Ulttyq memleketterdiń róli eshqashan tómendemeıdi

Álemdik sarapshylardyń taldaýy boıynsha, qazirgi ózgergen jáne jańarǵan álemde ulttyq mem­­leketterdiń róli tómendeıdi nemese olar ekinshi kezekke ke­te­di degen pikir negizsiz. Bu­ǵan na­zar aýdaryp otyrǵan se­be­­bimiz, qazirgi zamandaǵy ult­tyq  memleketterdiń taǵd­y­ry tý­rasyndaǵy pikirler úsh topqa bó­linedi: ásire jahan­shy­lar (gı­perglobalıster), shú­bá­lá­ný­shi­ler (skeptıkter) jáne tran­s­formıster. 

Ásire jahanshylar úshin jahandaný adamzat tarıhyndaǵy jańa dáýirdiń basy bolyp tabylady da, olardyń kózqarasynsha  dástúrli ulttyq memleketter ta­bıǵı bola almaıdy. Olar tipti dú­nıejúzilik ekonomıkanyń kom­mersııalyq birligi de bolyp ki­rik­peıdi. Ásire jahanshylar eko­nomıkalyq jahandaný, saıyp kel­gende, óndiristiń, saýdanyń, qar­jy salasynyń transulttyq je­l­ilerin qurý arqyly eko­n­o­mıkanyń «ultsyzdanýyna» áke­­ledi dep dáleldemek bola­dy. Bul «shekarasyz» ekono­mı­ka­da ulttyq úkimetter álem­dik ka­pıtalǵa qyzmet etetin «jal­ǵas­tyrýshy beldik» neme­se bas­qa­rýdyń jergilikti, aýmaqtyq já­ne halyqaralyq mehanızmderi ara­syndaǵy baılanystardy qam­ta­masyz etetin deldaldyq ıns­tı­týt­tyń ornyna ǵana ıe bolady dep dáleldeýge kúsh salýda. 

Jahandyq ekonomıkanyń paı­da bolýyn, dúnıejúzilik basqarý ınstıtýttarynyń qyz­metin, mádenıetterdiń bar­lyq jerlerde jaqyndasyp, ame­rı­kalyq buqaralyq má­de­n­ıet­tiń keń taraýyn ásire ja­han­­shylar múlde jańa álemdik tár­­tiptiń ornap, ulttyq mem­le­­kettiń joıylýynyń belgisi re­­tinde túsindirýge tyrysady. Olardyń paıymdaýynsha, ult­­tyq ekonomıka keń tar­maq­­talǵan álemdik ekonomıka aǵyndarynyń tarmaqtary ǵa­na bolyp otyrǵandyqtan, ult­tyq memleketterdiń ókilettigi men legıtımdiginiń ózi kúmándi. Ul­t­tyq memleketter óz she­k­a­r­a­synyń ishinde bolyp jatqan úderisterdi baqylaýǵa jáne azamattardyń qajetterin óz bet­terimen qanaǵattandyrýǵa qa­biletsiz. Osy faktorlardyń ná­tıjesinde ulttyq memleketter kún ótken saıyn ekonomıkalyq úde­risterdi basqarýdyń ótpeli uı­ymynyń bir túri ǵana bolyp  qalady degen tujyrymǵa keledi.

Al shúbálanýshiler bolsa, jahandanýdyń álemdik deń­ge­ıi, tabıǵaty jasandy ásire baǵa­lanǵan dep, jahanshylar ýáj­derin negizsiz, ústirt ári qa­ra­baıyr dep eseptep,  álemde esh­teńe ózgere qoıǵan joq degen ustanymda bolyp, olardyń ult­tyq memleketterdiń kúıreýi nemese joıylýy týraly pikir­le­rin de teriske shyǵarady.  Trans­for­mısterge keletin  bolsaq, olar jahandanýdy qazirgi óz­ger­meli álemniń qozǵaýshy kú­shi dep tanıdy. Olardyń piki­rin­she,  jańa  «egemendik tár­tip» mem­lekettiliktiń dástúrli tujy­rym­­­damasyndaǵy absolıýtti, ajy­­­ramas, aýmaqtyq tomaǵa-tuı­­­yq qoǵamdyq bılik týra­ly túsinikterdi teriske shyǵa­ra­­dy. Transformısterdiń asa bir mańyzdy eskertýi – qazirgi za­manǵy halyqaralyq eko­no­mıkalyq baılanystardyń k­úsheıýinen jeke elderdiń ult­tyq ekonomıkalyq keńistigi  sol mem­le­ketterdiń óz aýmaǵy she­­karasy­men sáıkes kele ber­meıdi. Ol odan áldeqaıda keń jáne aýqymdy.

Qazirgi zamanǵy damyǵan jáne damýshy elder úshin asa iri álemdik problema kóshi-qon má­se­lesi bolyp otyr. Halyqtyń kóshi-qony keń óris alyp, sońǵy 30  jylda Eýropa elderine 20 mıllıon, AQSh, Kanada jáne Latyn Amerıkasy elderine 40 mln-ǵa jýyq adam qonys aý­darǵan. Birinshiden, qazirgi ja­rııa, sondaı-aq, jasyryn qo­nystanýshylar aǵynynyń kúrt ósýi ulttyq memleketterdiń óz ulttyq shekaralaryn qorǵaý múm­kindikteriniń shekteýli eke­n­­digin kórsetip otyr. Ekinshiden, óz shekaralaryna baqylaýdy kú­sheıtken eldiń ózi de kóshi-qon aǵynyna tosqaýyl qoıa alma­dy. Úshinshiden, kóshi-qon tas­qy­nynyń kúrt ósýi kóptegen el­derdiń ishki saıasatyndaǵy ba­symdyqtarǵa ózgerister áke­lip,  ıaǵnı elderdiń ulttyq qu­ra­my ózgerip, onda saıa­sat pen áleý­mettik múddelerde edáýir óz­gerister paıda boldy. Onyń aı­qyn mysaly – sońǵy jyldary Fransııadaǵy Arab, Afrıka elderinen qonystanǵan aza­mattar múddesimen resmı bı­liktiń áleýmettik saıasaty ara-qatynasyndaǵy  búkil elde úlken alańdatýshylyq týǵyzǵan  ótkir qaıshylyqtar.

Ol eń aldymen, jahandaný, ekonomıkalyq ınternasıonaldaný  úderisteriniń ulttyq mem­leketterdiń bılik ınstıtýt­tary qyz­metine túsirer  salmaǵynyń kúr­delenip, aýqymynyń arta túsýi jáne ulttyq qaýipsizdik, ult­­tyq tereń múddeler tur­ǵy­synan buryn-sońdy bolmaǵan ja­ńa mindetterdi qoıýyna baı­lanysty. Jahandaný jaǵ­daı­ynda  álemde osy ýaqytqa deı­­in moıyndalǵan, tanylǵan kóp­tegen jas memleketter áli de um­ty­lyp otyrǵan memlekettik-ult­tyq egemendik máselesiniń ózi  tereń daǵdarysqa túsip, oǵan úlken qater týyp otyrǵanyna álem oqymystylary, saıasat­ker­ler, dıplomattar alań­daý­shylyq bildirýde. Olar jahan­da­ný úderisin tek álemdik ıgi­lik, jaǵymdy úderis dep bir­jaqty baǵalaýdan bas tarta bas­tady. О́ıtkeni, jahan­da­ný men halyqaralyq baı­la­nys­tardyń ıntensıvti damýy áleýmettik jáne bılik ıns­tı­týt­tarynyń  ýaqyttyq-ke­ńis­tik turǵydan transformasııala­nýy­na túbegeıli áser etip, bı­liktiń qurlyqaralyq jáne aı­ma­q­aralyq jańa nysandaryn qa­lyp­tastyrýda.                        

Formaldy túrde halyq­ara­lyq qatynastardyń baza­lyq birligi bolyp tabylatyn ult-memleket ınstıtýty naq­ty transformasııaǵa túsip, mem­leketterdiń ishki isterine aralasýǵa bolmaıtyndyǵy, onyń ulttyq egemendik prınsıpin bu­zatyndyǵy týraly dástúrli kóz­qaras ýaqyt ótken saıyn kómes­ki­lenip, al is júzinde ydyraýǵa tú­sýde. Mundaı kózqarastyń ıns­tıtýttyq faktory ámbebap ha­lyqaralyq uıymdar, memleketten ústem ıýrısdıksııalar, ártúrli halyqaralyq rejimder, álemdik gýmanıtarlyq quqyqtar, adam quqyqtarynyń memlekettiń táýelsizdigi prınsıpterinen ba­sym­dyǵy bolyp tabylady. 

Jahandaný úderisiniń bas­ty  zertteýshileriniń ári dem be­rýshileriniń biri AQSh-tyń Garvard ýnıversıtetiniń professory K.Ome ulttyq memlekettiń kúni ótkendigi, olardyń saıası tarıhynyń aqyry taıanǵandyǵy týraly pikirin ashyq  aıta bas­tady.

Kóptegen batystyq oqy­mys­ty­lar ulttyq meml­e­ket­terdiń qa­zirgi zamannyń syndaryna jaýap berýde boı kórsetip  otyrǵan álsizdigin basa kórsetip,  ulttyq memleketter óziniń  mártebeli quqyqtarynan keıbir áleýetti halyqaralyq uıymdardyń paıdasyna bas tartady degendi aıtady. Qysqasy,  munyń barlyǵy, túptep kelgende, ulttyq memleketter evolıýsııaǵa túsip, ja­han­daný jaǵdaıyndaǵy saıası tár­t­ipke saı keletin saıası uıym bola­dy, olardyń «memleket-ult» degen tabıǵaty, sapalyq belgisi kómeskilenip, joıyla bastaıdy degen   boljamdy negizdemek bolady.

Munyń barlyǵy – Qazaq memleketiniń, qazaq halqynyń ult­­tyq múddelerine de qaıshy ke­­letin ustanymdar. Bul bol­jaý­lar men kózqarastar óz táý­elsizdigine endi ǵana qol jet­kizgen TMD elderiniń de tereń ult­tyq múddelerine qaı­shy. Son­­dyqtan, jahandaný jaǵ­daı­­ynda memlekettik bılik ıns­­tıtýttary ulttyq memle­ket­­terge tóngen osyndaı qa­ter­ler­di der kezinde tanyp, t­a­bı­ǵatyn, aýqymyn, keler zııan­yn baǵamdap, boljaı bilip, óz áre­ketinde, is-qımylynda ba­sym­dyqtardy batyl jáne tú­be­geıli qamtamasyz etýge umty­lý­ǵa tıis dep esepteımiz.

Náýbat QALIEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa  ulttyq ýnıversıtetiniń professory, saıası ǵylymdar doktory