ShERLI ShEJIRE ShYNDYǴY

Mashaqaty mol muraǵattyń muńly málimetteri Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Aqqalı AHMET, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. Muraǵat – halyqtyń tarıhı-má­denı murasy. Sol sebepti órkenıetti memlekette onyń qoǵamdaǵy orny da, qadir-qasıeti de erekshe. Al, tota­lıtarlyq, avtokratııalyq re­jım­derge ol ózderiniń zańı jáne tarıhı turǵydan memlekettik bılikke quqyn dáleldeý úshin ǵana qajet. Muny keńes muraǵattary qyzmetinen aıqyn kórýge bolady. Muraǵatty saıasat qolshoqparyna aınaldyrý isi partııa basshylyǵymen elde azamat soǵysy aıaqtalǵannan keıin-aq qolǵa alyndy. Bol­she­vık­ter ózderiniń saıası qarsylastaryn “áshkereleıtin materıaldar” (“kom­promat”) jınaýdy OGPÝ-NKVD-MVD sekildi jazalaý organdarynyń kómegi arqyly júrgizedi. 20-shy jyldardyń birinshi jartysynda mu­raǵattarǵa Revolıýsııalyq trı­bý­na­l­dan, Respýblıka baqylaý komıs­sııa­synan, Mem­le­ket­tik saıası basqarmanyń tergeý bólim­de­rinen (SOOGPÝ) kóptegen suraýlar túse bastaıdy. Osy kezeńnen eldiń qoǵamdyq-saıası ómirinde OGPÝ mańyzdy ról atqarady. 1925 jyldyń 9 jeltoqsanynda Halyq Ko­mıs­sar­lary Keńesiniń janyndaǵy OGPÝ Reseıdiń Ortalyq muraǵatyna “asa qupııa” hat joldap, onda muraǵat qyzmetin túbirimen ózgertip, Keńes ókimetine “jat elementterdi” izdes­tirý jumystaryn jandandyrý jáne ony operatıvtik maqsatqa baǵyndyrý talap etiledi (GARF. F. 4883. Op. 3. D. 2. L. 5-6). Osy qujat alynǵannan keıin barlyq jerde, onyń ishinde Qa­zaqstan muraǵattarynda da patshalyq Reseıdiń úkimet mekemelerine, azamat soǵysy kezindegi “aqtar” men “ultshyldar” úkimetterine qatysy bolǵandardy anyqtaý jumystary qyza túsedi. 1927 jyldyń 25 aq­pa­nynda Reseı Federasııasy Ortalyq muraǵaty ózine qarasty barlyq muraǵat mekemelerine “Muraǵat materıaldary boıynsha anyqtalǵan saıası izdestirýdegi adamdarǵa al­fa­vıttik kartochkalar toltyrý jó­ninde” qupııa sırkýlıar taratady. “Halyq jaýlaryn” izdestirýge eldiń barlyq muraǵattary jumyl­dy­­ry­la­dy, “kontrrevolıý­sııa­lyq ele­ment­terge” tizimder jasalyp, NKVD-nyń tıisti qurylymdaryna, onyń 2-bólimine tapsyrylady (Qyzylorda oblysy ortalyq memlekettik mu­ra­ǵaty. 148-qor. 1-tizbe. 66-is. 32-paraq). NKVD buryn-sońdy bolmaǵan jappaı qýǵyn-súrgin saıasatyn júrgizýde muraǵat materıaldaryn keńinen paıdalanady. 1938-1963 jyldary muraǵattardyń NKVD-MVD-niń qaramaǵynda bolýyn osy jaǵdaımen, taratyp aıtsaq, elde totalıtarlyq júıeniń kúsh alyp, onyń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryn qamtýmen, muraǵat qu­jattarynan “taptyq jat elementter” týraly derekterdi izdestirip tabý múmkindikterimen túsindirýge bolady. Ortalyq muraǵat basqarmasyn ishki ister júıesine qabyldaý aktisinde (19.HII.1938) muraǵattarda KSRO Ishki Ister Halyq Komıs­sa­rıa­tyna “paıdaly” materıaldardyń barshylyǵy týraly arnaıy kór­se­tilýi teginnen-tegin emes edi. 1939 jyl­dyń 16 qyrkúıeginde Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń Bas mu­raǵattyq basqarmasy óz bólimderiniń bas­tyqtaryna taǵy da hat joldap, NKVD-nyń qajettilikteri úshin qupııa qorlardyń qujattary bo­ıyn­sha ótetin barlyq adamdardyń esebin alýǵa kirisý jóninde nusqaý beredi, bul jumysty 1940 jyldyń 1 tamyzynda bitirý talap etiledi. Muraǵattardan “taptyq jat elementter” týraly maǵlumattardy izdestirý ǵana emes, olarǵa qatysty qujattardy qupııa qorlarda saqtaý jumystary da júrgiziledi. 1940 jylǵy 1 sáýirde KSRO Ishki Ister Halyq Komıssarıaty Bas muraǵat basqarmasynan memlekettik qaýip­sizdik kapıtany Svetlov qol qoıǵan barlyq muraǵat mekemelerine “halyq jaýlarynyń hattaryn, maqalalary men basqa da eńbekterin”, “halyq jaýlary beınelengen foto-kıno jáne dybystyq jazbalardy” óte qupııa jaǵdaıda jeke saqtaý jóninde sırkýlıarlyq hat túsedi (Qyzylorda oblysy OMM. 148-q. 1-t. 22-is. 9-p.). Muraǵat isi NKVD-MVD “qa­jet­ti­likterin” óteýge tolyqtaı ba­ǵyn­dyrylady. Soǵan qaramastan 1940 jyldyń 23 qazanynda Ishki Ister Halyq Komıssarıaty L.P.Berııa qol qoıǵan “Muraǵat materıaldaryn operatıvtik-chekıstik jumysta paıdalaný týraly” degen №001345 buıryq shyǵarady. Sol jyly Ortalyqtyń Bas muraǵat basqarmasy 14392 “jat elementke” tizim jasaıdy. Qazaqstanǵa keletin bolsaq, 1943 jyldyń 1 qańtarynan 1 shildesine deıin, ıaǵnı jarty jyldyń ózinde muraǵat materıaldary boıynsha 2063 adamǵa “kompromat” tabylyp, olarǵa kartochkalar toltyrylady. Bar­lyǵyna da anyqtama-tizim daıyn­da­lyp, KSRO Ishki Ister Halyq Ko­mıs­sarıatyna, Qazaq KSR Ishki Ister Halyq Komıssarıatyna jiberiledi. Sol jyldyń 5 shildesindegi KSRO IIHK-niń nusqaýy boıynsha bas­ma­shylar týraly materıaldar izdestirilip, 20 qor qaralady, anyqtama qurastyrýǵa 37 is iriktelip alynady. 1943 jyldyń 1 qazanyna deıin, Qazaq KSR OMM-nyń qupııa qorlar bóliminiń bastyǵy A.K.Golovanovanyń málimeti boıynsha, respýblıkada 10081 adam kartochkaǵa túsiriledi. Ol qujat “Spısok lıs, prohodıashıh po polıtıcheskım ok­raskam, vyıavlennyh po arhıvnym ma­te­rıalam Sentralnogo gosarhıva KazSSR” dep atalady. Keıin bul tizim 6000 adamǵa deıin shegeriledi. Biraq munan qandaı da bir “gýmanıstik nyshandy” baıqaýdyń reti joq, “qyraǵylyq tanytý” jumystarynyń qarqyny báseńsimeıdi. “Qazaq KSR memlekettik muraǵattary qupııa qorlary bólimderiniń 1951 jylǵy jumysyna sholý” degen baıandamada: “Qazaq KSR muraǵattarynyń materıaldardy arnaıy zertteý jumystarynyń qarqyny, 1950 jylmen salystyrǵanda, eki ese ósti. О́tken jyly operatıvtik-chekıstik organdar úshin qyzyǵýshylyq tanytatyn qyrýar derekter tabyldy. О́tken ómiri kúmán týdyratyn, sol sebepti esepke alynǵan adamdar sany da eki ese ósti”,– delinedi. (Qazaqstan muraǵattary. 2001. №2. (25). 55-b). Munan keıingi kezeńde de jazalaý organdary Qazaqstan muraǵattarynan jeke tulǵalardyń ómirbaıandaryn, hattaryn, t.b. qujattardy aqtarystyryp, “ultshyldar”, “kontrrevolıýsıonerler” týraly maǵlu­mat­tar alyp turady. 1953 jyly Qazaq KSR Ishki Ister mınıstrligi muraǵat bas­qarmasyna baılardy tárkileý jáne jer aýdarý jóninde málimet daıyndaýǵa tapsyrma beredi. Jat elementterge arnaıy “anyqtama-tizim” qurastyrý jumystary tek 1956-1957 jyldary ǵana resmı toqtatylady. 1957 jyly Qazaqstanda úsh ortalyq mem­le­kettik muraǵat biriktirilip, Qazaq KSR Ortalyq memlekettik muraǵaty qurylady. Onyń materıaldyq bazasyn nyǵaıtyp, qyzmetkerleriniń kúsh-jigeri, negizinen, sala fýnksııalarynan týyndaıtyn isterge jumyldyrýǵa qadamdar jasalady. Alaıda muraǵattardy ǵylym men mádenıet múddelerinen jat maqsattarǵa paıdalaný respýblıkada muraǵat isiniń damýyna úlken kedergi keltiredi. Bolshevıkter, ásirese, muraǵat qorlarynyń saqtalýyna nemquraıly qarady, ondaǵy qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetine qatysty qujattardyń joǵalyp ketýine asa bir aýyzǵa alarlyq oqıǵa retinde qaramady. Bul jóninde QR OMM-nyń muraǵatqa qatysty 544-qorynda san alýan málimetter jınaq­tal­ǵan. Bókeı muraǵattaryn eń aldymen bol­shevıkter jyrtyp, órtegen. Odan keıin 1918-1919 jyldary ony kazaktar tonaǵan. Muraǵat materıaldary býda-býdasymen otqa jaǵylǵan. Qazaq baılaryn tárkileýge qatysty 32 is izim-qaıym joǵalǵan; múmkin olar 1953 jyly Ishki Ister mınıs­tr­liginiń suraýy boıynsha aldyrylyp, sodan qoldy bolyp ketti me?! 1929 jyly Qyzylordadan Almatyǵa kóshirilgen kezde on jáshik is-qujattar urlanǵan. Orynbordan Qyzylordaǵa apara jatqan kezde júzdegen muraǵat qujattary ǵaıyp bolady. Odan keıingi kezderi de muraǵat qorlaryndaǵy materıaldardyń saqtalýy qatań baqylaýǵa alyndy deýge kúmán týdyratyn jáıtter jetkilikti. Áıteýir, muraǵat jol kórsetkishterin paraqtaı bastaǵanda biraz qujattardyń janyndaǵy “ızıato” degen eskertýden kóz súrinedi. Munyń bári kezdeısoq ta bolmas, sebebi ortalyq bılik keshegi patsha zama­nyn­daǵy otarshyldyqtyń ozbyrlyq­ta­ryn halyq jadynda saqtaýǵa múddeli bolmady. Búgingi kúni de Reseıdiń qazaq halqyna “jaqsylyqtan” basqa saıasat júrgizbe­genine jas býyndy ılandyrý maqsatynda muraǵattarda jazalaý ekspedısııalary, qazaq aýyldaryn tonaý, atyp-asý, halyqty qyrǵynǵa ushyratý jónindegi qujattardyń túrli sebeptermen qolǵa berile bermeı­tindigi asa qupııa emes. Keńes ókimeti ulttyq muraǵattardyń ma­terıaldyq bazasyn nyǵaıtýǵa da yjdaǵattylyq tanytpady. Onyń mysaly da jeterlik. 1932 jyldyń 23 naýryzynda Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy Golıýdov Qazaqstan Ortalyq muraǵatynyń meńgerýshisi N.Iа.Bolot­nı­kovty ózine shaqyrtyp alyp, muraǵatty jedel túrde Kópshilik kitaphananyń jertólesine kóshirýdi mindetteıdi. N.Iа.Bolotnıkov 28 naýryz kúni Almaty qa­lalyq keńesiniń Ortalyq muraǵat or­nalasqan ǵımaratty 29 naýryzǵa deıin bosatý týraly sheshimin alady. N.Iа.Bolot­nıkov sáýir aıynda osy jaǵdaıdy Qazaq AKSR Halyq Komıssarlar Keńesine jáne RSFSR Ortalyq muraǵat basqarmasyna (kóshirmesi) jazǵan baıandama hatynda habarlaıdy. Muraǵat ornalasqan ǵı­maratqa Almaty qalalyq keńesi kóp­shilikke arnalǵan ashana uıymdastyrýdy kóz­deıdi. Onyń tóraǵasy Skorodýmov pen О́lkelik partııa komıtetiniń is basqarýshysy Býıanov Ortalyq muraǵattyń eki kún ishinde Kópshilik kitaphananyń jertólesine kóshýi týraly eskertý jasaıdy. Bul talapqa N.Iа.Bolotnıkov qor­lardaǵy 20000 put qujattardy kórsetilgen merzimde kóshirip bolý múmkin emestigin, oǵan 3 aı merzim kerek ekendigi týraly pikirin alǵa tartady. Golıýdov atalǵan merzimge qarsy bolyp, “bul muraǵat isiniń qarqyny bolsa, sen ómirden artta qalǵan muraǵattyń egeýquıryǵysyń” dep meńgerýshiniń ar-namysyna tıedi. N.Iа.Bolotnıkov 28 sáýirde Qazaq AKSR Halyq Komıssarlary Keńesine Ortalyq muraǵattyń kitaphana jer­tólesine kóshirilýine qarsy narazylyq bildiredi. Alaıda Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Goloshekın 29 sáýirde partııanyń aıtqanymen júr­meıtin “qyńyr” muraǵatshyny shaqyr­typ alyp, Qazaq OAK men HKK-niń qaýlysyn oryndamadyń dep aıyptaıdy. HKK-niń tóraǵasy O.Isaev Bolotnıkovtyń ustanymyn “topas bıýrokratızm” dep baǵalasa, Golıýdov óz tarapynan “mura­ǵatty kóshirý túkke turmaıtyn másele, egerde biz partııa múshesimen istes bolsaq, onda másele basqasha sheshilgen bolar edi, al biz partııa múshesimen emes, muraǵat egeýquıryǵymen istes bolyp turmyz” dep astamshylyq jasaıdy (GARF. F. 5325. Op. 9.D.2674.L.13). 7 mamyr kúni N.Iа.Bolotnıkovke sekretarıat arqyly jeke is qaǵazyna jazylǵan sógis jarııalanyp, meńgerýshilik qyzmetinen bosatylady. Totalıtarlyq júıeniń muraǵatqa kózqarasy osylaı kórinis tabady. 31 mamyr kúni N.Iа.Bolotnıkov qylmystyq izdestirý bólimi tarapynan tutqynǵa alynady. 26 maýsymda ol  jergilikti partııa bıýrokrattarynyń zańsyz is-áreketteri týraly VKP(b) Ortalyq Baqylaý Ko­mı­te­tine aryzdanady. Osylaısha úlken qı­yndyqtardan keıin ǵana N.Iа.Bo­lotnıkov jumysynda qaldyrylady, biraq bul zańdylyqtan góri, kezdeısoqtyqqa kóbirek uqsaıdy. Kóp uzamaı muraǵat qyz­met­kerleri de “tazalaýǵa” ushyraıdy. 1938 jyly Qazaqstanda muraǵat kitaphanashysy Z.I.Ýskova jáne aǵa ǵylymı qyzmetker Mırer “saıası senimsizder” qataryna jatqyzylyp, jumystan bosatylady. Ǵylymı qyzmetker V.D.Pıatnıskıı jáne Batys Qazaqstan oblystyq muraǵatynyń ınspektory M.G.Gerasımchýk IIHK organdary tara­­pynan “halyq jaýlary” retinde tut­qyn­dalady. Qazaq KSR Ortalyq Bas muraǵat basqarmasynyń bastyǵy E.G.Fedorov partııa qatarynan shyǵa­rylyp, qyl­mystyq jaýapkershilikke tartylady. Aıyptaý qujattarynda onyń buryn eser partııasynda bolǵandyǵy, shyǵý teginiń aqsúıekten ekendigi esepke alynady. Bas muraǵat basqarmasy meńgerý­shisiniń orynbasary V.A.Vvedenskıı 1938 jyly “Arhıvnoe stroıtelstvo v Kazahstane k 20-letııý podpısanııa dekreta Lenınym o reorganızasıı ı sentralızasıı arhıvnogo dela” degen ocherkinde: “О́lkelik muraǵattyń meńgerýshisi – menshevık, joǵary bilimdi muraǵatshy, biraq aq ofıseri, al 2 ǵylymı qyzmetker – jer aýdarylǵandar, is júrgizýshi – din qyzmetkeri (protoıereı). Halyq jaýlary mekemeler men uıymdardyń basshylyq qyzmetinde otyryp alyp muraǵat isine eleýli zııankestik jasady, muraǵat qujattaryn joıdy, Qarjy Halyq Komıssarıaty, Halyq Aǵartý Komıssarıaty, Jer Halyq Komıssarıaty muraǵattarynyń qujattary halyq jaýlarynyń zııankestik áreketinen talapqa saı saqtalmaı, shashylyp, joıylyp jatyr”, degen pikiri sol kezeńde muraǵatshylardy aıyptaýdyń negizgi túrine aınaldy. Alaıda V.A.Vvedenskııdiń ózi de keıin “áleýmettik shyǵý teginiń jat elementten (ákesi svıashennık bolǵan) ekendigi” anyqtalyp, muraǵat jumysynan alastatylady. Muraǵat mekemelerinde “kadrlyq tazalaýdyń” qarqyndy júrgizilgeni sonshalyq, ortalyq apparatta, oblys, aýdan muraǵattaryndaǵy kadrlardyń 80 paıyzy aýystyrylady. Kóptegen muraǵat kadrlary shyǵý tegine qarap nemese “halyq jaýlarynyń” týǵan-týysqandary retinde jumystan shettetildi, qýǵyn-súrginge tústi. Muraǵattardaǵy mundaı jazalaýdyń nátıjesi kadrlardyń sapasyna eleýli áserin tıgizip, onda istelýge tıis jumystar óte baıaý júrgizildi. Bul salaǵa kóbine burynǵy jumysynda kórine almaǵan nemese kásibı daıyndyǵy, iskerlik qabileti jaǵynan talapqa tolyq saı emes adamdar jiberildi. Totalıtarlyq júıe tusynda muraǵat qujattarynyń eleýli bóligi negizsiz qupııalandyryldy. Tipti, mysal úshin aıta keteıik, QR OMM-nyń qupııa qorynda B.Maılınniń jarnamany qazaq tilinde berý qajettigi týraly “joǵaryǵa” jazǵan haty da ushyrasady. SOKP Ortalyq Komıteti men KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1956 jylǵy 7 aqpanyndaǵy №246 qaýlysynda partııa organdary, mınıstrlikter men vedomstvo­larda muraǵat materıaldaryn saqtaý rejıminiń tártiptelmegeni, olardy paı­dalanýdyń “nasharlyǵy” atap kór­se­tildi. Osyǵan oraı 1956 jyldyń 19 shildesinde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti men Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń №424 qaýlysynda Qazaq KSR IIM-niń muraǵat basqarmasyna jáne muraǵattary bar barlyq mınıstrlikter men vedomstvolarǵa revolıýsııaǵa deıingi, sol sııaqty keńestik dáýirdiń muraǵat qujattary men materıaldaryn ǵylymı maqsatqa paıdalanýǵa jáne jarııalaýǵa ruqsat berý mindetteledi. Alaıda ruqsatqa sol kezeńge deıingi qupııa qorda saqtaýly jáne keńes memleketiniń múddesine “zııan keltirýi múmkin” qujattar kirmeıdi, olardy paıdalaný, jarııalaý máselesi árqaısysynyń mazmunyna, tarıhı jáne saıası mańyzyna qaraı jeke sheshilýi kerek dep kórsetiledi. Bunyń bári, saıyp kelgende, tarıhtyń “aqtańdaq betteriniń” qalyńdaı túsýine ákeledi. Keıbir muraǵattyq isterdiń “joǵalyp” ketýi olardyń kezinde aıyptaý materıal­dary retinde prokýratýra, sot, ishki ister organdaryna, Memlekettik Qaýipsizdik Komıtetine aldyrylýyna baılanysty bolsa kerek. Bul “qudiretti” qury­lym­dardan materıaldardyń bári birdeı qaıta alynbaǵan. 1945 jyldyń 19 mamyrynda jasalǵan alys-beris aktisinen ańǵar­ǵanymyz – I.Jansúgirovtiń qoljazbalary, kitaptary men gazet qıyndylary jı­naqtalǵan papkalary Memlekettik Qa­ýipsizdik Komıtetiniń 2-bóliminiń bastyǵy Rafıkovtyń qolynda bolǵan, keıin mu­raǵatqa tekserilmeı qabyldana salynǵan (QROMM. 544-q. 1-t. 526-is. 27-p.). “Ultshyldarǵa” qatysty muraǵattyq qujattardyń túgel saqtalýyna baqy­laýdyń álsizdigi osy sala mekemeleri basshylarynyń basym kópshiliginiń qazaq tili men arab grafıkasyn bilmeýinen boldy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq zııalylarynyń eńbekteri, korres­pon­densııalary, kimdermen qarym-qatynasta bolǵandyǵy týraly materıaldar burynǵy Qaýipsizdik Komıtetine túsken, odan keıin qaıtarylmaǵan. Tipti bul organǵa qaǵaz betine túsken qazaq shejirelerine deıin aldyrylyp, olardan kimniń sultan, kimniń bı-batyr bolǵandyǵy jóninde málimetter jınastyrylǵan. Táýelsizdikke qoly jetkennen keıingi kezeńde Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirin demokratııalandyrý muraǵat salasyn da qamtydy. 1998 jyly 22 jeltoqsanda “Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵattar týraly” Zań qabyldanyp, osy sala jumysyn tikeleı ózine tán mindetterdi oryndaýǵa jumyldyrylýyna quqyqtyq negiz qalandy. Qupııa qorlarda halyqtan jasyryn saqtalyp kelgen biraz qujattar ashyq qorlarǵa aýystyryldy. Alǵashqy kezde Memlekettik Qaýipsizdik Komıtetiniń murageri Ulttyq Qaýipsizdik Komıtetiniń de esigi ashyldy. Sonyń arqasynda saıası qýǵyn-súrgin naýqany, qazaqtardy tárkileý, rekvızııalaý, kúshtep ujym­dastyrý, asharshylyq sekildi Keńes óki­metiniń ozbyrlyqtaryna baılanysty materıaldar ǵylymı aınalymǵa qosyldy. Biraq kóp uzamaı bul mekemeniń mu­ra­ǵatynda jumys isteýge tyıym salyndy, osy sebepti qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetine qatysty qyrýar qujattar men materıaldar sol baıaǵy jabyq kúıinde qaldy. Ondaı qazynalar QR Bas Pro­ký­ra­týrasy, Ishki Ister mınıstrliginiń mu­raǵattary qorlarynda da saqtaýly. Olardaǵy, joǵaryda kórsetilgendeı, “taptyq jat elementterge”, saıası oppozısııa músheleri men “ultshyldarǵa” jasalǵan anyqtama-tizimder, “bandylar” dep at qoıyp, ataý taqqan materıaldarsyz otandyq tarıh ǵylymyndaǵy “aqtańdaq betterdi” joıý múmkin emes. Bul qu­ry­lym­dardaǵy qujattardy QR Ortalyq memlekettik muraǵatynda shoǵyrlandyrý – zaman talaby. Ol halyq jadyn ańyzdardan aryltyp, tarıhı shyndyq negizinde qalyptastyrý qajettiliginen týyndaıdy. Almaty. KÚTEDI ÁLI BIR HABAR Uly Otan soǵysynan keıin Kaspıı teńizimen  Iranǵa yǵyp ketken kemedegi balyqshy taǵdyry ne boldy? Jýyrda redaksııamyzǵa Aqtóbe qalasynyń turǵyny Sosıal Qame­de­nov degen aqsaqal keldi. Bizge soǵatyn adamdar kóbine-kóp jergilikti atqarý, quqyq qorǵaý organdarynyń nemese ádiletke qol jetkize almaǵany se­bepti sot sheshimderiniń durys emes­ti­gine shaǵym aıtyp keletin edi. Myna aqsaqaldyń máselesi múlde bólek eken. Sosıal aqsaqal 1946 jyly jo­ǵa­lyp ketken óziniń ákesi Qubaı­dollaev Qameden týraly bir habar ala almaı qusa bolyp júrgen kórinedi. Qameden marqum burynǵy Gýrev oblysy Teńiz aýdanynyń “Komsomol joly” kol­hozyndaǵy О́leńti aýylynda ba­lyqshy bolyp eńbek etken. 1946 jyl­dyń naýryz aıynda, 42-43 jastar sha­masyndaǵy ol Kaspııde balyq aýlap júrgende 5-6 kúnge sozylǵan qatty da­ýyldan kemeleri yǵyp ketedi. Ba­lyq aý­laıtyn álsiz shhýnada barlyǵy 6-7 adam bolǵan, sonyń ishinde Qa­medenniń kórshisi Kúnetov Ǵınaıat ta bar deıdi aqsaqal. Ýaqyt óte kele esh ha­bar bolmaı ketken soń mundaǵy jurt olardy óldige sanaıdy da qoıady. Biraq... 1949 jyly Kobıakov degen eldi mekende turatyn bir áıel adam bulardyń úıine qýanyshty habar ákeledi. Ol bir adamnyń kezdeısoq jolyǵyp, jol suraǵanyn jáne sonaý Irannan kele jatqanyn aıtyp jet­kizedi. О́kinishke qaraı ol kezde jas bala bolǵandyqtan Sosıal aq­sa­qal álgi áıeldiń de, Irannan kelgen adamnyń da esimderin umytyp qalypty. Tek qana Irannan aman-esen qaıtyp kele jatqan adam Gýrev oblysynyń Novobogat (qazirgi Isataı) aýdanynyń turǵyny ekenin ǵana esine túıip qalady. Ol kisiniń aıtýyna qaraǵanda olardyń da balyqshy kemesi 1946 jyly yǵyp, Iran jaǵalaýynan bir-aq shyǵady. Sol jerde ózderi sııaqty yǵyp kelgen Qameden men Ǵınaıatty kezdestiredi. Olardy da Iran balyqshylary qutqarǵan eken. Qazaqtar jat jerde birge júrip, 3 jyl 2 aı birge eńbek etedi. Qandaı sebep bolǵanyn kim bil­sin, áıteýir álgi adam ırandyqtarǵa ke­lisim­shartpen eńbek ettik, meniń mer­zimim 3 jyl edi, kesimdi merzimim tolǵan soń olar meni Armenııadaǵy KSRO shekarasyna deıin jetkizip tastady. Al Qameden men Ǵınaıat 5 jyl merzimdik eńbek shartyna otyrǵan, olar aman bolsa endi eki jyldan soń keledi depti. Sodan Qamedenniń otbasy ǵana emes barsha aýyl bolyp qatty dúrligip, qýanady. “О́lgen tirildi, óshken jan­dy”,–degen osy emes pe? Biraq óz­di­ginen izdenip, álgi adamdy tabýǵa sol kez­degi qol qysqalyǵy kedergi kel­ti­redi. О́ıtkeni, Qame­den­niń balalary jas, al ákesi qart adam eken. Áne-mine ózi kelip qa­­­lar degen úmitpen ýaqyt óte beredi, al odan habar bolmaıdy... Artynan álgi adam NKVD tyr­naǵyna iligip, joq bolyp ketken shy­ǵar degen boljam týady. Shynynda da ol kezde shetelden kelgen adamnyń bá­rin NKVD aq-qarasyn aıyrmaı jaý qy­lyp jatty ǵoı. Eki jyldan keıin me­niń ákem de kelgen shyǵar, biraq aýylǵa jete almaı ol da NKVD tyrnaǵyna iligip ketpedi me eken degen dúdámal oı Sosıal aqsaqalǵa kúni búginge deıin maza bermeıdi. Zeınet demalysyna shyǵyp, qoly bosaǵannan beri 2 jyl 7 aı boıy ol ákesinen bir habar shyǵyp qalmas pa eken degen oımenen Syrtqy ister mınıstrligin qaıta-qaıta mazalap, esh nátıje shyǵara almaı júr eken. Iran Respýblıkasynyń arhıvinde ákem Qameden men onyń joldasy Ǵınaıat týraly bir málimet bolsa kerek edi ǵoı, Syrtqy ister mınıstrligi sondaǵy elshilik pe, álde basqa jolmen be, áıteýir bir habar alyp berýine bolar edi ǵoı, al UQK 1949-1950 jyldardaǵy Gýrev obly­syndaǵy óz bólimshesiniń arhıvinen Iranǵa yǵyp ketken balyqshylardy tergegeni jóninde bir málimet berýine bolady ǵoı. Bir derek bolmaýy múmkin emes deıdi ol ashyna. (Bul máselege UQK Atyraý oblystyq departamentinen bir jaýap bolyp qalar ma eken?) Bári de shyǵarypsalma jaýap­tar­men qutyldy, endi, amal joq, Pre­zı­dentke ashyq hat jazǵym kelip otyr deıdi aqsaqal. Árıne, onyń ashyq hat jazý quqy bar, biraq aqsaqaldyń janaıqaıy el gazeti “Egemenge” shyqqan soń, bálkim bir nátıje bolar dep biz de úmittenip oty­rmyz. SERGELDEŃNIŃ SYRY NEDE? Bul oqıǵa 2007 jyldyń qarasha aıynda bolǵan edi.  Kórshimniń uly Erlan Nurǵalyuly ózim joqta meniń jeke menshik tirkememdi alyp ketip, qıratyp tastady. Qıratqanda da ony úshke bólip tastaǵan. Onan soń ol bala Balqash qalasyna ketip qaldy da, ákesinen tirkememdi jóndeýdi talap ettim. Alaıda, bul talabym oryndalmaǵan soń dáleldi qujattardy jınap, Aqtoǵaı aýdandyq sotyna júgineıin desem, ondaǵylar “advokat Qash­qynovqa baryńyz, sol qujat­tardy qa­­­byl­daıdy” dep otyryp aldy. Advo­katqa barsam, ol “qujat­taryńdy po­lısııaǵa ótkiz” deıdi. Al polısııa qyzmetkerleri bolsa, “iste anyq­taıtyn eshteńe joq, bári tekserilgen, daıyn, tek sotqa ótkizseńiz bolǵany” deıdi. Jazǵan qulda jazyq joq deg­en­deı, qaqpaqylǵa túsken qu­jat­tarymdy arqalap qaıta sotqa kelsem, advokatqa bar dep azar da bezer bolady. Sodan men, amal joq, sotta otyrǵandardan: “Advokattyń meniń aryzymdy qaraýǵa qandaı qatysy bar?” dep surasam, “advokat bárin sheshedi” dep qaıtaryp jiberdi. Men qaıtadan advokat Qashqynovqa keldim. Ol endi amaly taýsylǵandaı, Balqash qalalyq sotyna jumsady. Biraq, ondaǵylar aıypker Erlan Nurǵalyuly Aqtoǵaı aýdanynda tirkelgen, sondyqtan óz aýdanyńyzǵa baryńyz dep qaıtaryp jiberdi. Sodan burynǵy úırenshikti sergeldeń qaıta bastaldy. Qaıtadan advokattyń aldynan shyqtym. Ol endi úsh kýágerden apat bolǵan túni tirkemeniń synǵanyn kórdik degen jazbasha qolhat ákel dedi. Ony maǵan kim beredi? Kúdikti Erlan meniń tirkememdi alyp ketip, basqa jaqta syndyrdy. Ol jerde kim bolǵanyn men bilmeımin jáne birde-bi­reýin ta­ny­maı­myn. Sonda maǵan “kórdik, ras” dep kim qolhat beredi? Budan keıin aýdandaǵy aryz-shaǵym salynatyn arnaıy jáshikke “aryzym qaralmaıdy” dep hat saldym. Bir aı ótti. Tym-tyrys. Sonan qaıta quqyq qorǵaýshylarǵa bardym. Baıaǵy úrdis qaıtalanyp, advokattyń aldynan taǵy shyqtym. Ol biraz oılanyp otyryp, maǵan aýdandyq tehnıkalyq baqylaý basqarmasynan tirkememniń qunyn belgiletip, anyqtama ákelińiz dedi. Buǵan da kóndim. Barsam tehnadzor “sizdiń jeke menshik kóligińizde bizdiń shataǵymyz joq” dep taq etkizdi. Osymen men úshin halyqqa qyzmet etedi degen bıliktiń barlyq esigi tars jabylǵandaı kórindi. Endi qaıda baram, kimge aıtam, kim meniń aryzymdy tyńdaıdy? Belgisiz. Shynymen myna jergilikti jerdegi sheneýnikterdiń Astanada otyrǵan basshylary osyn­daı jaǵdaıdan beıhabar ma, álde biz túsinbeıtin bir gáp bar ma? Tórt jyl boıyna mendeı jasy kelgen, múgedek qartty áýre-sarsańǵa túsirgen Aqtoǵaı aýdandyq quqyq qorǵaý­shylar áreketin jasyrmaı aıttym. Endi bul úshin joǵary turǵan quqyq qorǵaýshylar qaıda jumsar eken? Álde olar da aqtoǵaılyq quqyq qorǵaýshylar sekildi sen salar da, men salarmen áreketsiz qalýdy jón sanaı ma? Qabdyláshim TILEÝBEKOV. Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany, Keshen aýyly.