarlar túrleriniń 17 paıyzy osynda. Sút qorektilerdiń 29 túri, jándikterdiń 15 paıyzy, qanattylardyń 6 paıyzy, jyrtqyshtardyń 3 paıyzy, kemirgishterdiń 3 paıyzy, asha tuıaqtylardyń 3 paıyzy ushyrasyp otyrady. Ras, omyrtqaly janýarlardyń eń kóp sanyn quraıtyn qustar álemi bolyp tabylady. Sulýlyǵymen, túrli únimen kóz baýraıtyn qustardyń ormandy mekendeıtin 197 túri bar. Al jándikterdiń 735 túri kezdesedi. Atap aıtarlyǵy, óńirde qar barysy ómir súredi. Táýelsiz Otanymyzdyń órkendeýiniń nyshanyna aınalǵan qar barysynyń sulý da symbatty mekenniń adam aıaǵy tıe bermeıtin jerlerinde ómir súrip jatqany úlken qýanysh. Kólsaıdyń paıda bolýy shamamen 1887 jáne 1911 jyldarǵa tap keledi. Kólder tektonıkalyq jaǵdaılarmen Qaıyńdy jáne Kólsaı ózenderi aýmaǵynda paıda bolǵan. Atalǵan Kólsaı ózeni aýmaǵynda Joǵary Kólsaı, Ortańǵy Kólsaı jáne Tómengi Kólsaı dep atalatyn 3 kól bar. Joǵary Kólsaı kóli teńiz deńgeıinen 2650 metr bıiktikte ornalasqan, uzyndyǵy 580 metr, eni 190 metr, kóldiń jalpy aýmaǵy 180 myń sharshy metr, tereńdigi 24 metrge deıin barady. Ortańǵy Kólsaı teńiz deńgeıinen 2280 metr bıiktikte ornalassa, uzyndyǵy 1180 metrge, eń keń tustary 800 metrge deıin jetedi. Kól aýmaǵy 343 myń sharshy metr, tereńdigi 57 metr. Tómengi Kólsaı teńiz deńgeıinen 1800 metr joǵary ornalasqan. Uzyndyǵy – 1520 metr, eni – 222 metr. Kóldiń jalpy aýmaǵy – 33 myń sharshy metr, tereńdigi 75 metrge jetedi. Osy óńirdegi irgeles, kórshi saıda ertegi álemine uqsas, sondaılyq sulý Qaıyńdy kóli bar. Ol teńiz deńgeıinen 867 metr bıiktikte. Qaıyńdy kóli birshama jas. Osydan 100 jylǵa taıaý ýaqytta 1919 jyly jer silkinisinen paıda bolǵan degen derek bar. Jınalǵan sý shuńqyr saıdy toltyryp, shyrshaly ormandy basyp qalǵan. Sonyń saldarynan Qaıyńdy kól qushaǵyndaǵy saqtalyp qalǵan shyrshalarymen kórik berip, kelbetin asha túsedi. Burnaǵy jyly Kólsaı óńirinde 18 myń adam demalyp qaıtsa, ótken 2016 jyly 22 myń adamnyń aıaǵy tıgen eken. Úkimet qamqorlyǵymen Kólsaıǵa baratyn jol jóndelip jatyr. Jol kelesi aldaǵy jyldar aýqymynda bitýi tıis. Jol jaqsarsa kelýshilerdiń sany 2-3 esege deıin kóterilmek. Al bıylǵy EKSPO kórmesi tusynda Kólsaıǵa kelýshi týrısterdiń sany 2-3 esege deıin artady degen boljam bar. Kelýshilerden túsetin qarajattyń qomaqty bóligi memlekettik bıýdjetke, qalǵany parktiń jeke esep shotyna túsedi. – Jyl saıyn óńirde saıabaqtar sherýin ótkizemiz. О́tken jyly bul ıgi is-shara Kegen aýylynda jalǵasyn tapty. Túrli týrıstik fırmalarmen baılanystamyz. Qaıtken kúnde de kelýshilerge qolaıly jaǵdaı jasaý – basty mindetimiz, – deıdi «Kólsaı kólderi» parkiniń ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bóliminiń basshysy Ádilhan Batanov.
Qanat BIRJANSAL
Almaty oblysy