Astana prosesin álem joǵary baǵalady

– Aıdarbek Ánýarbekuly, Qazaqstannyń BUU QK tu­raqty emes músheligine Orta­lyq Azııa elderi arasynan birin­shi bolyp saılanýyna qandaı sebepter boldy? 

– О́zderińiz biletindeı, Bi­rikken Ulttar Uıymy ja­han­­dyq qaýipsizdik pen tu­raq­­tylyqty saqtap, ony ny­ǵaı­týǵa jaýapty basty halyq­aralyq uıym. Atalǵan uıymnyń «Qaýipsizdik Keńesi» dep atalatyn qurylymyna 15 memleket múshe bolyp saılanady. Onyń ishinde beseýi – turaqty músheler, al qalǵan ony – bel­gili bir merzimge saılanady. Na­zar aýdararlyǵy sol, BUU Qa­ýipsizdik Keńesi qabyldaǵan búkil qararlar mindetteýshi kúshke ıe bolyp tabylady.

Elimizdiń osyndaı yq­pal­­dy qurylymǵa 2017-2018 jyldarǵa múshe bolýy, birinshiden, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyq­ara­lyq arenadaǵy joǵary már­tebesin kórsetedi. Ekin­shiden, halyqaralyq qoǵam­dastyq tarapynan elimizdiń júrgizip otyrǵan syrtqy saıa­sı baǵytyna zor senim artyl­ǵanyn bildiredi. Árıne, qazirgi tańda kóptegen qaqtyǵys oshaqtary Azııa jáne Afrıka qurlyqtarynda kórinis berip otyr. Mysaly, Taıaý Shyǵys óńirindegi Palestına-Izraıl máselesi, Sırııa daǵdarysy, Iemen, Lıvııa, Irak elderindegi prob­lemalar áli sheshimderin tappaı kele jatyr. Sonymen qatar, Soltústik Koreıa men­ Ońtústik Koreıa, Saýd Ara­bııasy men Iran, Úndistan men Pákistan arasyndaǵy teke­tirester de álem­­dik turaq­tylyqty shaıqaltý qaýpin týdyrýda. 

Osyndaı jahandyq qa­ýip-qaterlerdiń saqtalýy jaǵ­daıynda kóptegen beıbit bas­tamalarymen belgili bol­ǵan Qazaqstan atalǵan qaq­tyǵys­tardy retteý baǵytynda edá­ýir kúsh-jiger jumsady. Má­selen, 2013 jylǵy aqpan jáne sáýir aılarynda Irannyń ıadrolyq máselesi boıynsha­ elimiz eki ret kelissózder úshin óz alańyn usyndy. Oǵan qosa, As­tana qa­lasy 2015 jylǵy ma­myr jáne qazan aılarynda Sırııanyń birqatar oppo­zısııalyq toptary arasyndaǵy kezdesýler úshin kelissózder alańy bolǵanyn atap ótýge bolady. Sondaı-aq Elbasymyz 2016 jyly Reseı men Túrkııa ara­synda bolǵan kıkiljińdi retteýge erekshe úles qosqany barlyǵynyń esin­de.

Osynyń nátıjesinde elimiz «ádil bitimger» retinde tanylyp, halyqaralyq qoǵamdastyq arasynda zor senimge ıe boldy. Búginde Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi ju­mysy oǵan múshe barlyq mem­leketterdiń, sondaı-aq Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy men onyń arnaıy ókilderiniń joǵary baǵasyna ıe bolyp otyr dep tolyq senimmen aıta alamyz. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynan beri, ıaǵnı elimizdiń osy qurylymǵa múshe bolý ýa­qy­tynan bastap Astananyń alty ret Sı­rııa jónindegi halyq­aralyq kezdesýlerdi qabyldaýy, syrt­qy saıası baǵytymyzdyń osyndaı joǵary baǵa alýyna taǵy bir sebep bolyp tabylatyny sózsiz.

– Soltústik Koreıa daǵda­rysyndaǵy Qazaq­stannyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaq­ty emes múshesi retindegi pozısııa-sy qandaı?

– Qazaqstan Koreı túbe­gindegi saıası ahýaldar shıele­nisiniń órship ketpeýin qalaı­dy. Alaıda, bul eldiń is-áre­ket­teri BUU Qaýipsizdik Ke­ńe­siniń qararlaryn óreskel bu­zyp, qazirgi tańda Shyǵys Azııa óńirine jáne jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilikke qaýip tóndirýde. Sonymen qatar, Sol­tústik Koreıanyń jaýapsyz saıasaty ıadrolyq qarý­syz­danýdyń jahandyq úderisine keri áser etip, keleshekte ıadrolyq qarýdan azat álemdi qurý jónindegi ujymdyq kúsh-jigerge zııan kel­ti­rip jatqany anyq.

Phenıannyń qazirgi halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń joǵa­rydaǵy talaptaryna mán ber­meýi qazaqstandyq tarapty da alań­datyp otyr. Osy rette As­tana múddeli taraptar­dy Soltústik Koreıanyń qaty­sýymen kópjaqty kelissózder formatynda jan­dandyrýǵa úmit artady. Sonymen birge, Iаdrolyq synaq­tarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly sharttyń 14-baby boıyn­sha 9-shy konferensııaǵa teń tóraǵalyq ete otyryp, Qa­zaqstan qazirgi qaıshylyqty únqatysý arqyly ári saıası jáne dıplomatııalyq jolmen sheshý ustanymyn basshylyqqa alady. Jalpy, Qazaqstan Phenıan tarapynyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qa­rarlaryn birneshe ret óreskel buzǵandyǵyna alań­daýshylyq bildirip, olardy múl­tiksiz jáne sózsiz oryndaýdy talap etýde. 

– Sırııa tragedııasynyń aıaqtalýyna Qazaqstannyń qosyp júrgen bitimgerlik bas­­ta­malary álemde qalaı baǵalanýda? «Astana prose­siniń» nátıjeleri týraly aıtyp berseńiz?

– Sırııa jónindegi «Astana prosesi» týraly aıta ketsek, atalǵan kezdesýler Sırııadaǵy qaqtyǵysýshy taraptar arasynda soǵys amaldaryn toqtatýǵa baǵyttalǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Sırııa jó­nin­degi «Astana prosesi» aıa­syn­daǵy kelissózder Mem­leket basshysynyń tolyq qol­daýymen jáne tikeleı atsalysýymen 2017 jyldyń qańtar aıynda bastaldy.

Qazirgi kezge deıin «Astana prosesi» aıasyndaǵy kelis­sóz­derdiń alty raýndy ótti. Onyń negizgi nátıjeleriniń biri retinde kelissózderdiń ma­myr aıyndaǵy tórtinshi raýn­dynyń qorytyndysy boıyn­sha Sırııada deeskalasııa aımaq­taryn qalyptastyrý jónindegi memorandýmǵa Reseı, Túrkııa jáne Irannyń qol qoıǵanyn atap ótkim ke­le­di. 2017 jyldyń 14-15 qyrkúıeginde ótken altynshy kezdesýdiń qorytyndylary boıynsha kepilgerler «úshtigi» atalǵan memorandým negizinde Sırııanyń túrli óńirinde tórt deeskalasııa aımaǵynyń qa­lyptasqanyn málimdedi. 

Atalǵan deeskalasııa aı­maq­taryn qurýdyń negizgi maq­saty Sırııadaǵy qantógis pen zorlyq-zombylyq deńgeıin tómendete otyryp, ondaǵy gýmanıtarlyq jaǵdaıdy jaq­sartýǵa, ınfra­qu­rylym nysan­daryn qalpyna keltirýge, halyqqa medısınalyq kó­mek kórsetýge, sondaı-aq bos­­qyndardyń erikti túrde Sı­rııaǵa qaıta oralýlaryna jaǵ­daı týǵyzý bolyp tabylaty­nyna nazar aýdarý qajet. Qa­zirgi tańda Astanada ótken kelissózderde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy iske asyrý arqyly Sırııadaǵy áskerı qaqtyǵys aýqymy aıtarlyqtaı tómendep, jaǵdaıdy beıbit retteýge qolaıly alǵysharttar jasalýda. 

Jalpy, «Astana prosesi» halyqaralyq qoǵamdastyqtyń, onyń ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń joǵary baǵasyna ıe bolyp, Sırııada beıbitshilik pen turaqtylyqty qaıta qal­py­na keltirgen prosess re­tinde keńinen moıyndalýda. О́ıtkeni, osyǵan deıingi tal­pynystarǵa qaraǵanda, Asta­na prosesiniń nátıjesinde beki­tilgen Sırııadaǵy atysty doǵa­rý rejimi qatarynan bir­neshe aıǵa sozylyp, qaq­tyǵys bastalǵaly beri mer­zimi jaǵynan eń uzaq ári tıim­di mehanızm ekendigin dáleldedi. Sondaı-aq Qazaq­standa ótip otyrǵan Sırııa jó­nindegi kelissózder Jene­va prosesiniń saıası kún tártibindegi suraqtarǵa, onyń ishinde Sırııanyń keleshek saıası qurylymyna qatysty máselelerdiń talqylanýyna serpin bergendigi sózsiz. 

– Sırııadaǵy azamattyq soǵystyń ǵalamdyq teketi­res­ke aınalyp ketý qaýpi bar ma? 

– Jalpy, Sırııadaǵy jaǵ­daıdy bólek bir qaqtyǵys dep sıpattaǵannan góri, álemdik jáne óńirlik alpaýyt elderdiń arasynda áldeqashan týyndaǵan keshendik teketires alańynyń bir bóligi retinde qarastyrýdy oryndy dep sanaımyn. Sırııa­daǵy qaqtyǵysqa túrli halyq­aralyq faktorlardyń kóptep aralasýy sebepti onda­ǵy jaǵdaıdy retteý asa kúrdeli min­det bolyp tabylady. Degenmen, birneshe jyl boıy jalǵasyp kele jatqan qarýly qaqtyǵysty áskerı jolmen retteýdiń múmkin emes ekendigine barlyq múddeli taraptyń kózi jetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

– Qaýipsizdik Keńesiniń turaq­ty emes músheligindegi afrıkalyq áriptes memlekettermen Qazaqstannyń qa­rym-qatynasy qandaı?

– Qazirgi kezde BUU Qaýip­sizdik Keńesine Afrıka qurly­ǵynan saılanǵan memleketter arasynda Efıopııa, Mysyr jáne Senegal elderi turaqty emes múshe. Bul eldermen elimiz BUU sheńberinde tıimdi áriptestik ornatty. Atalǵan qur­lyqtyń basty óńirlik uıymy Afrıkalyq odaq ekendigi belgili. Sol sebepti, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolýǵa nıet bildirgen afrıkalyq elderdiń kandıdatýralary Afrıkalyq odaq aıasynda ózara kelisim negizinde tańdalady.

Qazaqstannyń Afrıka elde­rimen qarym-qatynastary eki­jaqty negizde de qarqyndy da­myp kele jatqandyǵyn atap ótkim keledi. Osy qur­lyq elderimen Birikken Ult­tar Uıymy sheńberinde ynty­maqtastyǵymyzdy nyǵaıtý óziniń ózektiligi men tıimdiligin kórsetip otyr. Jalpy, atalǵan óńir elderiniń basym kópshiligi túrli saıası jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelip otyrǵanyna qaramastan, olardyń bolashaqta zor áleýeti bar ekendigin atap ótken jón. -Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT,  «Egemen Qazaqstan»