Áýlıe túnep, nar shókken ataqty Mańǵystaý. Ańyzdar ólkesi atanǵan onda Torysh atty ańǵar bar. Bul Ústirt Qarataýynyń batysyndaǵy Altynqazǵan eldi mekeniniń mańaıy. 1992 jyly qyrkúıekte biz mine, osy jerge jazýshy Ábish aǵa Kekilbaevtyń bastaýymen jolymyz túsken edi. Sonda quramynda ádebıet, mádenıet jáne ǵylym ókilderi bar 40 shaqty adamnan turatyn top keremet bir kóriniske tańǵalǵanbyz. Ol atshaptyrym alqaptaǵy sansyz domalaq tastardyń aldymyzda úlkendi-kishili bolyp shashyrap jatqandyǵy-tyn. «Bul ne ǵajaıyp? О́mirde osyndaı da erekshe kórinister kezdesedi eken-aý!..», degenbiz ishteı.
Issapardan joǵarydaǵydaı tańdanyspen qaıtqan biz sodan bastap Torysh ańǵaryn aýyq-aýyq eske salyp qoıatynbyz. Sóıtip júrip ondaǵy shar keıiptes domalaq tastar týraly ǵylymı eńbekterde aıtylǵan boljamdarǵa den qoıýdy ádetke aınaldyrǵanbyz. Arada 20 jyldan astam ýaqyt ótkende bir kezde ózimiz kórgen, fototilshi áriptesimiz Bersinbek Sársenov erekshe qushtarlyqpen sýretke túsirip, obektıvke ilingen sátti kadrlardy «Halyq keńesi» gazetinde jarııalaǵan sol jer telearnalar men ınternet saıttaryndaǵy sensasııalyq taqyrypqa aınalady dep kim oılaǵan?! Muny máselen Torysh ańǵary týraly osy sońǵy bir-eki jyldaǵy «Rossııa 24» aqparattyq telearnasynyń baǵdarlamasy boıynsha berilip kele jatqan jarnama men «Ekspress K» gazetindegi tanymdyq habarlardan, sondaı-aq «Kazakh TV»-daǵy teleekspedısııa materıaldarynan anyq baıqaýǵa bolady.
Sonda bulardyń báriniń aıtatyny, kóz jetkizgisi keletini bir-aq nárse. Ol mundaǵy shar sekildi, dıametrleri 1-den 3 metrge deıin jetetin, bıiktigi 1,5-2 metr aralyǵyndaǵy domalaq tastardyń qalaı, neden paıda bolǵandyǵyn bilý. Ǵalymdardyń aıtýynsha tabıǵattyń mundaı jumbaq týyndysy jalǵyz Mańǵystaýda emes, Kosta Rıka men Kola túbegi jáne Frans Iosıf araldarynda da bar eken. Olar týraly ınternettegi shash-etekten keletin derekterdi qaıtalap aıtyp, uzynsonar áńgimege barmaı, ózimizdiń Toryshqa kelsek, qazir buǵan qatysty mynadaı boljamdar boı kórsetýde. Alǵashqysy ǵarysh álemimen shuǵyldanatyn ǵylym ókilderiniń paıymy. Olar este joq eski zamanda bizdiń osy ózimiz sóz etip otyrǵan aımaq aspanynda meteorıt jarylǵanyn aıtady. Sodan ondaǵy qatty dúmpý arqyly jerge ártúrli jaǵdaıda kelip túsken onyń qaldyqtary osynda ýaqytsha qalyptasqan ózgeshe temperatýra, ótpeli klımat arqyly munda shar tektes qurylym túzgen deıdi. Ekinshi uǵym geologtarǵa tıesili. Bulardyń kózqarasy boıynsha bir kezderi Mańǵystaýdaǵy jer qyrtysynyń tektonıkalyq ózgeristerinen Torysh alabynda kúshti elektr zarıadtary paıda bolǵan. Osy qubylystyń quıyn sekildi aınalmaly aǵyny tóńirektegi qum, topyraqty sýyryp, óńirdi ǵalamat ózgeriske túsirgen. Sonyń nátıjesinde mundaǵy jer qyrtysynyń ústińgi qabaty shar formaly úlkendi-kishili sansyz domalaq tastarǵa aınalǵan. Endi úshinshi boljamǵa keleıik. Ony aıtýshylar – bıologtar men geograftar. Olar osydan mıllıon jyl shamasy buryn ózimiz sóz etip otyrǵan aımaqta muhıt bolyp, Kaspıı men Aral teńizi bir-birimen tutasyp jatqan deıdi. Keıin bul akvatorııadaǵy joıqyn sýlar tartyla bastaıdy. Olardaǵy balyq, ulý, baqa-shaıan sekildi jándikter men qamys, jalbyz, baldyr sııaqty shópterdiń shirindileri jıektegi qum, topyraqpen aralasqan kúıi teńiz tabanyna shógedi. Sóıtip bul qospalar tartylyp bara jatqan sý aıdynynyń jerasty sıfony bar ıirimine túskende shyrkóbelek aınalyp, domalaq-domalaq saz balshyqtar keıpine engen. Keıin ýaqyt ótip, jer qurǵaǵanda osy shógindilerdegi ylǵal bý bop ushyp, alaptaǵy kesekter kún, jel kúshimen shar formaly tasqa aınalǵan.
Osynyń bári konkresııa degen uǵymǵa kelip saıady eken. Ol – ǵylym tiline aınalǵan latyn sózi. Maǵynasy «ózara aralasyp qosylǵan qurylym», «qoıýlanyp, uıyǵan túzilim» degendi bildiretin budan onyń ózegi neshe túri mıneraldyq zattardan quralyp, al syrtqy qabattary qum men topyraq qospalary bar shógindilerden turatyn nárse degen jalpy uǵymdy bildiretinin ańǵarý onsha qıyn emes. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz issapar barysynda Torysh ańǵaryndaǵy ǵajaıyptardyń synǵan, bólinip túsken kesekteri men syrtqy qabattaryndaǵy jaryqshaqtardan ulý men mollıýska qabyrshaqtarynyń, balyq súıekteriniń qaldyqtaryn kórip qalǵanymyz edi. Demek, bul taza tabıǵat týyndysy degen sóz. Jáne ol keıbir baspasóz betterinde aıtylyp júrgen «basqa ǵalamshardan kelgen bógde jandardyń isi» nemese «qadym ǵasyrdaǵy atlanttardyń qoltańbasy» da emes. Bul ýaqyt, zaman qubylystary áserinen paıda bolǵan dúnıe. Buǵan dálel – aǵylshyn ǵalymy Altıdor Montgomerıdiń pikiri. Ol osyndaı tastardyń kúni keshege deıin eshqandaı tirshilik belgisi sezilmegen, sondyqtan órkenıet ataýlydan múldem tys qalǵan Frans Iosıf araldarynan tabylǵanyn aıtady. Sóıtedi de osy mysaly arqyly mundaı shar tektes ǵajaıyptardyń adam balasy ataýlynyń qatysýynsyz, tek tabıǵı ortada túrli jaǵdaımen ózderi jasalyp, ómirge kelgen dúnıe deıdi.
Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy