Qupııa tapsyrmaǵa saı qupııa daıyndyq áriden bastaldy. Ol kezde, ıaǵnı 1986 jyly Ábekeń Taldyqorǵan oblysy boıynsha Qaz KSR MQK basqarmasy barlaý bóliminiń bastyǵy bolyp jumys istep júrgen. Sodan bir kúni ony Máskeýge shaqyrtty. Jalǵyz ol emes, odaq boıynsha barlyǵy 17 adam KSRO MQK Birinshi Bas basqarmasyna (syrtqy barlaý) jınaldy. Olardyń barlyǵy da qatardaǵy qyzmetkerler emes, saıdyń tasyndaı iriktelgen, MQK basqarma bastyqtary, bastyqtarynyń orynbasarlary men asa mańyzdy bólim jetekshileri-tuǵyn. Sóıtse bularǵa tańdaý tekke túspegen: ınternasıonaldyq boryshtaryn óteý úshin Aýǵanstanǵa barady eken. Bul jolǵy attanatyn top barlyq talapqa jaýap beretin asqan daıyndyqtan ótken, «sen tur, men ataıyn» deıtindeı qaıtpas qaısar ǵana emes, asa eptilik pen kez kelgen tyǵyryqtan shyǵýdyń amalyn taba alatyn tapqyrlyq, biliktiliktiń ıesi bolýy kerek. Mine, osyǵan oraı arnaıy top daıyndyqty eń aldymen sol eldiń tilin úırenýden bastady.
Sodan bular, ıaǵnı qupııa barlaý toby ábden daıyndalyp, qıyn da qaýipti tapsyrmany oryndaýǵa daıyn degen kezde shekaraǵa attandy. Syrt kózge olardyń bári de qarapaıym adamdar bolatyn. Ábekeń bolsa, ekonomıkalyq ókildiktiń jaı qatardaǵy ınjener-jóndeýshisi. Sóıtip bulardyń eshqaısysy kúdik keltirmeıtindeı, eshteńeden esh habary joq qarapaıym jumysshy retinde shekaradan ótti. Solaı ótýge ýaqyttyń ózi májbúr etti. О́ıtkeni, kórinip turǵan jaýdyń jaǵasynan alyp atyp urý, urys dalasynda qasyq qanyń qalǵansha shaıqasý – naǵyz soǵystyń bir amaly ǵoı. Al munda basqan ár qadamyńdy ańdyp, tý syrtyńnan pyshaq uratyn, jasyryn oıran salatyn bandalar isi óte qaýipti edi. Sondyqtan ádette qarapaıym ári kózge momaqan bolyp kórinetin bandalardyń halyq sharýashylyǵyna nemese áskerı nysandarǵa daıyndalyp jatqan shabýyldary týraly aldyn ala aqparat alý óte mańyzdy ári joǵary baǵalandy. 1987-1989 jyldary Ábdiǵappar Mırmanovtyń toby áreket etken Farıab provınsııasynyń aımaǵynda ǵana on myńnyń ústinde adamy bar 150 qarýly banda qurylymy boldy. Túrli baǵyttaǵy partııalardaǵy úsh myńnan asa adam bitimge kelmeıtinder bolsa, tórt myńǵa tarta adam jaǵdaıdyń artyn baǵýmen júrgen. Sondyqtan kimniń kim ekenin tap basa aıyrý da qıynǵa túsedi. Kúndiz sharýa bolyp júrgen jan, túnde baskeser bandaǵa da aınalyp shyǵa keledi eken. Al modjahedter bolsa, qyshlaqtyń adamdaryn tonap, jıǵan-tergenderin tartyp áketip otyrady. Onymen qoımaı halyqtyq bıliktiń qarýly kúshteri nysandary men qala berse keńestik shekarashylarǵa qyrǵıdaı tıedi.
Jalpy, modjahedter paıdalanatyn qarýlar da osal emes edi. Olarda, tipti, alyp júrýge yńǵaıly áýe-zymyran kesheni de bolǵany jasyryn emes, al ondaı qarýǵa kóbine aǵylshyndyq «Bloýpaıp» qorek kózi qajet edi. Osyny jaqsy biletin Kabýldaǵy KSRO MQK ókildigi Aýǵanstandaǵy barlyq jedel toptarǵa atalǵan qorek kózin qalaı da qolǵa túsirýdi tapsyrdy. Ony Keńes jaǵy qolǵa túsirse, banda tobyna áýe-zymyran keshenin tolyqtaı kúshinde paıdalaný armanǵa aınalyp qala bermek. Osyndaı tapsyrmany oryndaý úshin barlaýshylar attyly sarbazdar áreketin utymdy paıdalana bildi.
Otqa oranǵan Farıab provınsııasyndaǵy Sarandoe (mılısııa), Ulttyq polkter sekildi qarýly bólimshelerdiń ishinen, ásirese, Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligi (MQM) basqarmasynyń attyly vzvodtary aıryqsha qýatty edi. Mine, osy attyly áskerıler qarý-jaraq tasymaldaıtyn kerýenderdiń jolyn kesýde erekshe kózge tústi. Tipti, barlaýshylar olardy «jalǵan bandalar» rólinde de paıdalana bildi. Bul jedel qımyldaıtyn attyly sarbazdar, rasynda, jasyryn qyzmet etti. О́z úılerinde turyp beıbit adamdardyń turmysyn keshti. Árqaısysynyń qoldarynda yqsham radıostansııa boldy, jeke qarýmen qamtamasyz etildi. MQM basshylyǵynyń buıryǵy boıynsha tapsyrmany oryndaýǵa kez kelgen ýaqytta saqadaı saı turdy. Mine, osy sarbazdardyń paıdaly joryqtarynyń bárin aıtpaǵanda, olardyń 1987 jyly modjahedter qaraýyldaǵan kerýendi qolǵa túsirgeniniń ózi mańyzdy edi. Onda on bir modjahed taý-tastyń, jyqpyl-jyqpyldyń arasymen álgi kerýendi kózge túsirmeı alyp barady eken. Ony Á.Mırmanovtyń barlaý toby bilip qoıady. Sóıtip, attyly sarbazdar oılamaǵan tustan jasyryn kerýenniń jolyn kesti. Kerýen tolǵan qarý-jaraq eken. Onan da eń mańyzdysy, chekısterge qolǵa túsirýdi tapsyrǵan, joǵaryda atalǵan sheteldik mamandar daıyndaǵan aǵylshyndyq «Bloýpaıp» qorek kózderi de bar bolyp shyqty. Ony olar bitimge kelýden múlde bas tartqan Ismaıl bandasy ornalasqan Qaısar qyshlaǵyna alyp bara jatypty. Bandalar zaryǵa tosyp otyrǵan qarý-jaraqtarynan osylaısha qapyda aıyryldy. Al bul syrtqy barlaý qyzmetkerleriniń mindetterin talapqa saı oryndaýdyń bir kórinisi ǵana edi.
Jedel toptyń múshelerine urys alańyna tikeleı qatysýǵa ruqsat etilmeıtin edi. Biraq Ábekeńniń aıtýyna qaraǵanda, ondaı tyıym áriptesteriniń aldynda aýǵandyqtardyń «mýshaverler» týraly bedeline nuqsan keltirýi ábden múmkin ǵoı. Bul týraly О́kildiktiń jetekshilerine de belgili bolatyn. Sondyqtan ózderine bekitilgen tapsyrmalardy jerine jetkize oryndaýy úshin, Ábekeń sol istiń basy-qasynda júrdi. Osyndaı mańyzdy tapsyrmalardyń biri retinde jedel topqa bandalardyń arasyndaǵy sheteldik keńesshilerdi ustaý júkteledi. Ásirese, iri banda toptarynda pákistandyq keńesshiler kóp bolatyn. Modjahedterdiń basym toby Pákistannyń Peshavar aýdanynda arnaıy daıyndyqtan ótetin. Sol daıyndyqtan ótken soń, ózderin daıyndaǵan álgi sheteldik mamandardyń jeteginen shyǵa almaı qalatyn.
Birde osyndaı daıyndyqtan ótken modjahedterdi bastap alyp kele jatqan top qolǵa tústi. Sóıtse, bandanyń keńesshisi Alen Gıon atty fransýz eken. Qapyda qolǵa túsken sheteldik tyńshy da berile qoısyn ba, belgili bir gazet tilshisimin dep bet baqtyrmapty. Alaıda, ol da pende ǵoı, shyndyqty jasyra almasa kerek. Artynan bul jedel sharanyń nátıjesi aıtarlyqtaı kómegin berdi. Sonyń arqasynda alynbas qamaldaı bolyp júrgen Rasýl Pahlovonnyń aǵasyn MQM arqyly arbaýǵa qol jetip, inisi bastaǵan banda tobyn halyqtyq ókimet jaǵyna tartýǵa múmkindik týdy.
Árıne, Ábekeń tek Aýǵanstanǵa ǵana arnaıy saparmen barǵan joq. О́zge de nebir elderdiń tórin bildirmeı sharlaǵany anyq. Olardyń bárin tilge tıek etpesek te, Soltústik Koreıaǵa baryp qaıtqanynan syr shertýge bolady. Biraq Ábekeń ol jaqqa ádettegideı jasyryn, laqap atpen barǵan joq. Ashyq bardy. Shynaıy qazaqstandyq delegasııa quramynda jurttyń kóz aldynda júrdi. Sóıtip júrse de, ózine júktelgen qupııa tapsyrmany oryndap qaıtty. Ágárkı sonda bar ǵoı, eger jasyryn isiniń bir shetinen shı shyqqanda, bar abyroıdan jurdaı bolý ǵana emes, jolǵa qoıylǵan qupııa agentýralyq jumysty joq qylar edi. Sonymen Ábekeń ol jaqqa 1992 jyldyń basynda bardy. Tapsyrma – sol elge ketken keńes syrtqy barlaýynyń agentimen úzilgen baılanysty qalpyna keltirý edi.
Tapsyrmany oryndaýǵa daıyndyq tııanaqty júrgizildi. Agentpen kezdesý úshin oǵan daıyndyq bir jyl buryn, ıaǵnı 1991 jyly bastaldy. Al bul ýaqyt Keńes Odaǵy áli taramaǵan kez. Ábekeń QazKSR Ǵylym akademııasyna jumysqa qabyldanady. Árıne, qupııa túrde. Ortalyq ol elge sezik týdyrmaı barýdyń eń tıimdi joly – ǵylymı baılanys dep sheshim qabyldaıdy. Jospar qurylady. Soltústik Koreıaǵa Almatydan úsh akademık jáne Ábekeń baratyn boldy. Olardyń negizgi maqsaty – Kım Ir Sen kezinde 1955 jyly, marksıstik ıdeıaǵa qarsy usynylǵan, Soltústik Koreıanyń resmı ıdeologııasy bolyp tabylatyn «Chýchhe» ıdeıasyn zertteý.
Keńester Odaǵy ydyraý qarsańynda turǵanymen, ortalyq mınıstrlikter, akademııalar áli jumysyn jalǵastyryp jatqan edi. Ábekeńder sapary týraly jan-jaqqa «qyzyl jolaqty», ıaǵnı «úkimettik» telegrammalar joldanady. Sonyń arqasynda jol-jónekeı atalǵan ǵalymdar tobyn kútip alyp, shyǵaryp salady.
Sonymen Soltústik Koreıadaǵy kúnder bastalady. On tórt kún. Az ýaqyt emes. Kúnde arnaıy baǵdarlama boıynsha is-sharalarǵa qatysyp, mádenı oshaqtaryn aralaıdy. Tipti dál sol ýaqytta belgili ánshi Alla Pýgacheva konserttik baǵdarlamamen kelip jatyr eken, oǵan da bulardy alyp barady. Bir sózben aıtqanda, laıyqty syı-qurmet kórsetiledi. Sóıtip demalyp júrgende ýaqyt ta syrǵyp óte bastaıdy. Ábekeń esh jerge betaldy shyǵa almaıdy. Biraq júktelgen tapsyrmany oryndaý qajet. Sol kezdi Ábekeń bylaı dep eske alady: «Qaıda barsaq ta qasymnan adamdar qalmaıdy. Al meniń óz tapsyrmam bar. Ony oryndaı almasam, onda men nege júrmin. Bos ýaqyt degen múlde joq, sytylyp shyǵa almaısyń. Áıteýir amalyn taýyp, keri qaıtatyn bılet týraly anyqtama alý qajet dep, «Aeroflot» kompanııasynyń keńsesine «qashyp shyqtym». Almatydan shyǵarda ózimmen birge bir jáshik «Posolskaıa» orys araǵyn alǵanmyn. Akademıkter ony ne qylasyń dep kúlgen. Sonyń bir-ekeýin qoltyǵyma qysyp aldym. «Aeroflot» kompanııasynyń ókildiginde bolyp, orys araǵyn «saǵynyp qalǵan» jigitterge quıa júrip, ózim izdegen adam týraly tolyq aqparat jınadym. Ol adam týraly eshteńe aıta almaımyn endi. Baılanysty qalpyna keltirdim, Keńes barlaýymen ári qaraı jumysty jalǵastyratyn boldy. Máskeýge tapsyrma oryndalǵany týraly habar jiberildi».
Sodan eki aptany aman-esen ótkizip, Ábekeńder keri qaıtady. Bul 1992 jyldyń basy. Keńes Odaǵy tarap ketken. О́lara kezeń. Burynǵy ádetpen Qazaq KSR-niń delegasııasyn kútip alý kerek dep Habarov oblystyq komıtetine telegramma jiberiledi. Biraq olardy eshkim kútip almaıdy. Habarov áýejaıynda eki táýlik kútýmen ótedi. Almatyǵa bılet joq. Árıne, Ábekeń ondaıǵa úırengen ǵoı, tek akademıkterge qıyn tıedi. Sodan Ábekeńe óziniń osyndaǵy áriptesterine júginýine týra keledi. Habarov MQK-siniń barlaý qyzmetiniń basshysyn tanıtyn edi. Birden soǵan barady. Máseleniń mánisin túsingen ol: «Meniń burynǵy orynbasarym zeınetkerlikke shyqqan, qazir áýejaıda qaýipsizdik bólimin basqarady, qolynan kelmeıtini joq, pysyq jigit» dep, sózge kelmeı, óz kóligine otyrǵyzyp, alyp barady. Rasynda, burynǵy orynbasary myqty eken, úsh akademık pen Ábekeńdi ushaqqa bıletsiz mingizedi. Almatyǵa qonysymen áýejaıdan akademıktiń biri qoıarda-qoımaı Ábekeńdi úıine alyp bardy. Kabınetine kirgizip, «sen tegin adam emessiń, kimsiń?» dep ony suraqtyń astyna alady. Tapsyrma oryndaldy, endi Ábekeń nesin jasyrsyn, «syrtqy barlaý polkovnıgi Mırmanov» dep ózin qaıta tanystyrady. Akademık: «E, báse, sondaı bir pálenniń bar ekenin sezip edim», dep rıza bolyp, qadirli qonaǵyn dastarqanǵa shaqyrady. Osylaı dep syr shertken Ábekeń ótkendi eske alyp, bir jymıyp aldy.
Al bile-bilsek, Ábekeń qaýipsizdik qyzmetine, ıaǵnı syrtqy barlaý isine birden kele qalǵan joq. Onyń da alǵashqyda ózindik tańdaǵan mamandyǵy bolatyn. Ol Reseıdiń Rostov qalasyndaǵy mashına-qurylys ınstıtýtyn bitirgen soń, О́skemenge kelip, ınjener-konstrýktor bolyp jumysqa kirisedi. Sóıtip, zaýyttyń ozat jumysshysy atanyp júrgende oǵan 1968 jyly «chekıstik» qyzmetke barýǵa usynys bildiriledi. Ábdiǵappar sózge kelmeıdi. Biraq ata saltynan attamaǵan qazaq otbasynda tálim-tárbıe alyp, qashanda ata-ananyń aqylyn tyńdaýdy ádetke aınaldyrǵan jan ǵoı. Sol ádetpen Ábdiǵappar da chekıstik qyzmetke barmas buryn ákesimen habarlasady. Onyń ákesi bar ómirin orman sharýashylyǵyna arnaǵan adam. «Leshoz» eldi mekenindegi kishi balasynyń qolynda turatyn. MQK basshylyǵy da Ábekeńniń ákesimen habarlasqanyn, ruqsatyn alǵanyn qup kóredi. Sodan Ábekeń ákesimen aqyldasý maqsatymen «Leshozǵa» telefon shalmaq bolady. Ol ýaqytta qazirgideı ár qaltada bir-birden uıaly telefon júretindeı kez emes, tipti qyzmet ornynan tikeleı habarlasa qoıýǵa da múmkindik bolmaıtyn, sondyqtan О́skemen qalasyndaǵy sóılesý pýnktine baryp, aýylmen baılanysqa tapsyrys beredi. Al «Leshozda» jalǵyz telefon bar. Onyń ózi sharýashylyq basshysy kabınetinde. Munda sharýashylyq basshysy ǵana bárine qoja. Onyń aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys. Qabaǵynan qar jaýǵan kúni jalǵyz telefonmen sóılesý túgil, kabınetine attap eshkim kire almaıdy. Sóıtken dırektor kabınetine Ábekeń telefon shalǵan kúni onyń ákesin shaqyrtady. Ákesi bolsa, ol kezde jasy 70-ten asyp ketken. Qulaǵy da múkis ári sansyz shaqyrymǵa tartylǵan symdy telefonnan ar jaqtaǵy adamnyń daýysyn durys estý múmkin emes. Ábekeń ákesimen amandasyp, saýlyq surasyp bolamyn degenshe óńeshi qarlyǵyp qalady.
Endi negizgi jaǵdaıdy aıtaıyn dese, taǵy bar daýsymen aıqaıǵa basýy kerek. «Memlekettik qaýipsizdik komıtetine qyzmetke aýysaıyn degenmin, qalaı qaraısyz?» dep, sóılesý pýnktin basyna kótere aıqaılaı almaıdy. Tanys adamdar bar degendeı, syndarly syrdy syrtqa birden shyǵarýǵa bolmaıdy. Sabyr saqtap, aqyryn sóıleıin dese, ákesi estı almaı, durys uǵar emes. Ákesiniń de ulynyń ne jumbaqtap sóılep turǵanyn túsine almaǵandyqtan, shydamy taýsylyp bara jatqan sekildi. Osyny oılaǵan Ábekeń, áńgimeni qysqa qaıyryp, «NKVD-ǵa qyzmetke turamyn» deı salady. Sol-aq eken, ákesi selk ete qalady. Dáp sol sátte qaıran ákesiniń kóz aldyna qoradan jalǵyz tyshqaq laqty súırep alyp bara jatqan «qyzyl jaǵalylar» áreketi, kezinde «NKVD» jazyqsyz jala jaýyp, sottatyp jibergen kórshisiniń eńiregende etegi tolǵan beınesi elestegen bolar deımiz. Sosyn... Ne kerek, ákesi tez esin jıyp alady da «joq balam, bolmaıdy! О́zińniń qazirgi jumysyn da jaman emes» dep tutqany qoıa salady. Sodan ákesi ulynyń «NKVD-ǵa» qyzmetke kirýine úzildi-kesildi qarsy boldy. Biraq uly múlde basqa qyzmetke kirgeli jatqanyn uqtyra almady... Sóıtip, Ábekeń ómirinde bir-aq ret qana ákesin tyńdamaýǵa májbúr bolyp, memlekettik qaýipsizdik qyzmetine alynady. Artynsha Mınsk qalasyna oqýǵa attanady. Árıne, keıin ákesi bárin túsindi. Ulynyń MQK qyzmetkeri ekendigin maqtanysh tutatyn boldy.
Ábdiǵappar Mırmanov osy jyldyń 22 naýryzynda qaıtys boldy. Ol eki márte «Qyzyl Juldyz» ordeni jáne birqatar úkimettik nagradalarmen, onyń ústine aýǵan halqynyń eki ordenimen (I dárejeli «Juldyz» jáne «Batyldyǵy úshin» ordenderi) marapattalǵan. Byltyr jeltoqsan aıynda Prezıdent Jarlyǵymen «Qazaqstan Táýelsizdigine – 25 jyl» medalimen nagradtaldy. Bul Ábdiǵappar Mırmanovtyń alǵan sońǵy nagradasy edi.
Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»