О́ziniń neler hıkmetke toly ǵajap ómirimen, tereń pálsafalyq bilimdiligimen, tolqymaly tereń oılylyǵymen, daraqtaı dara bitimdi parasattylyǵymen, týǵan jurtynyń jyrtyǵyna jamaý, tesigine qamsaý bolsaq deýmen jetpis úsh jasynda ómirden baz keshken Máshhúr Júsip Kópeıulynyń tekti tulǵasy qatty qyzyqtyryp, qumarlyǵymyzdy arttyra túsip kelip edi. Inshalla, sol ańsardyń bir parasynyń oryndalýy osy taıaýda ǵana júzege asqandaı boldy.
Saparymyz oń bolyp Máshekeńniń máńgilikke tynys tapqan tusyna jetip eńselendire turǵyzǵan kesenesine zııarat ettik. Shyraqshy mollaǵa aıat oqytyp, táý etip, bas ıistik. Qyzyl granıtten jonyp jasalǵan qyzdyń jıǵan júgindeı tap-tuınaqtaı qulpytastyń astynda alyp júrekti, aqyl oıdyń kemeńgeri, týǵan jurtyna ólsheýsiz qyzmet etken aıaýly Máshekeńniń – Máshhúr Júsiptiń máńgilikke ýaqyt qudireti júrmes, súıegine syzat salýǵa da kúshi jetpes asyl denesi tynystap jatyr.
Sonaý tómennen keseneni betke ala shanshyla kóterilgen mármár satynyń óz qaptalynda Máshekeńniń aqyndyq oıynyń tógilip túsken injý marjanyndaı jyr shýmaqtary tasqa bádizdelip oıylyp, túsirilgen eken.
Ár shýmaq óleń joldarynda ǵulama oıdyń sary altynnyń býyndaı býyrqana qotarylǵan suńǵatty oıpattary seni de tereń tebireniske jetelep, jeteńe jeterlik nebir asyl pikirlerimen baýraı túsedi.
Máshekeń ózin tanystyrý óleńinde jandy portretin jasaıdy, ákesi men babasynyń dinı jolda ımanı jol keshkenin jetkizedi. Tirlik pen densaýlyqta – basta baǵym, Onan sońǵy dáýletim – til men jaǵym. Qudaı bergen on eki múshelerim, О́z ónerim ózime – altyn taǵym.
Alty alashqa jaıylyp ketken atym, Júrgen jerim – dý bazar, qylyp hatym. Ustaz pirdiń hýmmaty bolyp járdem, Bir ushsam, kete berem, bar qanatym.
Baıanaýyl, Qyzyltaý – ósken jerim, Kirim jýyp, kindigim kesken jerim. Qalam, sııa, qaǵazdy qolyma alsam, Keler qorshap boıyma ǵaıyp pirim.
Aıdabol men Kúlikten – taqqan zatym, Máshhúr degen – bir laqap, Júsip – atym. Orta boıly, qoı kózdi, pitir murtty, Aqquba, bıdaı óńdi qııapatym.
Jylym qoı, toǵyz beske kelip jasym, Jarastyqty, kórnekti saqal, shashym. Jel qaıyqtaı jel sózge esýshi edim. Turǵan kúnde: «domalap órge tasym!»
Ákem Kópeı – jetpis úsh jasynda ótken, Din jolyna jas kúnde bizdi úıretken. О́zi jastaı tarıqat jolyn izdep, Ábilqasym ıshanǵa qyzmet etken.
Babamyzdyń aty eken – Shermuhammed, Qudaıǵa qul, Nábıge bolǵan úmbet. Balalaryn oqýǵa súıreıdi eken, Eki qoldan jetelep, qylyp húmmer.
О́ziniń óner jolyndaǵy sátti samǵaýlaryn elestete sóılep, ákesi men baba salǵan sara jol – din jolyn tańdap alyp, ımanı asyl qasıetterge boı aldyrǵandyǵyn zor qurmetpen málimdeıdi.
Máshekeń óziniń taǵy bir óleńinde týǵan jurtynyń qarańǵylyq halin barynsha ashyna sóz etedi.
Túzeler qashan jurt bop myna qazaq, Qylmaǵan kim bar deısiń bizdi mazaq. Keshegi ótken dáýirde tunshyǵýmen О́lýge, ólmesek te, qaldyq az-aq!
Aıaqty bir basa almaı emin- erkin, О́tti ǵoı ıt qorlyqpen ómir shirkin! Júrgenbiz, ólip qalmaı ne ǵyp shydap, Qarashy kúderideı jannyń berigin!
О́shpeıdi ósip zoraıǵan ótirik, urlyq! Qalǵan joq álimjettik, áli ozbyrlyq! О́tkizdiń ómir jasty jylaýmenen, Jalǵannan taıaq jeýmen kórip qorlyq.
At shaýyp aınala almas bizdiń mingen, Tyshqansha jan saqtadyq shyqpaı innen. Zamana basa kóktep bılep ketip, Ketippiz bolyp kápir, shyǵyp dinnen!
Júrdik-aý tirimiz dep biz de uıalmaı, О́zdigińnen ólýge jan qııa almaı. О́ner, bilim, talapqa jol joqtyqtan, Haıýansha qańǵyp qaldyq oqı almaı.
Osynaý ashy shyndyqtyń basty nysanasy, sóz eter taqyryby qazaq. Osy jurttyń miskin halin kezinde osyndaı sorlaýsyz, minsiz sýretteý dárejesine eki aqynnyń biri jete alǵan joq. Zor janashyrlyq kúızelisinen týǵan bul óleń óz ótkirligin búgin de joımasa kerek. Ásirese:
Kedeıdiń shyqpaıdy óner saıaǵynan, Baılardyń ǵapys bolǵan taıaǵynan. Biri shaba jónelse ilgeri ozyp, Shap etip biri alady aıaǵynan, – degen ishmerez meıirimsizdikti búgingi qazaq bastan ótkermeı otyr demesek kerek.
Máshekeńniń «Alash» baspasynan jaryq kórgen jıyrma tomdyǵy uly adamnyń artynda qalǵan bizben birge jasaı berer murasy ekendigi daýsyz. Tek oqyr kóz, qotaryp alar sana bolsyn deımiz. Satymen kóteriler tustyń qos qaptalynda kórnekti shaıyr Nartaı Bekejanov pen iri aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń bir-bir aýyz óleńderi tábárik etip berilgen eken.
Ǵafý aqyn: Men keldim múzeıińe jolym túsip, Egildim rýhyńyzdy súıip-qushyp. О́mirdiń joldarynda jar bola gór, Qazaqtyń paıǵambary Máshhúr Júsip, – dep tebirenedi. Aq jal tulpar aıtýly aqyn asqaq sóıleıdi, Máshekeńdi paıǵambarlyq parasat bıigine bir-aq kóteredi. 1931 jyly ǵana ómirden ótken Máshekeńniń qyryq tomdyq eńbegin zerdeleı bilgen kez kelgen pende (kórsoqyr bolmasa!) onyń oı-tolǵanystarynyń ushy-qıyryna jetip, sarqyp ishýi múmkin emes. Áıtpese hakim Abaı: «Men de aqynmyn, Máshhúr de aqyn, degenmen ol aqyn bolǵanymen qudaıǵa jaqyn. Sondyqtan da Máshhúr Adamzattyń áýlıesi ǵoı», – demes edi. Sóz basynda uly tulǵalardy tanyp biletin óz ortasy, kózi ashyq, danalyq dańǵylynda júrgenderdiń mol bolǵandyǵy jón dep edik. Máshekeńdi de jańa qoǵam túsinbedi, dinı mıstıkalyq turǵydan ǵana qabyldady. Bul, árıne jańalyq emes. Qazirgi tórt kózi túgel ashyq qoǵamymyzdyń da basyr tustary az emes.
Osy oraıda uly qalamger Júsipbek Aımaýytov «Siz qazaqtyń qazaq zamanynda dúnıege kelip qalǵan gaýharysyz. Siz qulashyńyz uzyn, qııalyńyz tereń, armanyńyz alystaǵy ómirde.
Jańa zamannyń buıyntyq sózi, jybyrlaq minezi sizdi jaratpaıdy, tosańsytady, kúni ótken jat adam qylady. Jańa zaman óıte bersin. Siz onda jalǵyzdyǵyńyzdy, sándi-saltanatty eski kúnińizdi jyrlap ótińiz» – dep aqyldy, esti keńes beredi. Jańa qoǵam qabyldamasa qabyldamasyn, biraq siz qazaqtyń qazaqtyǵyn sóz ete berińiz deıdi. Jobasy, Júsekeń Máshekeńniń arnasy keń de tereń oı aǵysyn sergek sezinip, tap basyp tanyǵan soń osyndaı oıǵa óris ashqandyǵy daýsyz. Biz bul arada jańa qoǵam aǵysyna qarsy júrgen qaharman oıshyldyń syrshyl sezim talshyqtary keler urpaq kádesine jarap ketetindigin búgin kórip,bilip otyrmyz ǵoı. О́ıtkeni Máshekeń óz sózin qazaq jurtyna arnady, sonyń joǵyn joqtady, muńyna ortaqtas kúı keshti.
Máshekeń jalań óleńmen óris ashqan talant emes. Ol eń aldymen óz jurtynyń tarıhyn, ómir jolyn, salt-dástúrin, jol-joralǵysyn túpteı zerttegen etnograf ǵalym. Búgingi aýyzdan aýyzǵa aýysyp, kitaptan kitapqa kóship júrgen muralardyń deni Máshekeń jıystyrǵan jaýharlar ekeni daýsyz. Ol óz halqynyń tutas bir ensıklopedııalyq úlgidegi uly murasyn jıystyrýshy. Tarydaı shashylyp ketken ıesiz múliktiń basyn qurap, kádege jaratty, búgingi urpaq ıgiligine aınaldyrdy. Osy oraıda ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan: «Máshhúr aqyndyqtan basqa ǵalym adam. Kúnshyǵys, arab, parsy halyqtarynyń tarıhyn, pálsafasyn jaqsy bilgen. Hımııa, fızıka, geografııa, astronomııa ǵylymdarynan jaqsy habardar bolǵan Máshhúr bul sııaqty tereń ǵylymdarmen tanysýyna kóz bolǵan kóbinese ataqty Ábdýlǵalı Sına, Ál-Farabı sııaqty orta ǵasyrdaǵy Buhara ǵalymdarynyń shyǵarmalaryn, jańa arab, farsy, túrik kitaptaryn kóp oqıdy» dep Máshekeńniń bilim alýdyń bastaý bulaǵyn dóp basyp aıtady. Bizdiń buǵan qosarymyz, Máshekeń álem qalalaryn, olardyń turmys tirshiligimen, eń aldymen bilim oryndarymen tanysýdy maqsat etip qoıǵan. Orta Azııany aralaıdy, Táshkent, Túrkistan, Samarqan, Buhara, t.b. shaharlardy kóredi. Tilderdi jete meńgerýi arqasynda Shyǵystyń klassıkalyq ádebıetin zerdeleıdi. Ol orys túrkology V.V.Radlovpen tanysyp, ádebı úlgidegi dúnıelerdi jıystyryp, jaryqqa shyǵarýmen aınalysady. Solardyń ishinde «Hal-ahýal», «Saryarqa kindigi», «Tirlikte kóp jasaǵandyqtan kórgen bir tamashamyz» atty óz eńbekterin jaryqqa shyǵardy. «Dala ýalaıaty» gazetine de kóptegen eńbekterin jazdyrtyp turdy.
«Keruǵyly», «Saıyn batyr», «Er Kókshe» tárizdi tarıhı dastandardy jınady. Buqar jyraý, Shortanbaı, Shóje muralaryn jıystyryp hatqa túsirýshi de osy Máshekeń edi. «Gúlshat-Sherızat», «Ǵıbratnama», «Shaıtannyń saýdasy», «Baıannama», t.b. dastan-qıssalar jazdy.
Máshekeń Aqan seri ómirin kóp zerttedi. Osy eńbeginiń bir tusynda: «Aqan seriniń Qulageri ólgen soń burynǵy serilik minezin de qaldyryp, kóp bas qosqan jıyn-toıǵa barmaıtyn bolyp, dúnıe mahabbatynan múlde kóńil sýytty. Aqan seri adamzattyń suńqary, qyzyl tildiń dilmári edi. Jigittiktiń qulpy, jibegi edi», dep baǵa beredi, uly ánshiniń basyna túsken tragedııalyq halinen habardar etedi. Kezinde Sábıt Muqanov Máshekeńniń «Mes» atty jınaǵyn oqyp otyryp: «Mes» jınaǵyna qarasań kóńiliń toıattaıdy, oqysań kóziń qýanady», dep óz baǵasyn beredi. Bul shynynda da solaı edi.
Máshekeń bir sózinde: «Adamzat aqyl-oıynyń shamshyraqtary Sokrat, Arıstotelder «óz boıyndaǵyǵa» ıe bolyp, eshkimnen úırenbeı, óz bilimimen tapty», deıdi. Osy pikirdi Máshekeńniń ózine qarata aıtsaq esh artyqtyq etpeıdi.
Máshekeńnen Shárápı, Muhamádı – Pazyl atty úsh ul taraǵan. Búgin solardyń birsypyra urpaǵy tarıhı keseneni, meımanhana qyzmetin óz qoldaryna alyp, táý etýshilerge úlgili qyzmet etýde eken. Biz soǵan razy boldyq.
Bul kúnde bir kezdegi Eskeldi aýylynyń jurty da qalmaǵan. Máshekeńniń úıiniń ornynda bulaq basynda jańa úı turǵyzylǵan. Úı eshkimge qyzmet etpeıdi, bos tur. Sol úıden eki-úsh shaqyrym tusta Máshekeńniń kesenesi tóbeden asqaq qaraıdy. «Tap osy tóbege bos jibergen túıe kelip shókkende meni sol araǵa jerleńder. Tánimdi ashyq qaldyryńdar. 41 jyl tánim búlinbeıdi. Tek jyl saıyn betimdi japqan oramal men kebinimdi aýystyryp otyryńdar» dep ósıet etken. Taǵy bir kók tasqa jazyp qaldyrǵan sózinde: «73-ke kelgenshe baltalasań da ólmeımin, 73-ten ary qaraı súıreseń de aspaımyn» degen eken. Áýlıeniń sózi týra kelgendigine qalaı tańdańbasqa. 1932 jylǵy aqsúıek ashtyqty boljaı «qazaq jurty alapat ashtyqtan qyrylady eken, biraq men ony kórmeımin» depti.
Jolaı Ekibastuz qalasyndaǵy Máshekeńniń jýyrda turǵyzylǵan eskertkishin tamashaladyq. Burynǵy Lenın kóshesi endi M.J.Kópeev bolyp atalypty. Bir áperbaqan kommýnıst Lenındi almastyratyn bul ne qylǵan qazaq dep qarsylyq bildiripti. Sol kúni túnde eki aıaǵyn basa almaı domalap qalypty dep qala halqy dýyldasyp otyr.
Bul da uly áýlıeniń arýaǵy jaǵalaǵan shara bolǵan bolar destik. Zor áser, tereń tebirenispen jolǵa shyqtyq. Baǵytymyz Kókshetaý.
Tólegen QAJYBAI, jazýshy
Kókshetaý – Baıanaýyl – Ekibastuz – Kókshetaý