«Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııasy» jasalǵaly jatyr ǵoı. Bizdińshe bolǵanda, bul kartada Qarmaqshydaǵy Qorqyt ata kesenesiniń mańy aldyńǵy lekte bolýy kerek. О́ıtkeni, jalǵyz qazaqqa ǵana emes, tutas túrki jurtyna ortaq tulǵanyń máńgilik mekenine aınalǵan jer qalaısha qasıetti bolmaıdy?! Qasıettiligi sol, qyzylordalyq ǵalymdar búginde sol mańdaǵy Sortóbe degen bekinistiń ornyn indetip zerttep, ishine búkken syryn aqtaryp jatyr. Sensasııa dep aıǵaılamaı-aq qoıaıyq. Desek te, bekinisten qobyz pishindes tas tabylǵan. Bul tabıǵattyń týyndysy ma, álde adam qolynan shyqqan eskertkish pe, ol arasy áli tolyq aıyrylmaǵan. Áıtse de, adam qolynan shyqqan týyndy deýge keletindeı. О́ıtkeni, uzyndyǵy 40 santımetr tas-qobyzdyń eki sheti monshaqtarmen árlengendeı áser qaldyrady. Mura oǵyzdardyń zamanynda paıda bolǵan degen joramal da aıtylyp qalyp jatyr. Oǵyz ben qobyzdyń egizdiń syńaryndaı bolýy da zańdylyq pa eken?
Al Sortóbe qalashyǵy ortaǵasyrlyq tarıhı oryndardyń sanatyna jatady. Qalashyq Qarmaqshy aýdanynyń ortalyǵy Josaly kentinen batysqa qaraı 12 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Iаǵnı, Qorqyt ata kesenesine jaqyn mańda. Qazir bul kóne qalada arheolog Ázilhan Tájekeevtiń jetekshiligimen Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy «Arheologııa jáne etnografııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qazba jumystaryn júrgizip jatyr.
Joǵaryda biz aıtqan qobyz pishindes tas tabylǵan dúnıelerdiń ishindegi eń qundysy bolyp otyr. Sonymen birge eski qalashyqtyń arasy Qorqyt ata kesenesine deıin týra 10 shaqyrymdaı. Demek, bul jerdi de týrıstik nysanǵa aınaldyrýǵa múmkindik bar.
– Qazirgi kúni eskertkish apatty jaǵdaıda. Sebebi onyń bir bóligin Syrdarııa ózeni shaıyp, qalashyqtyń saqtalýyna keri áserin tıgizýde. Sondyqtan da, búgingi kúni arheologııalyq zertteýlerdiń basty maqsaty jedel túrde qazba jumystaryn júrgizip, mańyzdy materıaldardy anyqtap, qala jóninde tolyq maǵlumat alý bolyp tabylady, – dedi arheolog Á.Tájekeev.
Bul jerden qumyra synyqtary, nan jabýǵa arnalǵan tandyr peshter men mystan jasalǵan basqa da zattar tabylǵan. Qazba jumystarynyń kezinde tabylǵan kóne zattardy saralaǵan mamandar bul qalany IH-H ǵasyrlardaǵy oǵyzdar salýy múmkin degen boljam jasap otyr.
Sortóbede arheologtar jaqynda jumys istegenine qaramastan olardyń josparynda taǵy úsh metr tereńdikte qazba jumystaryn júrgizbek. Jalpy, aımaq kóleminde 532 tarıhı-mádenı mura memleket qorǵaýyna alynǵan. Onyń 21-i respýblıkalyq, 274-i jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimine engen. Budan bólek, sońǵy jyldary oblys ákiminiń tikeleı yqpalymen qurylǵan oblystyq tarıhı-mádenı muralaryn qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi ǵylymı-ádistemelik keńestiń sheshimimen atalmysh salada aýqymdy jumystar atqarylýda. Sonyń nátıjesinde 9 tarıhı nysan IýNESKO-nyń aldyn ala tizimine engizildi. Otyzdan asa eskertkishtiń qorǵaý aımaǵy belgilendi. Sonymen birge, birneshe jyldan beri Syǵanaq, Jankent jáne Shirik Rabat qalashyqtaryna arheologııalyq zertteýler keshendi túrde júrgizilip keledi.
Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy