– Mınamı san, ǵalamtordaǵy paraqshańyzdy alǵash kórgende, sizdi qazaq dep oılaǵanym ras. Tipti qazaq ónerpazynyń bas kıiminiń oıý-órnegin de sýrettep jazady ekensiz. Kúnshyǵys elinde, sakýra saıasynda ósken qyzdyń dombyra sazyna eltýine ne sebep boldy?
– Iá, qazaqtyń ónerine qatty qyzyǵamyn. Qazaqstandy kórmesem de, qazaq tilin jaqsy bilmesem de, kún saıyn kóshpendiler mádenıeti týraly aqparatpen oıanyp, dala halqynyń dástúrli án-kúıin tyńdap baryp, tátti uıqyǵa ketemin. Eshkim meni «Sen qazaqty súı!» dep úgittegen emes. Qazaq ónerine tabyný júrek qalaýymnan týǵan.
Qazaqtyń óner álemine degen qushtarlyǵym stýdent kezde, 2005 jyly bastalǵan. Teledıdardan Jibek joly týraly derekti fılm kórsetilip jatty. Sonyń ishinde Qytaıdaǵy Shynjań ólkesin mekendeıtin kóshpendiler ómiri maǵan erekshe áser etti. Aınalasy tunǵan sulýlyq, jazıraly keń dala, jasyl alqap. Mońǵoldyń úıine uqsas kıiz úıde top kisi otyr. Bular mońǵol emes, qazaq ekenin júrgizýshi habarlady. Men ómirimde alǵash ret ǵajaıyp mádenıettiń ıesi qazaq degen ulttyń bar ekenin bildim.
– Sonda bir-aq bildim deısiz ǵoı...
– Jibek joly týraly fılminen kıiz úıdegi qazaqtardy kórgende «japonnan aýmaıdy eken-aý» dep oıladym. Jáne bir baıqaǵanym, qazaqtyń qyzdary da, jigitteri de shetinen sulý. Erekshe áser etken ekinshi kórinis, tek jastar ǵana emes, qarııalarǵa deıin at qulaǵynda erkin oınaıdy. Qazaqtyń er-toqymynan bastap, at ábzelderi túgel kúmispen zerlengen, erekshe kórkem. Úshinshiden, derekti fılmdegi qos ishekti dombyradan tógilgen ǵajaıyp kúı meni baýrap aldy. Osy aspaptyń janǵa jaǵymdy únin tyńdaı bergim keledi. Qazaqty jaqsy kórýge yqpal etken taǵy bir kórinis, ol qyzdyń saltanaty jarasqan úkili sáýkelesi edi.
– Al qazaqtyń mýzyka álemine degen qushtarlyqqa ne túrtki boldy?
– Ekinshi kýrsta úıde erigip, ǵalamtordan álemniń ár túkpirin sharlap otyrǵanmyn. Kenet buryn teledıdardan kórgen dombyra esime túsip, aspaptyń sýretin izdeýge kóshtim. Izdeý jelisine «dombra» dep jazyp edim, bir top sýret shyǵa keldi. Odan soń mýzyka jazylǵan jelige aýystym. Ári qaraı dombyra únin barynsha shyǵaryp, berile tyńdadym. Qııalym kókke samǵap, kókiregimdi bir saǵynysh sezim kernedi. Dombyranyń ǵajap únin eltı tyńdaǵan men kóz jasyma erik berdim. Eger buǵan deıin ómirim surǵylt, mánsiz bolsa, dombyra ómirge degen qushtarlyǵymdy oıatty. Sol sátte men bul dúnıede tirshilik keshýdiń baqyt ekenin uqtym. Sodan bastap kún saıyn qazaq mádenıetine, dástúrli ulttyq mýzykasyna qatysty dúnıelerdi ǵalamtordan izdep, kún saıyn tamashalaıtyn boldym.
– Mamandyǵyńyz ónermen baılanysty ma? О́zińiz qandaı mýzykalyq aspapta oınaısyz?
– Ýnıversıtette aǵylshyn tili boıynsha mamandyq alyp shyqtym. Kishkentaı kezimde elektrondy pıanınoda oınaýdy úırendim. Klassıkalyq dárejege jetpesem de, álem halyqtarynyń túrli áýenderin, zamanaýı týyndylardy erkin meńgerdim. Pıanıno jan qalaýym emes edi, sondyqtan joǵary deńgeıde bilim alǵanym joq. Biraq bul aspap álem halyqtarynyń san alýan sazyn tyńdap, mýzykany túsinýge degen túısigimdi oıatty.
– Qazaqtyń dástúrli ánderi men kúılerin Japonııaǵa nasıhattap júrgen ánshi Takahashı Naokıdi biletin shyǵarsyz?
– Takahashı sanmen 2008 jyldan beri aralasamyn. Ony alǵash ret ǵalamtordan kórip, «netken myqty japon» dep oıladym. Sodan ǵalamtor arqyly hat jazysyp, dostasyp kettik. Takahashı sanǵa jolyǵyp, dombyra tartýdy úırendim, biraq ári qaraı kúı shertý dáristerine qatysa almadym. О́ıtkeni, ekeýmizdiń úıimizdiń arasy alshaq. Meniń úıimde, tórde bir dombyra tur. Ony jeke ómirimniń bólshegi dep bilemin. Bolashaqta qazaq kúılerin jaqsylap meńgerip alsam degen nıetim bar.
– Mýzykadan habardar ekendigińiz qazaqtyń ánshi-kúıshileriniń shyǵarmashylyǵyna qatysty jazǵandaryńyzdan-aq kórinip tur ǵoı. Sizge qaı óner adamynyń shyǵarmashylyǵy kóbirek unaıdy?
– Nurǵısa Tilendıev. Uly kompozıtor ǵajaıyp kúılerden bólek, qanshama syrly sazdy ánder jazdy deseńizshi! Kompozıtordyń fılm, pesalarǵa, orkestrge arnalǵan mýzykalyq shyǵarmalary da tyńdaýshy janyna aıryqsha áser etedi. Nurǵısa Tilendıev týyndylarynyń qaısysyn tyńdasańyz da dramalyq pafos, janǵa jaǵymdy áýezimen adamdy eltitetin, ǵajaıyp álemge boılatatyn kúshke ıe, tyńdaǵan saıyn keremet áserge bólenesiz. Tilendıev álemdik deńgeıdegi uly tulǵa.
Nurǵısa Tilendıevtiń «Álqıssa», «Ata tolǵaýy», «Aqqý», «Sarjaılaý», «Qustar áni» sııaqty týyndylary jadymda jattalyp qaldy. «Qustar ánin» 1983 jyly japonnyń ataqty ánshisi Isýkı Hıroshı japon tilinde oryndaǵan. Kompozıtordyń «Aqsaq qulan» ańyzynyń jelisimen jasalǵan fılmge jazǵan mýzykasy ǵajap qoı! Dúnıejúzi kompozıtorlarynyń ishinde Nurǵısa Tilendıevti bárinen bıik qoıamyn.
– Ǵalamtordaǵy qazaq mádenıeti, ónerpazdary jaıly tushymdy pikirlerińizdi oqyp júrmiz. Kóshpendilerdiń mádenıet álemi týraly aıtqanda kósile sóıleıtin sanaýly japonnyń biri sizsiz. Al qazaqtyń ulttyq minezi týraly ne aıtasyz?
– Men elimizdegi ótetin qazaq dástúrli ónerine qatysty is-sharalarǵa úzbeı qatysamyn. Japonııadaǵy qazaq mýzykasynyń konsertteri men kórmelerine ata-anamdy da tipti dostarymdy da ertip baramyn.
Japonııaǵa kelgen qazaqtarmen kezdesý múmkindigi týsa jiberip almaýǵa tyrysamyn. Qazaqtarmen tildese kele uqqanym, olar kópshil, alǵash kezdeskende-aq ishindegisin jasyrmaı aıtatyn aqkóńil. Taǵy bir uqqanym, saǵatpen mejeleý, ýaqytpen mólsherleý degen qazaqqa jat. Kezdesýge keshigip barsań da renjimeıdi. Aldyn ala belgilengen qatań josparmen júrgendi unatpaıdy. О́ıtkeni, qazaq degen shekteýli sheńber, tar aıany qalamaıtyn, erkindik súıgish el. Menińshe, qazaqtar saýdaǵa asa epti emes, oıly, sabyrly keledi. Qazaq úshin saýda jasap, paıda tapqannan góri satyp alýshymen jaqynyraq tanysyp, dostasqan artyq. Bul qazaqty japonnan erekshelep turǵan basty qasıet desek bolǵandaı. Qazaqtar dostyqqa adal, men buny árkez baıqap júremin. Maǵan qazaqtyń boıynda japonda joq danalyq jasyrynyp jatqandaı kórinedi...
– Sýretterińizde atpen túsken sátter kóp eken...
– Iá, jylqy degen músini sulý jaratylys qoı. О́zim atqa mingendi de, jal-jaıa jegendi de jaqsy kóremin. Qazaq japonnan góri tulparǵa birtaban jaqyn halyq. Osy turǵydan sizderge qatty qyzyǵamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Sharafat Jylqybaeva