Kolın Noks: Qazaqstan damýdyń ózindik jolyn qalyptastyrǵan el

– Ýnıversıtette qazaq jas­taryna dáris oqyp júr­genińizge biraz boldy. Olardyń qarymyn jaqsy bilesiz. Osy oraıda, qazaqstandyq stý­dentterdiń qabiletin baǵamdaı otyryp, elimizdiń bolashaǵyna qandaı boljam jasaı alasyz?

– Bul – óte aýqymdy suraq. «Nazar­baev Ýnıversıtet» – eldegi eń úzdik stýdentterdi jınaıtyn bilim ordasy. Oqý­ orny óziniń oń ımıdjin qalyp­tastyrǵan. Bizdiń mektep bakalavrdan keıingi bilim beretin bolǵandyqtan, túlekterimizdiń deni básekege qabiletti jáne óte elgezek. Ásirese joǵary oqý ornyn aıaqtaǵan shákirtterdiń deńgeıi óte joǵary ekeni tań­dandyrady. Máselen, mem­lekettik basqarý dárisinde stýdentter aıtqandy qaǵyp alyp, pikir almasýǵa ázir turady.

Qazaqstannyń alǵa qoıǵan maqsaty bıik. Mundaı talaptyń bolýy quptarlyq jaǵdaı. Qazaqstandy damyǵan eldermen salystyratyndar kóp. Biraq sol ekonomıkasy men saıasaty oza shapqan memleketter qazirgi deńgeıine bir kúnde jetken joq. Olardyń bolmysy ǵasyrlap qalyptasty. Al Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyna nebary 26 jyl toldy. Osy aralyqta Qazaq­stan kóp jetistikterge qol jetkizdi. 

Keıd­e biz sekildi batys demokratııasynan sýsyndaǵan adamdar Qazaqstanǵa óz ustanymymyzben qarap, sol turǵyda synǵa alamyz. Menińshe, bul durys emes. О́ıtkeni, birinshi kezekte eldiń tarıhy, dástúri, mádenıeti jáne damý joly eskerilýi tıis. 

Prezıdentterińiz bir sózinde damýdyń qazaqstandyq joly bar ekenin aıtqan-dy. Menińshe, Nursultan Nazarbaev tarıhqa tereń úńilip, dástúr men máde­nıet­ti eskere otyryp, Qazaq­stan­nyń ózindik damý jolyn qa­lyptastyrdy. Táýelsizdik alǵan tus­pen qazirgi kezeńdi salystyryp qarasańyz, ózgeristerdiń óte kóp ekenin baıqaýǵa bolady. Munyń bári – 26 jylda qol jetkizgen tabys. 

Ár eldiń ózine tán damý baǵyty, ózindik demokratııasy bolýy tıis. Demo­kratııanyń amerıkalyq nemese fran­sııalyq úlgisin Qazaqstanda qoldaný múm­kin emes. Ony engizgen kúnniń ózinde bári jaqsaryp ketýi neǵaıbyl. О́ıtke­ni atal­ǵan júıeler ǵasyrlar boıy, jergi­likti ultqa negizdele otyryp qanat jaıdy. 

Qazaqstan basqa elderdiń tájirıbesine súıene otyryp­ damýdyń ózindik jolyn qalyp­tastyrǵanymen, qazaqy baǵy­tynan ajyraǵan joq. Qazaq­stannyń basqa memleketterden artyqshylyǵy – jańarýǵa ashyq bolýy. Máselen, «Bolashaq» stıpendııasy sekildi baǵdarlamalar arqyly eldegi eń talantty jas­tar shetelden bilim alýǵa jiberiledi. Bul – eldiń damýyna salynǵan ınvestısııa. 

– Qazaqstandaǵy úkimettik emes uıym­­dardy zerttegen eken­siz. Qandaı qo­­ry­­tyndy jasa­dyńyz? Bizdegi úki­met­­tik emes uıym­dar qalaı qyzmet etedi?

– Jalpy, damyǵan elde úsh sektor bar dep qarastyramyz: memlekettik, jekeshe jáne qoǵamdyq. Damýshy elderdiń kóbinde úshinshi sektordy ilge­riletý kerek. Qazaqstanda atal­ǵan salanyń qanat jaıýy eldiń áleýetin arttyrý úshin mańyzdy. 

ÚEU-lardyń taǵy bir erek­sheligi – memlekettik sektormen birlese otyryp qoǵamdyq qyzmetti órkendetýge atsalysady. ÚEU bılikke kómekshi qu­ral retinde qyzmet etip, nazardan tys qalatyn shaǵyn toptyń daýysyn bılikke jetkizedi. Qazaqstan mundaı uıymdardyń tıimdiligin kórýi tıis dep esepteımin.

Bizdiń bir stýdentimiz Qazaq­standaǵy aýtızmmen aýyratyn balalarǵa kór­setiletin qyzmet sapasyn zerttep kórgen edi. Elde ondaı naýqasy bar jandarǵa kóptegen azamattar áleýmettik jeliler arqyly ózderiniń aqyl-keńesterin aıtyp, qoldaý kórsetip tura­tyn kórinedi. Eger úkimettik emes uıym­dar osy ba­ǵyt­ta júıeli jumys istese, aýtızmmen aýyrǵandarǵa kórse­ti­letin memlekettik kómek ulǵaıa túsetin. 

– О́mir sapasy da sizdiń zert­teý obek­tińizge kirgen eken. Jalpy, Qa­zaq­stan hal­qy­nyń ál-aýqatyn qalaı baǵalaısyz?

– Bilim, densaýlyq, áleý­met­tik qam­syz­dandyrý sekildi salalar – qoǵam­daǵy ómir sapasynyń negizgi irgeta­sy. Damyǵan elderde bıliktiń bas­ty mindeti – solardyń sapasyn kóterý. Úkimet ózine berilgen merzim ishinde halyqtyń ál-aýqatyn qalaı kóter­genimen baǵalanady. 

Úkimet ózine berilgen mer­zim­degi atqarǵan jumysyna qandaı baǵa beredi? Áýelden bıliktiń basty maqsaty halyqtyń tur­mys-tirshiligin jaqsartý emes pe?! Buǵan jaýap aıtý úshin mynany eskerý kerek. Qazaqstandy damyǵan elderdiń jaǵdaıymen salystyrý durys emes. О́ıtkeni olar áldeqashan kóp nárseniń qyr-syryna qanyqqan, júıesi ornyqqan memleketter. Ese­si­ne, Qazaqstandy ózimen deń­geıles eldermen salystyryp­ kórýge bolady. Máselen, Qazaq­stan álemniń damyǵan 30 eli­niń qataryna enýdi kózdeıdi. Endeshe, sol tizimniń 26-30 satysy aralyǵynda jaıǵasqan mem­leketterdegi jaǵdaıdy ba­ǵam­dap kórgen jón. Sodan keıin qaı salaǵa kóńil bólý ke­rek ekeni naqtylanady. О́ıt­­keni Qazaqstan sol 26-30 oryn­­dardaǵy elderdi tizimnen yǵys­tyryp shyǵýy tıis. 

– Astanaǵa kelgenińizge biraz ýaqyt bolypty. Sodan beri elorda qalaı ózgerdi? Alǵash kelgende qandaı erek­shelik­ter baıqadyńyz?

– «Nazarbaev Ýnıversı­tette» jumys istegenime bir jyldan asyp ketti. Áıtse de oǵan deıin bir márte Astanada bolǵanym bar. On jyldaı buryn qysqa merzimdik jobany júzege asyrý maqsatynda Qazaqstanǵa eki aptalyq is-saparmen keldim. Sodan beri Qazaqstan, ásirese Astana óte qatty ózgergen. Batystan kelgender Astanany keıde «krandar qalasy» dep ataıdy. О́ıtkeni ár kelgen saıyn krandardyń kóptigin, qalanyń úzdiksiz damyp jatqanynyń kýási bolamyz. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi de shaharǵa úlken serpin ákeldi. Taıaýda kórmeni aralap shyqtym. О́te keremet, betke ustar joba eken. 

Eń alǵash kelgenimde ýnı­versıtettiń qazirgi turǵan orny mıdaı jazyq dala bolatyn. Biraq bilim ordasynyń aýmaǵy jyl sanap kórkeıip keledi.

Buryn ýnıversıtet pen shahar arasy ashyq alqap edi. Az merzimniń ishinde eki araǵa kóptegen ǵımarattar salyndy. 

– Munda qandaı pánderden dáris oqısyz?

– Bizdiń mektepte negizgi úsh baǵyt bar. Eń áýeli, memlekettik saıasat boıynsha magıstratýra. Bul pánge bakalavrıatty aıaqtaǵanyna kóp ýaqyt ótpegen, jumys tájirıbesi az jáne memlekettik qyzmet atqarýdy qalaǵan úmitkerler qabyl­danady. Ekinshi magıstrlik baǵdarlama – mem­lekettik basqarý. Úshinshisi – memle­kettik saıasat boıynsha doktorlyq oqý. Iаǵnı men dáris oqıtyn sabaqtardyń deni osy memlekettik saıasat pen memlekettik basqarýǵa negizdelgen.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»