QOL

Alla tileýińdi beredi degen ras eken. Transheıadan moıyndary qylqıyp, jaý jaqty ańdyǵan jaýyngerler tajal tanktiń burq etkizgen oǵy ózderine dál tıgende jáshik toly snarıad alyp bara jatqan qyrǵyz jigitiniń moıny qyljasynan qıylyp, ıyǵyndaǵy júgin arqalaǵan kúıi bassyz adam janushyryp zyr qaǵyp bara jatty. Júrisi shalt, júgirdi dese de bolǵandaı. Iyǵyndaǵy júgin tastaǵan joq, bireý alyp ketetindeı jáshiktiń búıirinen shymshı ustap, transheıanyń burylysyna bardy da, týra joldan taımaǵan basy joq Adam qara jermen soqtyǵysyp, etbetinen tústi. Alǵa qarap, tanktiń dóńes búıirin zeńbirekpen nysanaǵa ap turǵan basqa jurttyń ne oılaǵanyn kim bilsin, Núkesh, áıteýir: “Alla osyndaıyńnan saqtaı gór!” – dep tilin kálımaǵa keltirdi. – Basqa jerimiz ketse de basymyz aman bolsa eken”. Bassyz adamnyń tran­sheıa boı­laı júgirgen quby­jyq keıpi kóz aldynan ket­peı turǵanda: “Azımýt!” degen koman­dır­diń daýsy sańq etti. – Dal­nost!”. Taǵy bir shynjyr taban tajaldyń júıtkip kele jatqanyn kórdi. Komandır: “Ogon!” degen­she, tank atyp jiberdi. “Osy biz nege keshigemiz! Soǵysty da solar bastap, biz qapy qaldyq. Qazir de: “Ogon!” degen daýysty estı al­maı olar burq etkizdi. Bulardyń zeń­biregi satyr-sutyr ete qaldy. Qolynda dúrbisi bar raschet koman­dıri armanyn aıta almaı tońqalań asty. Tórteýdiń ishindegi nysana kózdeýshi – óziniń oń ıyǵy shym ete qaldy. “Túk emes. Basy joq adam da buıryq­tan buqpantaı­lamaı júgirip bara jatty ǵoı”. Snarıad jarqynshaǵy aıamaı-aq tıgen eken, ekinshi kózdeýshiniń ishek-qarny aqtarylyp jatyr. “Bizdi múlt ketpeı kózdegen eken de náletter. “Tıgr!”. “Tıgr” kele jatyr. Oq tasýshy ózbek Zumrat ta joq. Ol qaıda? Snarıad satyp otyr ma eken? Keshe uzaq joq bop ketkende: “Sen snarıad satyp júr­gen joqsyń ba?” dep ázildep edi, bir jáshik snarıadty súırep kelgen ol: “Qol bosta satsaq satamyz da” dep jaýaptan jaltarmady. – Náshándik, ne isteımiz. Júdá jaqyn kep qaldy ǵoı, – dedi Zumrat janushyryp. – Oqta! О́zi komandır, ózi kózdeýshi, ózine-ózi: “Azı­mýt. Dalnost. Navodıt seredıný osno­vanıe! Ogon!” degende ózbek shynjyr­dy tartyp qaldy. Bir snarıad zeńbirek uńǵy­synan yshqyna ytqyp shyqty. Oq “Tıgrdiń” denesine tıdi. Tajal burq etip, temirden shyqqan byqsyq tútinniń astynda tóbedegi lıýk ashylyp, basy qaraıǵan nemisti ózbek tapanshamen basyp saldy. Lıýkti qushaqtap búgilip jatqan ony astyndaǵy nemis kóterip tastap, órt shalǵan kıimimen jan saýǵalap jerge aýnaı bastaǵanda, kóz aldyndaǵy jaýdy joımaqqa tapanshaǵa qol salaıyn dese... Kózdi ashyp-jumǵandaı sátte, zý ete qalǵan jylan-oqtan keıin bilegi shyntaqtan salbyrap qaldy. Sol qolymen oń jaǵyn sıpalaı bergende órtengen tankten shyqqan taǵy bir nemis óz jaǵyna qaraı buqpantaılap júgirip bara jatty. – Zumrat, kórip tursyń ba?! Jiberme! – dedi. Zumrat áká jaýdy qutqarmady. ...Odan arǵysyn bilmeıdi. Qoly shyntaqtan joǵary kesilgen. Gospıtalda jaralylar arasynda jatyr. Medbıke qyz: “Sen aýylyńa qaıtasyń”, – dedi jubatyp. “Men qaıtqanda ne isteımin”. Bul aıtylmaı qalǵan jaýaby edi. Erteńine ýkol qabyldap, es jıǵasyn gospıtal aralaǵan polkovnık-dáriger: “Bir aı jatyp, emdelip, qolyń qara qotyrlana bastaǵanda elińe qaıtasyń”, – dedi nyǵyzdap. Sosyn emdeýshi dáriger shaqyryp, qoımaǵa aparyp, kesilgen qolyn kórsetti. Soǵysqa deıin traktor aıdap, buranda burap, temir-tersekten túıin túıgen qoly jyrym-jyrym bop jatyr. Saýsaqtary semip, jup-jýan bileginiń súıegi yrsıyp, shurq tesik bop úńireıip qalǵan. Snarıadtyń jaryqshaǵy tıgen. “Bir snarıadyńnyń ózi on adamnyń bilegindeı emes pe, nálet. Alla ne tileseń, sony beredi eken de. Keshe basymdy saqtaı gór dep edim basy joq adamdy kórip, búgin basymdy qaldyryp, qolymdy julyp áketti. O, jasaǵan ıem, netken usta ediń!” Bul Núkeshtiń óziniń ólgen, semgen qo­ly­na qarap qoımada aıtqan ishteı joqtaýy edi. – Keshikpeı kómemiz. Baýyrlastar zıratyna. – Qolynyń tamtyǵyna japsyrylǵan “41” degen rettik nómirge bir qarady da burylyp ketti. “Qolymdy jerleýge ózimdi shaqyrar ma eken? Mýzyka oınap, myltyq atylar ma eken?” Bul qanynda quıtyrqy­lyǵy bar adamnyń kóńilin toq sanap, ómirmen saıqymazaqtana betpe-bet kelýi edi. Jıyrmanyń bel ortasyndaǵy jigit erteńim ne bolar eken dep egilip turǵan joq, áıteýir aıaǵymen jer basyp, sol qolymen nan ustap, aýzyna aparyp, júrek jalǵaǵanyna máz. Bárin de adamnyń asqaq rýhy jeńip tur edi. Medbıke Ksıýshamen tez til tabysty. Úsh aılyq traktorshylar kýrsynda oqyǵan orysshasy, bir jyl soǵystaǵy komandırdiń qulaq úırengen boqtyǵy – Ksıýshany shyr aınaldyrýǵa jetip jatty. – Sen meniń qolymdy qashan jerleıtinin aıt, – dedi. – Bilsem aıtamyn. Eki kúnnen keıin keshegi: “Ogon!” dep aı­ta almaı armanda ketken komandıri men ekinshi kózdeýshini, oq tasýshy Zumratty jer­le­di. Zumrat eki nemisti jer jastandyr­ǵan­men, kúshi basym jaý tank pýlemetimen oq jaý­dyryp, qyzyl vagonmen soǵysqa birge shyq­qan qurdasy múrdem ketti. Ústiniń saý tamtyǵy qalmaǵan, shurq tesik. Jol qapshy­ǵyn aqtaryp ádirisin aldy. Qapshyǵy toly qat­qan nan. Jegeninen artylǵanyn sala beripti. Ortasynan qaq bólingen, sheti tistelgen qara nannyń qaldyǵy eshqashan júz gramm quıylmaǵan qaýashaǵy, qasyǵymen birge júr eken. Ksıýsha aıtqan kezde baýyrlastar zıratyna bardy. Úsh adam jáne bir qol men eki aıaq kómildi. Qol – óziniki, aıaq – osy batalonnyń adamdariniki. Ekeýi de jýan sannan kesilgen. Tanktiń snarıady aıaq-qoldy qoımaıdy eken, avtomat oǵy tıse shuqyp alyp tastap, dári­ger­ler qasqyr sııaqty tilimen jalap qatarǵa qosar edi. Snarıad tıgen qol-aıaq borsha-borshasy shyǵyp, súıegi qaq jarylyp, úgitilip, tek ara­men aralap tastaý ǵana medısınanyń qol ushyn bergen kómegi eken. Qol bilekten jara­lansa da shyntaqtan joǵary kesedi, aıaq tobyq­tan jaralansa da tizeden joǵary kesedi – medısına erejesi bul ekeýine kelgende qatal. Sho­laq pen aqsaq degen sóz osy qatal taǵdyr­dyń qoıǵan azaby mol ataýy bolý kerek, sirá. Komandıriniń qasyna kózdeýshi men oq tasýshy Zumrat ákáni jerlep, aspanǵa oq atqanda oń qary búlk ete qap, tapanshasyn izdedi. Sonan keıin qoı­ma­shy-ıntendant ákelgen eki aıaq pen bir qoldy bir uraǵa kómip, betin sýyq topyraqpen búrkedi. Tompıyp jatqan Zumrattyń beıitinen úsh adym jerdegi tóbeshikke qarap turyp Núkeshtiń júregi syzdady. О́zimen birge týǵan bes saýsaqty qoly aıdalada qalyp bara jatyr, soǵysqa oń qolymen kelip, sholaq atanyp, sol qolymen qaıtyp bara jatyr. “Endi traktor meniń ne teńim”, dese de: “Basym osy jerde qalǵanda ne bolar edi, anaý qyrǵyz Beıshenálıevtiń basy bir bólek, denesi bir bólek týlap baryp qara jermen qaqtyǵysa qulady ǵoı”. Gospıtalǵa qaıtyp kep, qalam ustap, sol qolymen jazǵan birinshi jazýy mynaý boldy: “Ýkra­ın­skaıa SSR. Jıtomırskaıa obl. 104-brıgada. 1-protı­vo­tan­kovaıa batareıa”. Aıbaq-saıbaq bolsa da jazý ǵoı. О́zi túsinedi. “Eki qolym bolmasa ne ister edim, – dedi. – Alla sol qolymdy serik qyp qaldyrǵanyna shúkir”. Adam – arsyz, Adam – táý­be­shil. Komandırin jerlegen Núkesh te belgisiz bireýge baǵynyp otyr. *  *  * Birinshi ret sol qolymen hat jazýǵa kiristi. Úılengenine úsh aı bolmaı jatyp soǵys bas­talyp, jar lázzáti men tósek lázzátin buıyrt­paǵan soǵysty kinálap, artynda qaldyryp ketken Nurǵanymǵa jan kúızelisin jetkizip, úshbý sálem joldamaqshy. Qara qalam da tu­qyl­danyp qalypty. Túkiriktep ap “Nurǵanym” degen sózdi dir-dir etip áreń jazdy. “N”-sy durys túskenmen basqa áripteri qıqy-jıqy, dál bir traktor­dyń, jo-joq, ózderine qarsy kele jatqan tajal tanktiń shynjyr tabanynyń izi sekildi kedir-budyr. “Sol kedir-budyr shyn­­jyr taban atqan oq qoı qo­lym­dy julyp áketken. Ákeń­niń!” – dep bir kóterildi de qara qalam­dy laqtyryp jiberdi. Birazda­syn qaıta aldy. “Buny laq­tyrsań, qalamdy kim be­re­di?”. Bir aıǵa bir qalam. Uıal­maı-qy­zarmaı ólgenderdiń qoınynan qara qalamyn alyp qalamyz. Tiri tirligin isteý kerek. О́lgen óldi, endi sen tirligińnen hat jazyp, habar berýiń kerek. Sen de sondaı­syń, Núkesh. Joq, áýe­li Zum­rat­tyń otbasyna ja­zaıyn”. Ke­sheli beri Zumrat áká ketpeı qoıdy kóz aldynan. “Azamat! Eki nemisti kózimshe jer jastandyrdy. Úshinshi bop ózi jastyǵyn ala jyǵyldy. Men she? Bir tankke tıgizdim. О́zim ká­mándir, ózim kózdeýshi, ózim... kúshim áıteýir Zum­rat­qa jetedi. Soǵan buıryq berdim. “Oqta” dedim, oq­tady. “Atyp óltir” dedim, óltirdi. Zumrattyń ornynda basqa bolsa solaı buıyra alar ma edim. Atańnyń qaq basy. Aýzyńdy asha alar ma ekensiń áýeli. Qaıtsem de Zumrattyń áıeline hat jazam”. Qalamdy sol qolyna ap, aq qaǵazǵa oıyndaǵy maqammen sóz bastady. “Jartylaı kórinis. Altynnan ardaqty, kúmisten salmaqty Zumrat ákániń qatynyna maıdannan hat. Men Zumrat ákámen maıdandas qazaqpyn” dep bir túkiriktep alǵanda qara qalamnyń izi bylshıyp tústi. О́zbek – óz aǵam dep, ekeýmiz jaqsy edik, týys, baýyr edik. О́miri qysqa boldy. Biraq, nemiske esesin jibergen joq. Erlershe ketti sabazyń. Men de jetisken joqpyn. Sholaqpyn. Endi elge qaıtam. Taǵy habar berermin. Maıdandas qazaq Núkeshten”, – dedi de, qalamdy tós qaltasyna saldy. “Osyny jazýǵa jaraǵan qol bárin isteýge jaraıdy. Nurǵanymǵa hat jazýǵa da jaraıdy. Bárin aıtyp kep sholaqtyǵymdy qalaı aıtam. Atańa nálet, ketip qap júrmes pe eken?! Ketse, joly bolsyn. Úıden on saýsaǵym oınaqtap, sap-saý shyqqam. Oń qolym qarýly edi, amandasqanda kimniń qoly bolma­syn mytyp jiberetinmin. Sonym asylyq boldy ma eken? Adamzattyń asylyǵyn aspan shirkin jańy­lys­paı jazyp turady eken-aý. Sol kesilgen qolmen Nurǵanymnyń saýyryn qumaryn qandyra talaı sıpadym, sıpaımyn dese sol qol da oń qoldan kem qalmas” dep túıindedi de, Zumrattyń áıeline jazǵan hatty úshburyshtap búktep, ózin-ózi toqtatty. “Nur­ǵanym bara bir-aq kórsin. Úreıin ushyrmaıyn. Basymnyń aman barǵanyna qýanatyn qatyn bolsa bolar, bolmasa ózi bilsin. Jer ústi keń ǵoı”. Ol ózin-ózi osylaı toqtatty. Endi gospıtaldan shyǵar kún de alys emes. Sońǵy synaqtyń qorytyn­dysyn jasap, eline qaıtarady. Bunyń bárin Ksıýsha sybyrlap aıtyp júr. * * * Maıdan alǵa jyljyp, gospıtaldyń ýyǵy jyǵylyp, soǵysqa jaramaıtyn múgedekter qolyna qorytyndy qaǵazyn ap keri qaıtty. Sonyń biri – Núkesh. Ol shınelin býynyp, sol ıyǵyna qapshyǵyn ilip, úsh kúnge úsh qalbyr konservi, úsh bólke qara nan alyp, oń jeńin salbyratyp temir jolǵa shyqqanmen taǵy da keri burylyp qalyp qoıdy. Medbıkeniń qalpaǵyn kıgen Ksıýsha da bala kúngi ókpe aýrýy bilinip qap maıdanǵa jaramsyz bop shyqty. Sol qıylyp turyp alǵasyn qasqa joldan qaıta burylyp, qyzdyń úıine keldi. О́ziniń qoly kómilgen soǵys dalasynan bes-alty shaqyrymdaı jerdegi ýkraın derevnıasy. Shym qoradan kire bergende qors etip qarsy alǵan talpaq tanaý aq toraıdyń daýysy Ksıýshanyń ózine degen bar meıirimin jutyp jiberdi. “Kel, soldat, kel!” degen orta jastan asqan áke-sheshesiniń de qonaqjaı kóńilin dońyzdyń bir qorsyly qashyryp jibergendeı kókirek tusy muzdap ketti. Núkesh munda uzaq tura almaı­ty­nyn bildi. Biraq, jeńimdi salbyratyp, qystyń kózi qyraýda elge barǵanda kim emirene qoıar deısiń dep ózin-ózi tejedi. Sosyn Ksıýsha kúlim kózin tóńkerip bir qaraǵanda, bir kózin syqsıtyp tankini kózdep, tıse jadyrap, tımese syzdap shyǵa keletin kókirek tusy jaz kúnindeı jylyp qoıa berdi. Ien dalada shynjyr tabanǵa tıgize almaǵan qumaryn bir aı bákene úıde qandyrdy. Kámándir de, kózdeýshi de, oq tasýshy da ózi bop nysanadan múlt ketken kezi bolmady. Do­ńyz­dyń maıy men qatqan qara nan qarnyn ashyr­mady, tek alystan gúrs-gúrs etken daýys estilgende, “Men osynda neǵyp jatyrmyn?” dep oılanyp qalady. Biraq, kún bata Ksıýshadan basqanyń bárin umytyp, gúrsildi de qulaǵy estimeıtin boldy. Tek tań atqasyn alystaǵy gúrsil de, jaqyndaǵy dońyz­dyń qorsyly da zyǵyrdanyn qaınatyp, ózinen-ózi tyqyrshı bastaıdy. Úsh aıdan keıin: – Men qaıtamyn, – dedi. – Meni ala ketesiń be? – dedi Ksıýsha. – Oý, meniń qatynym bar ǵoı. Úsh-aq aı otastyq. Bizdiń jaqta eki qatyn alatyn zań joq. – Meniń de aryǵym tartyldy. Endi ishim shyǵa bastaıdy. – Ne de bolsa elime qaıtam. Habar úzbeımin. Bizdiń jeńetin túrimiz bar ǵoı... Ksıýshanyń áke-sheshesi de Qudaıdan su­raǵan adamdar eken, bárine kóndi. “Balanyń atyn Jeńisbek qoıyńdar”, – dedi ketip bara jatyp. – Qaıtsem de kelemin”. (Osydan otyz jyl buryn aýzynan shyqqan sóz sońǵy kúnderi Núkeshtiń janyn tyrnalap júr. Otyz úsh jylda otyz úsh ret aqsha salypty. “Iýshenko Djenısbeký” dep toltyrylǵan otyz úsh túbirtek úıde saqtaýly. Qolda bar maldyń basyn kóbeıtti. Maqsaty – sol Jeńisbekke toı jasap berý. Jerdi mápelep, qaýyn-qarbyz egip, tabysy jaman bolmady. Biraq, Jeńisbekke baryp toı jasaı almady, endi bir adamdaı enshisin berý oıynda bar). * * * Elge kelgende Nurǵanym jy­lap kóristi. Qara qaǵaz alyp ańy­rap otyrǵandar qan­sha­ma, qol-aıaǵy joq tomar bop arbaǵa tańylyp kelgenderdi qaıtersiń. Bul soǵys sumdyqtyń bárin kórsetti ǵoı. Olardyń qasynda Núkesh jańa týǵan baladaı. Sol qoldan da qalatyn tirlik joq. Qaýynshylar brıgadasy besjyl­dyq jospardy asyra oryndaǵanda aýdandyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy aýyspaly Qyzyl Týdy sol qolyna tapsyrdy. Sonda Tý qolynan túsip ketti. О́ıtkeni, Týdy alyp turyp, hatshynyń usynǵan qolyn alý kerek eken, Núkesh sasyp qap, sozylǵan oń qolǵa Týdy tastaı sap, sol qolyn usyndy. “Nemis­pen de betpe-bet keldik, bul sovet adamy ǵoı, túsiner” dep edi, joq, Týdy tastaýǵa bolmaıdy eken. Hatshy qaharyna minip, brıgadır­likten alyp tastady. Sońǵy kezderi sholaq qoly syz­dap júr. Jıtomırdegi Jeńis­bek te otyzda, sony bir kórgisi keledi. Alysta balasy baryn erin ushynan emeksitip týǵan aǵasyna aıtqan. “Barsań tiri qaıtpaısyń, áıeliń óltirip jiberedi” dedi aǵasy. Nurǵanym bolsa: “О́zbek dosyńnyń úıine, sonan keıin qolym qalǵan jerge baram dep ediń, barmaısyń ba?” dep qoıady. Áıeldiń kóńili áıdik, biraq álem-jálemin ishine jasyryp júr. “Balam bar”, dep aıtqan emes. Biraq: “Bir medbıkemen ámpeı-jámpeı boldym”, degende: “Ja­raly soldat ne istemeıdi, on eki múshesimen qar kúreıdi ǵoı”, dedi. Áıeliniń terisi keń, aýzy aıtqysh. “On eki músheń túgel emes, sho­laqsyń ǵoı”, degendi sezdirip, erin ushymen emeksite bildirip tur. Balasyna salǵan aqsha túbirtegi bir dorba boldy. Úılený toıyna bara almaǵanmen atyna qomaqty qarjy attandyrdy. Nurǵanymnan Qudaı bergen úsh uly bar, sonyń tuń­ǵy­shyna ońasha otyr­ǵanda: “Jı­to­mırde ózińnen on jas úlken aǵań bar”, – dedi. Ol ishken kezde: “Ormanda ákesi bir, sheshesi bólek aǵamyz bar. Áli kezdesemiz. Sol úshin bir alyp qoıaıyq”, deıtin kórinedi. Sońǵy kezderi sholaq qoly syr­qyrap júr. Uly Jeńiske de otyz jyl boldy, sonyń qarsa­ńynda ardagerlerdi maıdan jol­da­rymen júrgizedi eken deıdi. Bul eshkimge jaltaqtap, eshkimniń tizimine enbeı óz qaltasymen baryp, júrgen jerlerin erkin basqysy keledi. Úlken uldy ertsem be dep edi, taǵy da onyń kózinshe kempir de bolsa Ksıýshaǵa emirene almaspyn, jalǵyz shyǵaıyn dep túıdi. Áıeli men aǵasyna: “Qolym syrqyrap júr, qolym kómilgen jerge týǵan jerdiń topyraǵyn aparyp salsam, syrqyraǵany qoıatyn sııaqty”, dedi. – Elde joq isti isteısiń, nálet, – dep aǵasy úlkendigin jasap short ketti. – Qolyńnyń topyraǵy torqa bolsyn, – dedi Nurǵanym. Otyz úsh jyl qunttap jınaǵan “Iýshen­ko Dje­nıs­beký” degen aqsha túbirtegin qorjynnyń bir bu­ryshyna saldy. Eki bótelke aq araq aldy. “Ksıýshamen otyryp, ótken ómirdi eske alǵanda aýyldyń araǵy dep ishemiz”. Bir qalta tuzy mol syqpa qurt saldy qorjynǵa. Bul – araqtan keıingi tiske basar. “Osy aq qurt pen aıran bizdi aman ap qal­ǵan” dep, sondaǵylarǵa aıtyp túsindirmekshi. Jeńisbektiń atyn atap turyp bir qalta bıdaı talqan saldy. “Osy talqan bizdi talaı kesa­pattan alyp shyqqan, ony bylaı jasaıdy”, dep bilgen orysshasymen aıtyp taǵy da túsindirmekshi. Qalǵanyn jolaı kóre jatar. Qazaqta “Talqany taýsyldy” degen sóz ba­ryn balasyna aıtyp, uǵyndyrmaqshy. “Men, mine, talqanym taýsylmaǵasyn seni izdep kelip otyrmyn. Aýylyńnyń túbindegi so­ǵys­ta talqanym taýsylsa, sen de bolmas ediń”, dep ózin mysalǵa almaqshy. Sosyn, yńǵaıy bolsa, birge ala qaıtsa... Bul joly kelmese de, áıteýir bir aq joldyń ashylary anyq. Poıyzǵa úsh uly shyǵaryp saldy. Bir ýys týǵan jerdiń topyraǵyn tós qaltasyna saldy, dúrs-dúrs soqqan júregimen birge topyraq ta demalyp tur. Alaqanyn kóki­reginen alyp, denemniń dalada qalǵan bir múshesi týǵan jerin jatsynbaı izdep jatyr-aý dep jeńildep qaldy. – Jeńisbekke sálem! – dedi úlken ul qol­tyǵynan demep, poıyzǵa mingizip jatqanda. – Úsheýińniń de sýretterińdi alyp bara jatyrmyn. “Almaty-Harkov” poıyzy ýaqtyly kep, ýaqtyly júrdi. Áýeli Kıevke barady, sosyn Jıtomır, sosyn baıaǵy Borovıha derevnıasy. Amandyq bolsa tórt kúnde jetedi. Qudaıdyń qutty kúni aspannyń qabaǵyn ańdyp, syzdap qoımaıtyn oń qolynyń túbirtegi, qudanyń qudireti, otarba ornynan qozǵalysymen syzdaǵanyn sap tyıdy. Eki qoly bar adam sııaqty denesin teń ustap, bir ádemi sezim qushaǵynda attandaı shapqan poıyzben birge qalyqtap bara jatqan sekildi. Tipti júreginiń de syzdaǵany sap tıyldy. Oń qoly joq Adam úlken joldyń ústinde tańyrqap: “Meniń júregim osy ekeý emes pe eken?” dep sol qolyn keýdesine qoıdy. Baraban sekildi dúrs-dúrs soǵyp tur. ...Alda uzaq jol. Qýandyq TÚMENBAI. TULPARDYŃ TUIаǴY Qazaqtyń ult bolyp saqtalyp qalýyna, mem­leket retinde qalyptasýyna sheksiz úles qosqan uly bı Áıteke Baıbekulyna topyraq О́zbekstandaǵy kóne qalalardyń biri Nuratadaǵy eski qazaqtar zıratynan buıyryp, onyń beıiti babasy Seıitqul áýlıemen qatar jatyr. Osydan tórt jyl buryn qyzmet babymen Nurataǵa jol túsip, qos áýlıeniń basyna arnaıy burylyp, arýaqtarǵa taǵzym jasap, quran baǵyshtadyq. Kóp ýaqyttan beri qamqorlyq bolmaı ábden mújilip, qulaýǵa aınalǵan eski beıitti kórgende bárimizdiń júregimiz aýyryp, janymyz kúızel­di. Sol saparda: “Shirkin-aı,qos babanyń basyn qaraıtyp, kelgen kópshilik quran baǵyshtaıtyn, taǵzym etetin bir aıshyqty kesene salynsa ǵoı”, degen izgi arman bárimizdiń de kókeıimizde boldy. Arada biraz ýaqyt ótkende álgi óńirden qýa­nysh­ty habar keldi. Bir top qazaqstandyq ká­sip­kerler Seıitqul áýlıe men Áıteke bı kese­nesin salýdy qolǵa alypty. Osyny estigen soń jaqsyny kórmek úshin degendeı tezdetip jolǵa jınaldyq. Barlyq mán-jaıdy Tashkentke kel­gen soń Qazaqstannyń sol kezdegi О́zbekstanda­ǵy elshisi Zaýytbek Turysbekovtiń aýzynan es­tip qatty rıza boldyq. – Seıitqul áýlıe men Áıteke bıdiń basyna kesene salý máselesi táýelsizdigimizdiń jalaýy jelbiregen soń-aq áńgime bola bastaǵan, – dep bastady Zákeń áńgimesin. – О́kinishke qaraı, sóz kóp boldy da, naqty is bolmady. О́zbekstanǵa el­­shi bolyp kelgen soń, Nurataǵa arnaıy ba­ryp, qos babanyń zıratyna soǵyp, Quran ba­ǵysh­tadym. Qazaqtardyń kóne qorymynda eleý­siz jatqan arýaqtar meni elshi retinde ǵana emes, qazaqtyń bir perzenti retinde qatty kúızeltti. Sol sátte áýlıe adamdardyń rýhy maǵan úlken paryz ben jaýapkershilik júktep jatqandyǵyn erekshe bir tylsym kúsh arqyly sezindim. Izgi nıet, árıne, jaqsy. Al ony naqty júzege asy­rý úshin parasattylyq pen qajyr-qaırat jáne qarjy kerek. Daǵdarystyń beleń alyp turǵa­nyna qaramastan, biz ultymyzdyń rýhyn bıikke kóteretin Atymtaı jigitterdi izdestire bastadyq. Bir­de meniń jaqyn dosym, mańǵystaýlyq aza­mat Qarajan Serdalıev belgili shymkenttik ká­sip­ker Rahat Baızaqovty ertip keldi. Jańa ta­ny­symnyń júzinen sózden góri istiń adamy ekeni kó­rinip turdy. Ol óz qarjysyna Seıitqul áý­lıe men Áıteke bıdiń kesenesin salýǵa ázir eken­­digin aıtty. Qazaq halqynyń abyroıy, uly ba­balarynyń arýaǵy úshin bilek túrip, úlken iske belsene kiriskeli otyrǵan jigitke rıza boldym. – Naǵyz azamat ekensiń, baýyrym! Olaı bolsa, isińe sát,– dedim rıza bolyp – Osy ıgi iske úles qossam dep júrgen 5-6 jigit bar. Buǵan qalaı qaraısyń? – Shyn peıilderimen kirisem dese, qarsylyǵym joq,- dedi Rahat. Kóp uzamaı álgi Atymtaı jigitter bárimiz bas qosyp, ata-babalarymyz armandaǵan isti bastaýǵa kelistik. Arada bir apta ótpeı jatyp, Rahat birinshi bolyp qarjy qosyp, qurylys jumystary bastalyp ketti,– deıdi Zaýytbek Turysbekov óz áńgimesinde. Nurata qalasyndaǵy eski zıratqa biraz ýaqyt ótkizip, qaıta at basyn burǵanymyzda, bizdi múldem basqa kórinister qarsy aldy. Negizgi qurylys jumystary bastalypty. Osy jolǵy saparda ǵoı, babalar rýhyna bas ıip, óz ulty­nyń tarıhyn, mádenı muralaryn qasterleıtin, uly atalarynyń kesenesin salýǵa qarjysyn da, qajyryn da aıamaı júrgen jomart jigittermen jaqsylap turyp tanysqanymyz. Rahat Baızaqov, Qarajan Serdalıev, Bernard Serdalıev, Ar­yn­ǵazy Berkimbaev, Esenǵalı Baımenov, Iba­dolla Qalybekov, Shaharbek Ýsmanov, Altyn­sary Úmbetálıev esimdi azamattar Qazaq­stan­nyń túkpir-túkpirinde turady eken. Bári de ár saladaǵy kásipkerlikpen shuǵyldanyp, óz ná­sipterin taýyp júr. Olardyń basyn qosqan ıgi maqsat – el bolashaǵyn, ult keleshegin oılaý, uly babalardyń halqy úshin jasaǵan eńbegin baǵalap, qazirgi urpaqqa jetkizý sııaqty izgi nıet bolyp tabylady. Árqashanda el ıgiligi úshin úlken ister atqa­ryp júrgen zııaly azamat, shymkenttik belgili kásipker Rahat Baızaqov sonaý orta ǵasyrdaǵy Samarqan qalasyn 47 jyl bılegen Jalańtós bahadúrdiń jetinshi urpaǵy bolyp keledi. Arynǵazy Berkimbaev batys óńirine esimi belgili, oraq aýyzdy, ot tildi sheshen, ádil bı atanǵan Dár­bisáliniń búginge jetken tuıaǵy. Qarajan men Bernard Serdalıevter HIH ǵasyrdaǵy sa­naýly zııalylarymyzdyń biri, óziniń úlken sýretshilik darynymen Shoqan Ýálıhanovty tańǵaldyrǵan Serdaly Bekshorınniń týǵan shóbereleri. Sha­harbek Ýsmanov kórnekti memleket qaırat­keri, jurtym degende júregin julyp berip, 1937 jy­ly halyq jaýy retinde atylǵan Temirbek Júr­­genovtiń nemere inisi. Al Esenǵalı Baımenov, Altynsary Úmbetálıev jáne Ibadolla Qalybekovter bolsa, bular da tektiniń tuıaqtary. Biz taǵy bir barǵanymyzda kesene qury­lysy­nyń bastalǵanyna onsha kóp ýaqyt bola qoımasa da, kóptegen ıgi ister júzege asy­ry­lypty. Atap aıtqanda, ǵımarattyń syrtqy ju­mys­tary tolyq aıaqtalyp, babalar rýhyn asqaq­tatatyn keseneniń janynan boı kótergen med­rese, jolaýshylardy qabyldaıtyn qonaq jaı, jýynyp-shaıynatyn oryndardyń qurylysy qyzý qolǵa alynypty. Osy ıgi iske ózindik úles qosqan kásipker Altynsary Úmbetálıev óz qar­jy­syna 136 metr tereńdikten taza aýyz sý shy­ǵaryp beripti. Sondaı-aq, búkil kesenege elektr qýatyn beretin qondyrǵy iske qosylypty. – Dala qyrany búrkitterdiń túr-túri bolady. Bireýi tapqan oljasyn basyp jeıdi, al bireýleri shashyp jeıdi. Rahat mańdaı terimen, qajyrly eńbegimen kelgen dáýletin el ıgiligine arnalǵan isterge arnap júrgen ór tulǵaly azamattyń biri. Keıde men bul inimdi qııaǵa qanat qaqqan qyran búrkitke teńeımin, – deıdi ıgilikti iske ózindik úles qosyp júrgen Qarajan Serdalıev aǵynan jarylyp. 2009 jyldyń 31 shildesi kúni túbi bir, tegi bir túrkiniń bir butaǵy – ózbek jerindegi kıeli de kóne Nurata qalasynda qazaqtyń rýhyn bıikke kótergen aıtýly oqıǵa boldy. Seıitqul áýlıe – Áıteke bı kesenesiniń ashylý rásimine qatysý úshin Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen qandastar qos babanyń basynda qaýyshyp jatty. Halyq kóp jınalǵan bul basqosýda Qazaqstan Respýblıkasy Senatynyń depýtaty, kórnekti jazýshy Ábish Kekilbaev, Qazaqstan Respýblıkasynyń О́zbekstandaǵy sol kezdegi О́kiletti jáne tótenshe elshisi Zaýytbek Turysbekov, sol kórshi eldegi Naýaı oblysynyń bas ımamy Seıitqoja Nasreddın jáne basqalar sóz sóılep, Seıitqul áýlıe men Áıteke bıdiń urpaqtarynyń birligi men yntymaǵynyń órkendeýine qosqan eren isterine úlken baǵa berip, qazaq halqynyń úsh júz jyl boıy kútken qýanyshty oqıǵasymen quttyqtady. Jınalǵan jurtshylyq qos babanyń kesenesin salýda úlken azamattyq pen ultjandylyq, jigerlik pen tabandylyq kórsetken Atymtaı jomarttarǵa úlken qurmet kórsetip, ústerine shapan japty. Nebir jaısańdar men jaqsylar jınalǵan osy basqosýda Jalańtós Bahadúrdiń urpaǵy Rahat Turǵanbekuly Baızaqovtyń esimi erekshe atalyp, el alǵysyn jaýdyryp jatty. Sol kúni Rahat bastaǵan jigitter babalar rýhyna arnap quran baǵyshtap, as berdi. Sonda úlken tebireniste turǵan ony áńgimege tartqanbyz. – 25 jasynda Kishi júzdiń bas bıi bolǵan Áıteke bıdiń qazaq tarıhynda alatyn orny erek­she. Uly babanyń júzdegen jyldar boıy suraýsyz, izdeýsiz jatýy meniń de qabyrǵama qatty batýshy edi. “Kóz qorqaq, qol batyr”, degen osy. Búgin keseneniń ashylý rásimi bolyp, bárimizdiń mereıimiz asqaqtady. Árýaqtar bir aýnap tústi. Halyqtyń aq peıilimen salynǵan aı­shyqty kesenege janymdaǵy Atymtaı jomart­tar sııaqty úles qosqanymdy ózime úlken baqyt sanaımyn, – dedi Rahat erekshe tebirene sóılep. Belgili kınooperator Sársenbaı Tájimura­tov ekeýmiz Áıteke bı týraly derekti týyndy tú­sirý maqsatymen Tashkent, Samarqan, Naýaı, Nu­rata qalalarynda bolyp, kóptegen adam­dar­men, memleket jáne qoǵam qaıratkerlerimen suh­battastyq. Júrekten shyǵyp, júrekke jetken sol shynaıy sózder bizdiń júregimizde áli de saırap tur. О́zbekstandaǵy Naýaı oblysynyń bas ımamy Seıitqoja Nasreddınniń sózi jan tolqytarlyq. – 1929 jyly Nurata men Naýaıdy jalǵas­tyratyn tóte jol salynatyn bolyp, jergilikti bılik oryndary Seıitqul áýlıe men Áıteke bı jerlengen eski qazaq zıratyn buzý jóninde she­shim shyǵarypty, – deıdi áńgime ıesi. – Olar­dyń bul isine meniń ákem Nasreddın ıshan bas­taǵan ózbekter qarsy shyǵyp: Beıitke tıisýshi bol­m­ańdar, onda bir qazaq qana emes, búkil ózbek, tájik, qyrǵyz úshin asa qadirli sanalatyn qos áýlıe jatyr. Qudaıdan qorqyńdar, arýaqty syılańdar!” – dep bári tas túıin bolyp, ketpen-kúrekterin kóterip kelgenderdi zıratqa jibermeı turyp alady. Kóptiń qaharynan qoryqqan sholaq belsendiler raıynan qaıtyp, qasıetti qorym aman qalypty. Beıitti qorǵaýdy Nasreddın ıshan maǵan óz perzenti retinde amanat etip tastap ketti. Men áke sózine adal boldym. Osy eki áýlıeniń basyna bir eńseli kesene salý qazaqtardyń ǵana emes, ózbekterdiń de izgi armany edi. Kúmbez ornatamyz dep kimder kelip, kimder ketpedi deseńizshi. Alla taǵala bir sátin salyp, Zaýytbek elshi ıgi isti qolǵa aldy. Allanyń nury jaýǵyr Rahat inim bastaǵan jigitter jıǵan-tergen qarjysymen, úlken qurylysty bastap ta jiberdi. Aınalasy 5-6 aıdyń ishinde kesene boı kóterip, Seıitqul áýlıe men Áıteke bıdiń rýhy asqaqtady. Jigitterdiń budan keıingi qolǵa alǵan isteri de tabysty, ómirsheń bolǵaı! Júrekten shyqqan aq tilekter osylaısha jalǵasa beredi. Shóp ósetin jerge ǵana ósedi. Halqy men ultynyń bolashaǵyn áriden oılap júretin Rahat Baızaqov sońynan izgiliktiń izderin qaldyryp júrgen eńsesi bıik azamat. Jaqynda ony Astanaǵa jumysqa aýysty degen habar estidim. Iá, elordada da jurt, halyq múddesin oılaıtyn azamattardyń kóp bolǵany jaqsy ǵoı. Jaýynmenen jer kógeredi, alǵyspenen el kógeredi degen. Jumysyń jemisti bolsyn, azamat! Doqtyrhan TURLYBEK, jazýshy, halyqaralyq “Túrki álemi” telestýdııasynyń bas dırektory.