Túrkistannyń túpkilikti turǵyny bolǵysy keletinder kóbeıdi

Ásirese, Reseı, О́zbekstan, Qyr­­­­­ǵyz­stan, Tatar­stan, Qytaıdan já­ne elimizdiń barlyq óńirlerinen kelý­shiler kóp. Jylyna eki myń­ǵa jýyq adam «Jylaǵan ata» úń­giri­­niń qudiretine qaıran qa­lyp, tabıǵa­tyn tamashalap qaıtady eken. Kelý­shiler sany munan da kóp bo­lar ma edi, eger jaqsy jol salyn­sa. Ázirge bul jer­ge arnaıy jol talǵamaıtyn kólik­termen ǵa­na ba­rý­­ǵa bolady. Sonda da ta­bı­ǵat tań­ǵajaıybyn kórý úshin 3 shaqy­rym­daı joldy jaıaý júrýge týra keledi. Jol qıyndyǵyna qara­mastan jyl sa­ıyn tabı­ǵat tylsymyn tama­sha­­laý­­ǵa kele­­tin­­derdiń kóbeıe tú­sýi týrıs­tik or­ta úshin taptyrmas baǵyt eken­­­digin dálel­dep otyr. Son­dyq­tan Túrkistan qa­la­­lyq ákimdigi jol-kólik ınfra­qury­lymyn qa­lyp­tastyrý jóninde usynystar ázirlepti.

Iá, Túrkistan tarıhı, mádenı já­ne di­nı jádiger­lerge baı qala. Qa­la ákimi Á.О́ser­baevtyń málim­deýin­she, osydan 4 jyl buryn qa­­la­ǵa 618 myń týrıst kel­se, ótken jyly bul kórsetkish 1 mln 60 myń bolǵan, onyń 24 myńy alys-jaqyn shetel azamattary. О́t­ken jyly týrısterden 4080,0 mln teń­­ge tabys túsip, bıýd­jet kólemi 110,0 mln teńgege ulǵaı­ǵan. Týrızm­di damytý maqsatyn­da «Kóne Túrkistan» tujy­rym­­da­masy jasal­ǵan. Aldy­men qyzmet kórsetý sapasyn art­­tyrý baǵy­tyn­da Túr­kis­tan qala­­syn­da­ǵy Halyq­­ara­lyq qa­zaq-­­túrik ýnıversıtetinde «Gıd-­ekskýrsovod», «Meıramhana isi», «Meıram­hana daıashylary», «Týrızm menedjeri», «Qonaqúı bıznesi» mamandaryn qaıta daıarlaý úshin jumystar úılestirilýde. Sondaı-­aq, «Nátı­jeli jumyspen qamtý orta­lyǵy 2020» arqyly týrızm sala­synyń atalǵan maman­dyqtary boıynsha 32 azamat qaı­ta daıarlaý kýrstarynan ótken. TÚRKSOI uıymyna múshe elder­diń mádenı oshaqtaryn naqty tarıhı sı­pat­ta, sol elderge tıisti qurylys­taryn saldyryp, ári qa­raı óz qara­maǵynda ustaý týraly usy­­nys berý kózdelip otyr. Túrki til­des elde­rdiń usynǵan jo­ba­lary zańdylyǵyna sáıkes ınves­tısııalyq kelisim arqyly jumys júrgizilmek. «Túrkistan − túrki álem­niń mádenı astanasy» bolyp beki­tilýi de týrıs­ter sanynyń artýyna septigin tıgizýde. 

Túrkistandyqtar beıresmı júr­­gi­­­zip kele jat­qan erekshe bir sta­­­tıs­tıka­­lyq máli­met bar. Táýel­siz­dik jyl­­darynda Elba­sy N.Nazarbaev Túrkis­tanǵa 13 ret ke­lipti, sondaı-aq, 6 mem­leket­tiń prezıdentterin osy qala­da qa­byl­daǵan. Bul de­rek­­ter­diń ma­ńy­­zy te­reń ekenin tur­ǵyn­dar jaq­sy biledi. Memleket bas­shy­sy «Qazaqstannyń rýhanı orta­lyǵy» dep baǵalaǵan Túrkistan qala­synyń damyp, órkendeýine erek­she yqylas tanytyp keledi. Memleket tarapynan jasalyp jatqan qoldaý­dyń nátıjesinde qala kún sa­ıyn kór­keıip, áleý­met­tik-ekono­mı­kalyq jaǵ­daıy jaqsara túsýde. Mysaly, táýelsizdik jyl­­dary ishin­­de Túr­kistanda jańa­dan 38 mek­­­tep ǵımarat­y salyndy. Bu­qa­ralyq sport­ty damytý maq­sa­tynda 48 sport nysany paıdalaný­ǵa berildi. Sondaı-aq, 50 balabaqsha ashylyp, medısına salasynda 23 den­saý­lyq saqtaý nysany boı kóterdi. Jýyrda Ońtústik Qazaq­s­tan oblysynyń ákimi Janseıit Túıme­baev Túrkistan qalasyna qarasty Shornaq aýyldyq okrýgi­niń ortaly­ǵyndaǵy aýysymyna 100 naý­qas qabyldaıtyn emhanany ashty. 231 mln teńgege salyn­ǵan emhananyń ǵımaraty zaman tala­byna saı jabdyqtalǵan. Oblys áki­mi sol joly Júınek aýyl­dyq okrýgindegi 120 oryndyq «Shamshyraq» bala­baq­shasynyń ashylý saltanatyna qa­tysty. О́nerkásip, aýyl sharýa­shylyǵy salasynda da aýyz tol­­tyryp aıtarlyq jetis­tikter kóp. Mysa­ly, aýyl sharýa­shyly­ǵy sala­syn­da 1991 jyly sharýa­lar sany 410 bolsa, qazirgi kúni qala aýmaǵynda 3600 sharýa qoja­lyǵy tirkelgen. Mal ba­sy­nyń bar­lyq túrin qosqanda 1991 jyldary 210 myńnan assa, búginde 635 myńǵa jetip, 3 esege artyp otyr. Qa­la kásiporyndary ót­ken jyl­dyń qorytyndysymen 13677,8 mln teńgeniń ónerkásip ónimde­rin óndirdi. Bul kórsetkish bıyl 103,8 paıyzǵa artady dep kútilýde. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 4465,7 mln teńgege 18 joba en­gizil­di. Olarda 885 jumys ornyn ashý kózdelgen. Qazirgi tańda quny 2493,0 mln teńge bolatyn 13 joba iske qosylyp, 574 jumys orny ashylǵan. Olarda 1610,2 mln teń­ge­niń ónimi óndirilip, jalpy óner­kásip ónimi kólemindegi úlesi 11,8 paıyz bolyp otyr.

– Bıyl qalamyzdaǵy ındýs­trııa­l­yq aı­maq­tan joba quny 7766,0 mln teńge bolatyn, jańa 183 ju­mys orny ashylatyn 3 jobany iske qosýdy josparlap otyrmyz. Al ındýs­trııalyq aımaqta boı kótergen «Grand Miks» jıHaz buıym­­­daryn shyǵa­­ratyn seh jumy­­­syn bas­tady. Eli­mizdiń 12 oblysyna ónim­­­derin tara­typ otyr­ǵan seh kólemi alda­ǵy ýaqytta da ul­ǵaıa tús­pek. Mun­da jatyn jı­ha­zy, as­ha­na jıhazy, balalarǵa arnal­ǵan jıhazdar sekil­di jylyna 24 myń dana túrli zattar shyǵa­rylady. Sehta 100 adam turaq­ty jumyspen qamtylǵan. Oran­ǵaı aýyldyq okrýginen quny 110 mln teńge, qýat­tylyǵy saǵatyna 9 tonna kókónis óńdeıtin, Shaǵa aýyldyq okrýginen 130 mln teńge­ge, qýat­tylyǵy táýligi­ne 15 ton­na qura­ma­jem daıyn­daı­tyn seh iske qosyl­dy. Sondaı-aq, “Iаssy qus” sha­rýa qoja­lyǵy etti jáne jumyrtqa baǵyt­taǵy sha­ǵyn qus fabrıkasy joba­sy­nyń I-shi kezegi jumysyn bastady. О́tken jyly osy qus fabrıkasy 4,4 mln dana jumyrtqa óndirdi. Munda 20 adam jumyspen qamtyl­ǵan. Qala boıynsha jalpy kólemi 57,76 gektar 552 jylyjaı bar. Onyń ishin­degi ónerkásiptik jyly­jaı­lar 16,2 gektar. Túrkistan qalasy aýma­ǵyndaǵy jylyjaı kólemin 95 gektarǵa jetkizý úshin jumystar júrgizilýde. Osy joba iske as­qan­­da qala halqy jylyjaıda ón­di­rilgen ónimmen, ıaǵnı qyzanaq, qııar jáne basqa da kókónistermen tolyq qamtamasyz etiledi. Odan ári biz jylyjaı ónimderin ózge aımaq­tarǵa saý­dalaıtyn bolamyz, – deıdi qa­la áki­mi Á.О́serbaev.

Sonymen birge, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy sala­synda sýarmaly jer kóle­min ul­ǵaıtý, qala aýma­ǵyndaǵy kommýnal­dyq menshiktegi 11 kanal­ǵa kúr­deli jóndeý baǵy­tyn­da ju­mys­tar júr­gi­zil­mek. Bul joba is­­ke as­qan­­da qosym­sha 1580 gektar sýar­ma­ly jer aına­ly­mǵa qosyla­dy. Sondaı-aq, kók­tem­gi aǵyn sýlardy ıgerý úshin qala aýma­ǵynda 4 sý qoımasyn salý jobasy daıyn­dalǵan. 

Qalanyń ekonomıkalyq-áleý­met­tik ahýa­lynyń jaqsaryp, rýhanı orta­lyq ata­nýǵa laıyqty bolý maq­sa­­tyn­da atqa­ry­lyp jat­­qan ister­diń nátı­jesi bolar, Túrkis­tanda ómir súr­gi­si keletin­der sa­ny ar­ta túsýde. Halyqtyń ósimi joǵary jáne aýyl-aımaqtar men tip­ti kórshi­­les oblys­tardan kó­ship kelip jat­qan tur­ǵyn­dar da bar. Iаǵnı tur­ǵyn úı­ge degen suranys joǵary. Qazirgi tańda qala boıynsha turǵyn úı kezeginde 6 myńnan astam azamat, úıirgelik jer alý úshin ótinish bildirgen 25 myńǵa jýyq azamat kezekte tur. Sońǵy jyldary turǵyndardyń ótinish-tilekterin qanaǵattandyrý maqsatynda keshendi joba qolǵa alyn­ǵan. Atap aıt­saq, sońǵy 2-3 jyl kóle­minde qala­nyń jańa orta­lyǵyn qalyptas­tyrý úshin shyǵys bóli­ginen «Otyrar» shaǵyn aýdany quryl­dy. Byl­tyr oblys basshysy Jan­seıit Túımebaevtyń qaty­sýy­men 300-ge tarta páter, ıaǵ­nı 9 qabat­ty eki úı jáne 5 qabat­ty eki úı paıdalanýǵa berildi. Al bú­gin­gi tań­da árqaısysy 60 páter­li 5 qabat­ty 8 úıdi shilde aıyn­da paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Odan bólek taǵy da osyn­daı 6 kóp qabatty úıdiń qury­ly­sy bas­talǵan. Ke­ler jyly osy aýmaqtan mektep, bala­baqsha salynbaq. Sondaı-­aq, 150 kottedj jáne 20 kóp qa­batty úıler salýǵa qujattar resim­delýde. Keleshekte bul shaǵyn aýdanda 100 kóp qabatty úı salynatyn bolady. Demek, Túrkistan iri qala­lardyń qataryna qosylady.

Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»