Arbalǵandar isiniń aqıqaty

Bizdiń keıipkerimiz 2010 jyldan bastap dinge bet burdy. Biraq ıman izdegen albyrt jasty aramzalar aldap soqty. Teris aǵymnyń sońy teris bataǵa uryndyryp, aqyry temir torǵa qamaldy. Kim kináli? Ne úshin?

Iá, solaı. Adaspas úshin qyl­­mystyq jolǵa túspeý kerek deımiz. Biraq ony árkim únemi jadynda ustamaıdy. Ustasa da bura tartatyndar kóp. Bireýler bile tura jamandyq iske bet burady. 

Sottalǵan Ashat Rahmetov te ke­zin­de sporttan biraz jetistik­ter­ge jetip, Qazaqstan men Or­ta­­lyq Azııada doıbydan chempı­on atanǵan. Alaıda, aıdyń-kún­niń amanynda teris jolǵa tú­sip ketti. Sol jolda júrip qyl­­mystyq áreketterge qalaı bar­ǵandyǵy, adam shoshyrlyq qyl­mys jasaǵany, artynan ust­a­lyp opynǵany, biraq ómirlik tú­ze­lmes qatelik jibergeni týraly «Qazaqstan» telearnasynan kór­setilgen «Aqıdanyń aqyry» atty fılmde egjeı-tegjeıli baıandalady. Osy fılmdi kóre otyryp, jat ıdeologııanyń baýyna shyrmalǵan jandardyń obaly kimge dep oılaısyz. Biraq ne istese de, qandaı qatelik jiberse de, eń aldymen, adamnyń ózine baılanysty ǵoı. Sol qatelikke Ashat Rahmetovtiń ózi uryndy. Atalǵan fılm baıandaǵan oqıǵalarǵa kóz júgirte otyryp, máseleniń baıybyna tereńirek boılaı túsemiz. Sondyqtan uǵynyqty bolýy úshin fılm jelisine kezek bereıik.

Fılm byltyr Aqtóbe qala­syn­da maýsym aıynda ulyq ramazan aıy bastalardan týra bir kún buryn bolǵan tóbe quıqany shymyrlatar sýyt oqıǵadan bas­­talady. Qasıetti aıda Aq­tóbe qalasynda uıymdasqan qyl­mystyq top terrorlyq akt ja­sady. О́kinishtisi sol, syrttan kelgen jaý joq. Bógde nıet­ti­lerdiń aıtaǵyna ergen jas­tar beıbit kúnniń berekesin qa­shyr­dy. Qoldaryna qarý alyp, qa­ny­pezerlikpen qandastaryn óltirdi. Qanshama otbasy bir kúnde qara jamylyp, qanshama ana shashyn jaıyp ańyrap qaldy. 

Fılmde kórsetilgendeı, ót­ken jylǵy qandy oqıǵany eske alý Ashatqa da aýyr tıetin kóri­nedi. Bolǵan oqıǵany ol kúrsine esine alady. Dál 4 maýsym kúni tanystary – Arman Aıtýǵan men Dmıtrıı Tańatarov oǵan alma kezek telefon soǵady. Biz shildehana jasaıyn dep jatyrmyz, ıaǵnı aqıda – arabsha, al qazaqshasy – shildehana. Tez kel deıdi. Ashat Aqtóbege asyǵys attanady. 

Saǵat tańerteńgi 12-ge qaraı Ashat aıtylǵan mekenjaıǵa jetkende shaqyrylǵandardyń aldy-arty tolyq jınalypty. «Elý, alpystaı adam jınalǵan eken. Bir bólmeli páter. Syımaǵandar boldy. Kóbisi dálizde turdy. Qaı­sy­biri bir jaqqa zvondap jatty. Bi­raq telefondardy jınap aldy. As úıge alyp ketti. Artynan bizge sý jáne qurma berdi. Sodan aýyz tıdik. Telefon jınap alǵannan keı­in jıhad týraly, Sırııa jaı­ynda aıtyldy. Aýǵanstan, Ame­rıka týraly aıtyldy. Meniń tú­si­nýi­mshe, Amerıka prezıdentin aıt­ty. Olar­dyń barlyǵy musyl­man­dardy óltirip jatyr, túrmege jaýyp jatyr. Toqtatý kerek degen maǵynada sóz boldy. Sosyn Tańatarov óziniń dápterin alyp «О́lim jáne uıqy» degen leksııany oqydy. Sol jerde qandy jospar týraly aıtyldy», deıdi sottalǵan Ashat Rahmetov.

Qandy jospardy uıym­das­ty­rýshylar Dmıtrıı Tańatarov, Arman Aıtýǵan jáne Sultan Kabıev­tiń aldyn ala muqııat daı­yn­­da­ǵanynan jınalǵandardyń kóbi beıhabar bolǵan. Jamaǵat biraýyzdan Dmıtrıı Tańatarovty sol jerde ámir, ıaǵnı basshy etip saılaıdy. Bular bir-birlerin kóbine azan shaqyryp qoıǵan esimderimen emes, keıinnen ózderi tańdap alǵan arabsha laqap attarymen ataıdy. Sondyqtan Dmıtrııdi barlyǵy «Ábdýlmýmıt» deıdi. Sodan kózi qantalaǵan top tal túste Álııa Moldaǵulova kóshe­sin­degi «Pallada» qarý-jaraq dúke­nine bet alady. Sottalǵan Ar­sen Tańatarov: «Olar erte daıyn­dal­ǵan. Dál qarý-jaraq dúkenine ja­qyn tustan páter jaldaǵan. Bá­ri júgirdi, men de arttarynan jú­gir­dim. Vıdeoda kórinip tur. Sol 25 adamnyń sońynda úshinshi bolyp kelgenmin. Kirip barsam, bári qırap jatyr. Bir adam qan-qan bolyp jatyr. Sol jaqtaǵy bólmege barsam, onda da astań-kes­ten. Myltyq alyp jatyr. Men de pıstolet aldym da, qaıta ornyna qoıdym. Sebebi, ony qoldanýdy bilmeımin. Qandaı patron salý kerek, ony ómirde ustap kórmegem. Qolymda birnárse bolsyn dep pyshaqty aldym».

«Qarý-jaraq dúkenin basyp alǵan qylmystyq top, aldymen satýshyny atady. Satýshy jantásilim aldynda dabyldatqyshty basyp úlgergen. Dúkendi on mınýttaı oırandaǵan olar qalaǵan qarýlaryn alǵan. Terrorlyq topty toıtarý úshin alǵash bolyp jetken «Kúzet» qyzmetkerlerin muzdaı qarýlanǵan jıyrmadan astam adam oqpen qarsy alady. Atys kezinde «Kúzettiń» qyzmetkeri Meıirhan Tájibaev oqqa ushady. «Pallada» qarý-jaraq dúkenine jedel jetken jas jigitti terrorıster sol sátte-aq jer jastandyrdy. Bul qarýly toptyń sońǵy qurbany bolmady.... Oqıǵa ornyna ile-shala jetken úsh polısııa qyzmetkerin de jaralaǵan ekstremıster bes qarýyn saılap, kelesi nysanǵa attanady. 

Sottalǵan Arsen Tańa­ta­rov: «Men sórede jatqan travma­tı­ka­lyq tapanshany aldym. Sosyn bá­ri­miz kóshege shyqtyq. Erke­bu­landa da qarý boldy. Biraq ekeý­miz de qarýymyzdy tastadyq. Qa­sym­­da­ǵylar úlken bir avtobýsty toq­tatty. Avtobýsqa kirgen soń, Dmıtrıı Tańatarov júrgizý­shi­niń basyna avtomatty taqap, ás­kerı bólimshege qaraı júr dep buıyrdy». 

Avtobýstaǵy jolaýshylardy apyl-ǵupyl túsirgen terrorıs­ter júrgizýshige Eset batyr kó­she­sindegi Ulttyq ulannyń  ás­ke­rı bólimshesine jedel jet­ki­zý­di buı­yrady. Al qylmysker­ler­diń altaýy bolsa, polısııa qyz­met­­­kerleriniń kóligine otyryp, «Pantera» qarý-jaraq dúkenin bet­ke alady.

Áskerı bólimshege shabýyl sátsiz aıaqtaldy. Sarbazdar qarý-jaraq qoımalaryn der kezinde jaýyp úlgergen eken. Jan alysyp, jan berisken atys kezinde úsh áskerı jaýynger oqqa ushyp, altaýy jaralandy. Quqyq qorǵaý organdary qylmyskerlerdi ustaý úshin dereý antıterrorlyq sharaǵa kiristi.  Týra bir aptaǵa sozylǵan arpalysta qylmyskerler túgel quryqtaldy. Antıterrorlyq operasııa barysynda 9 kúdikti ustalyp, 18 dinı ekstremıstiń kózi joı­yldy. О́kinishke qaraı, ter­rorshylardyń qolynan 3 ás­kerı qyzmetshi men 4 beıbit tur­ǵyn qaza tapty. 7 áskerı qyz­met­shi men 12 polısııa qyzmetkeri jaraqat alyp, 40-taı adamǵa medısınalyq kómek kórsetildi. 

 Osylaısha el ishin alataıdaı búldirgen terrorshylar Qazaqstan tarıhynda bolmaǵan qandy qasap jasaı jazdaıdy. Biraq qarasha qaýymdy qan qaqsatqan jaýdyń alystan kelmegeni belgili boldy. Terrorlyq áreketti salafılik ıdeo­logııanyń ókilderi jasaǵany ásh­kere etildi. Osy oqıǵa týraly fılmde Aqtóbe oblysy din isteri basqarmasy «Ańsar» aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń basshysy Jandáýlet Súleımenov bylaı deıdi: «Olardyń arasynda bizdiń Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ustanatyn, bizdiń babalarymyz ustanǵan, Ábý Hanıfa mazhabyn ustanǵan birde-bir adam bolmaǵan. Jáne olar salafılik-ýa­habılik baǵytta júrgen azamattar ekendigin ózderi de kórsetti. De­mek, bul jerde salafızm máse­le­si tur».

Jalpy, búginde terrorıs­terge psıhotroptyq zat berý arqy­ly aqylynan aljastyryp qyl­mys jasatý jıi qoldanylatyn ádis­terdiń biri. Arnaıy sarap­tama qylmyskerlerdiń qan qu­ra­my­nan qýatty psıhotroptyq zat­tardyń barlyǵyn anyqtaǵan. Sot­tal­ǵan Ashat Rahmetov: «Sotta bil­genimdeı sý men qurmanyń ishinde psıhotroptyq zat bolǵan eken. Ol sanamyzǵa qatty áser etti. Sonda keıbireýler jylady. Biz sezimge elitip, kópshiliktiń sońynan erip kettik». 

Árıne, teris din jolyna túsip, jat eldegi salafılik aǵymǵa tabynatyndardyń bul bi­rin­shi qantógýi emes edi. 2011 jyly Aqtóbeniń Temir aýdanyna qarasty Shubarshı men Keńqııaq aýyldaryndaǵy qandy oqıǵaǵa da shet eldiń pátýasy sebep bolǵany málim. Qazir óz aldymyzǵa táýelsiz elmiz, ózimizdiń dinı basqarmamyz bar. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy janyndaǵy ǵula­malar keńesi salt-dástúr, ult­tyq dúnıetanymǵa saı pátýalar shy­ǵaryp keledi. Al syrttaǵy árbir aıtaqqa erý, belgisiz bi­reý­lerdiń oıdan shyǵarǵan pátýa­symaǵyn basshylyqqa alý adam­ger­shilikten adastyrady, aýyr qylmysqa aparatyndyǵyn ańǵar­tady fılm mazmuny. Osy oraıda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly: «Ár eldiń óziniń pátýasy bar. Demek, ár azamat óz eliniń pátýa­sy­men ǵana júrýi kerek. Qazir ózińiz oılańyz, qanshama ıslam eli bar. Sonyń bári pátýa shyǵara berse, biz sony ala bersek ne bolady? Syrt jaqta turǵan qalaǵan adam pátýasyn bere salady. Onyń bári­men júre berý múmkin emes. Ol bolmaıtyn, sharıǵatqa qarsy nárse». 

Sonymen Aqtóbedegi oıran­da órimdeı jastardy ólimge ıtermelegen ne? Olardy beıbit jandardyń qanyn moıynyna júk­teýge jetektegen kim? Bul su­raq­t­arǵa fılmde barynsha zer­delenip jaýap qaıtarylady. Árıne, onyń bárin tize berý múmkin emes. Biraq bul oraıda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly bylaı deıdi: «Aqıda máselesi. Salafızmniń ustanatyny – osy. Eń úlken qateligi de sol. Tipti namazdyń sharttaryn, basqa sharı­ǵı nárselerdi bilmeı jatyp, olar aqı­da, aqıda deıdi. Aqıda degen úlken ilim. Olardyń dinı ilimi joq bolǵan soń, ony joǵaltyp alý­dan qorqady. Ony ózderi jete tú­sine de almaıdy. Bir sharýa is­te­se, men shırk istep qoıdym dep qor­qady. Bireý birdeme istep jat­sa, anaý shırk istep jatyr dep oı­laıdy. Nege deısiz be? О́ıt­ke­ni ózderi shırk istegen adam «ká­pir» ony óltirý kerek dep aıty­p qoı­ǵannan keıin. Bul osylaısha jal­ǵasa beredi, jaýlyqqa ulasa beredi...». 

Aqıdany alǵa tartyp adas­tyr­ǵandardyń basty qate­ligi de osy aqıdany jete túsi­ne almaýda eke­ni ras. Aqıda – adamnyń senim suraqtary men qorshaǵan dúnıe jóninde qalyptasqan tanymy, pikiri, dinı ustanymdar jıyntyǵy. Musylman aqıdasynyń túp negizi – Quran men Súnnet. Demek, aqıda – senim. Al sol senimge selkeý tú­si­re otyryp qorqytý, aqıda ar­qy­ly adastyryp, tozaq arqyly tor­ǵa túsirý din atyn jamylǵan top­tardyń basty qarýy. QMDB-nyń Aqtóbe oblysy boıynsha ókil ımamy, «Nur Ǵasyr» oblystyq orta­lyq meshitiniń bas ımamy Tó­lebı Ospan: «Mundaı qadamǵa bu­lar bir ǵana sóz arqyly birden shy­ǵyp ketken joq. Bul jerde bu­ǵan deıin memleketke, quzyrly or­gannyń qyzmetkerlerine, ımam­­darǵa, jalpy qoǵamǵa degen ishki jek­kórýshiliktiń belgili bir dá­rejede qalyptasqandyǵyn kó­re­miz», deıdi. 

Terrorlyq aktige qatys­qan­dardyń kóbi 18 ben 30 jas araly­ǵyndaǵy tepse temir úzetin jigit­ter edi. Aqtóbe oblysy Din isteri bas­qarmasy «Ańsar» aqparat­tyq-taldaý ortalyǵynyń basshy­sy Jandáýlet Súleımenov: «Teris baǵyttaǵy pıǵyldaǵy di­nı ıdeologııalardyń taktıkasy – jastardy quryqqa túsirý. 14 pen 29 jas aralyǵyn biz jas­tar dep aıtamyz. Nege jastardy tańdaıdy, óıtkeni jastar kez kelgen aqparatty boıyna tez sińiredi, nátıjesinde keletin zalaldaryn oılap jatpaıdy. Qyzý qandy, kúsh qaıraty boıynda tasyǵan. Sol sebepti, aqparatty tez qabyldap, soǵan saı tez áreket etýge beıim. Sondyqtan da, jat pıǵyldylar olardyń dinı saýatsyzdyǵyn osylaı paıdalana otyryp, ózde­ri­niń dittegen maqsattary men as­tyr­tyn saıası ıdeologııasyn júr­gizip jatqanyn biz kórip otyrmyz», deıdi. Bul baǵytta qoǵam qaı­rat­keri Amankeldi Aıtaly da: «Ne­gi­zinen, biz muny ózimizdiń ish­ki ıdeo­logııalyq damýymyzdan iz­deý­imiz kerek. Bizdiń ishki osal­dy­ǵymyzdy syrtqy kúshter jaqsy paıdalanady. Ol ras, sondyqtan másele áli de bolsa ózimizdiń ishki qoǵamdyq qatynastarmyzda, ózimizdiń tárbıelik jumysymyzda dep oılaımyn», deıdi.

Al fılmniń ekinshi bóliminde adasqan jastardyń osy kezge deı­ingi ómir joldary aıtylady. Olar­dyń jaqsy oqý bitirgenderi, qy­z­metke turyp, shańyraq kóte­r­­ge­li júrgenderi, sóıtip árkim óz ómir jolymen beıbit júrip jat­­qany sýretteledi. Biraq teris aǵym­­ǵa arbalǵandyqtan teris jol­ǵa túskeni sottalǵandardyń óki­ni­shi­men aıanyshty sýretteledi. 

Qandy oqıǵanyń basty uıym­das­tyrýshylary – Dmıtrıı Ta­ńa­tarov pen Arman Aıtýǵannyń qar­jylyq sebepterge baılanys­ty Sırııaǵa bara almaı qalǵany bel­gili boldy. Sondyqtan olar jı­hadty Qazaqstanda jasaýǵa sheshim qabyldaǵan. Jalpy, byl­tyrǵy jylǵy Aqtóbe terak­ti­si­ne qatysqandardyń kóbi Sırııaǵa ba­rýǵa úgittelgender. Radıkal aǵym­nyń yqpalymen uıymdasqan qyl­mystyq toptyń qataryna qo­sylǵandar opyq jep, kózderinen qandy jas aǵýda. Olar endi aldaý men azǵyrýǵa ózgelerdiń de erip, ózekteri órtenbegenin qa­laı­­dy. Aqtóbe oqıǵasynan soń terrorızmmen kúres kúsheıdi. Zań qataıtyldy. Tipti shetelge «jıhad» degen jeleýmen ketkender azamattyqtan aıyrylady. Osylaısha atalǵan fılmde táý­el­sizdiktiń shırek ǵasyrlyq me­reı­toıyna salafılik aǵym ókil­deriniń jasaǵan qaraly «tartýy» qazaq tarıhyna qara áripterimen jazylyp qalǵany baıan etiledi. En­di budan bylaı mun­daı­ǵa jol bermeý úshin radıkal top ókilderimen ashyq suhbattar júr­­gizip, aǵartý jumystaryn jan­dan­dyrý kerektigi basa aıtylady. О́ıtkeni, lańkestikpen tireste, radıkal aǵymdarmen kúres­te tutas qoǵam bolyp jumyla kiris­kende ǵana bir nátıjege jetýge bolady. Sondyqtan da qoǵam qaı­ratkeri Amankeldi Aıtaly: «Bul polı­sııanyń máselesi emes, eldiń máselesi, Aqtóbeniń máselesi emes, Qazaqstannyń máselesi. Sebe­bi, sol qandy qaqtyǵysqa Qyzy­lordanyń da, Kóshetaýdyń da ba­lalary, jigitteri qatysty. Tu­tas ulttyń máselesi...», degendi ashyq aıtady. Demek, atalǵan fılm­niń adamdarǵa, jastarǵa berer taǵylymy kóp. Fılm qoǵam­dy saqtandyrady, adamdarǵa adas­paý­ǵa jol kórsetedi, jastarǵa aq pen qarany aıyrýǵa baǵyt beredi. 

Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»