Ispanııa – Qazaqstannyń Eýropadaǵy basty saıası áriptesteriniń biri jáne elimizben Strategııalyq áriptestik jóninde kelisim-shart jasasqan ekinshi eýropalyq memleket. Pıreneı túbegindegi koroldikpen taýar aınalymy da jolǵa qoıylǵan. Taıaýda Ispanııany úlken synaq kútip tur. Eldegi avtonomııalyq aımaq Katalonııa 1 qazanda egemendik jóninde referendým ótkizetinin málimdedi.
Ispanııa bıligi daýys berýge úzildi-kesildi ruqsat bermeıtinin, katalondyqtardyń áreketin zańsyz dep esepteıtinin jetkizgen-di. Mejeli merzim jaqyndaǵan saıyn Ispanııadaǵy jaǵdaı shıelenisip barady.
Pıreneı túbeginde Katalonııanyń táýelsizdikke talpynysy talaıdan beri áńgime bolyp júr. Máselen, 2014 jyly aımaqta táýelsizdik alý jóninde halyqtyq referendým ótken. Onda elektorattardyń basym bóligi Ispanııadan bólinýge daýys berdi. «Jeti ret ólshep, bir ret kesýdi» jón kórdi me, bir jyldan keıin taǵy bir márte referendým uıymdastyrylyp, qatysýshylardyń kóbi táýelsizdik jarııalaýǵa kelisimin berdi. Byltyr Katalonııa úkimeti egemendik jóninde partııa aralyq daýys berý ótkizgen. Katalonııa parlamentiniń 50 paıyzdan astamy azattyq alýdy qoldaıtynyn bildirdi. Sonyń nátıjesinde, aldaǵy qazanda elde jalpy halyqtyń referendým uıymdastyrylady. Alda-jalda Katalonııa turǵyndary osy joly «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarsa», onda jer jahannyń kartasyna taǵy bir memlekettiń ataýy túsetin kún alys emes.
Ispanııa avtonomııalyq aımaqtyń bul taǵdyrsheshti josparyn quptap otyrǵan joq. El premer-mınıstri Marıano Rahoı Katalonııanyń táýelsizdik jóninde referendým ótkizýi zańǵa qaıshy dep esepteıtinin aıtty. BBC arnasy taratqan aqparatqa súıensek, Ispanııa úkimeti Katalonııa turǵyndary 48 saǵat ishinde raıynan qaıtpasa, sharalar qoldanatynyn málimdegen. Iаǵnı, aımaqqa bólinetin qarjy kólemin qysqartyp, daýys berý paraǵyn taratqandardy jaýapqa tartylady.
Katalonııanyń táýelsizdikke sonsha umtylýynyń, oǵan resmı bıliktiń qarsy bolýynyń syry nede? Buǵan ekonomıkalyq, saıası jáne tarıhı oqıǵalar áser etip otyr. Soltústiginde Fransııamen shektesip, shyǵysyn Jerorta teńiziniń sýy shaıyp jatqan mýnısıpalıtet azattyqty kúni keshe maıshammen izdeı bastaǵan joq, onyń tarıhı tamyry tereńge ketken.
Katalonııa – Ispanııanyń soltústik shyǵysynda ornalasqan avtonomııalyq aımaq. Halqynyń sany 6,5 mıllıonnan asady. Talaı qanquıly basshynyń tepkisine tózgen terrıtorııa XV ǵasyrda jeke patshalyq bolyp jarııalandy. Jerine kóz alartqan jaýlarynyń ortasynda qalǵan Katalonııa patshalyǵy 1714 jyly tarıh sahnasynan ketip, Ispanııanyń bir bólshegine aınaldy. Sodan beri azattyqtyń tátti dámin tatqan katalondar táýelsizdikke talpynysyn toqtatqan joq. General Franko bılikten ketken soń, Ispanııa jańa damý baǵytyn ustanǵan-tuǵyn. Katalonııa osy sátti utymdy paıdalanyp, 1977 jyly avtonomııa mártebesine qol jetkizdi. Aımaq 2006 jyly avtonomııa ataǵyn taǵy da bekitip aldy. Biraq, 2010 jyly Ispanııa bıligi Katalonııanyń birqatar avtonomııalyq quqyǵyn shektep, bar «baqytynan» aıyrdy.
Táýelsizdikke umtylýdyń kelesi bir parasy – eldegi ekonomıkalyq jaǵdaımen tikeleı baılanysty. Katalonııa – Ispanııadaǵy eń aýqatty jáne ındýstrııasy damyǵan aımaq sanalady. Sonymen qatar, Barselona – týrıster aǵylatyn súıikti mekenge aınalǵaly qash-a-an. Shaharǵa bıznes ókilderi kóptep kelip, memlekettegi úlken bankter ornalasa bastady. Euronews arnasynyń málimeti boıynsha, Katalonııanyń bir ózi eldegi ishki jalpy óniminiń 20 paıyzǵa jýyǵyn qamtamasyz etip otyr. Ispanııada esh oblys mundaı jetistigimen maqtana almaıdy. Áıtse de, úkimetten aımaqqa bólinetin qarajat úlesi IJО́ kólemimen saı emes.
The Telegraph basylymynyń esepteýine sáıkes, alda-jalda Katalonııa egemendigin alsa, onda «sý jańa eldiń» IJО́ mólsheri 314 mıllıard dollarǵa teń bolyp, álem boıynsha 34-shi orynǵa turaqtaıdy. Salystyrmaly túrde qarasaq, Katalonııanyń IJО́ kólemi Portýgalııa jáne Izraılden kóp. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ de kóbeıip, 35 myń dollardy quraıdy. Iаǵnı, Katalonııa ekonomıkalyq turǵyda utpasa, utylmaq emes.
Til máselesi de katalondyqtardyń azattyqqa umtylýynyń bir sebebine aınalǵan. Ispanııada katalonsha resmı statýsy bar kastılııa tilimen qatar qoldanylady. Biraq Katalonııadan basqa aımaqta ol tilde sóıleıtinder shamaly. Iаǵnı, qaǵaz júzinde quqyǵy bolsa da, ana tili Katalonııa halqynan basqa eshkimge kerek emes.
Financial Times jýrnalynyń kózqarasyna súıensek, Katalonııanyń referendým ótkizýge talpynysy zańǵa qaıshy keledi. О́ıtkeni, Ispanııanyń 1978 jylǵy konstıtýsııasynyń 2-babynda ıspan halqynyń birligi men ortaq aýmaǵy buzylmaıtyny jóninde jazylǵan. Jýrnal táýelsizdikke umtylǵan halyqtyń bárin zańǵa saı jasaıtynyn alǵa tartady. Máselen, 1995 jyly Kvebek provınsııasy Kanadadan táýelsizdik suraǵanda nemese Shotlandııa Ulybrıtanııa quramynan shyǵýdy kózdegende el bıligimen yntymaqtasa áreket etken-di. Alaıda Katalonııa men Ispanııa arasynda táýelsizdik referendými jóninde ortaq kelisim joq.
Shartaraptaǵy jankúıerler úshin «Barselona» fýtbol klýby súıikti komanda bolsa, katalondyqtarǵa azattyqtyń sımvoly ispetti. Klýb oıynshylary da referendým ótkizýdi, táýelsizdik alýdy qoldaıtynyn baspasóz betterinen oqyp júrmiz. Eki jyl buryn Barselona qalasyna jolym túsken edi. Sonda ár úıdiń syrtynda Katalonııa týy ilinip turǵanyn kórgen bolatynbyz. Al Ispanııa jalaýy resmı mekemelerde ǵana ilingen. Iаǵnı, azattyqty ańsaý katalondardyń etinen ótip, súıegine jetkeni anyq baıqalady.
Ispanııanyń ustanymyn túsinýge bolady. Katalonııa bólinip ketse, koroldik maıly shelpeginen aırylady. Sondaı-aq, basktar eli sekildi tili men dili bólek basqa aımaqtar da táýelsizdik surap shyǵýy yqtımal. Mundaı jaǵdaı daǵdarystan áreń esin jınaǵan Ispanııa úshin qajeti joq. Budan bólek, koroldiktiń shet elderge 836 mıllıard dollar bereshegi bar. Katalonııa egemendik alsa, qaryzdyń qandaı jolmen qaıtarylatyny da túsiniksiz. Aldaǵy referendým aımaqtyń egemendigin qolyna ustatady degenge sený qıyn. Áıtse de, azattyqqa umtylǵan ulttyń bir qadamy bolatyny anyq.