Aıyppul alynbaı is bitpeıdi

Jyl saıyn elimizde mıllıardtaǵan somanyń aı­yppuly ótelmegen kúıi qalady. Nelikten bulaı bo­lyp otyr? Boryshkerler ákimshilik aıyppul tóleý­den jaltarmas úshin múddeli memlekettik organdar qandaı shara qoldanýy kerek? Elimizdiń Bas proký­ro­ry Ashat Daýylbaevtyń tóra­ǵa­ly­ǵymen jýyrda ót­ken Quqyq qorǵaý organ­da­rynyń úılestirý keńe­sinde osy jáıtter jáne osy jóninde jańa quqyqtyq tetik engizý jaıy keńinen sóz boldy. Jyl saıyn ákimshilik jaýapkershilikke eki mıllıonnan astam adam tartylady. Al ákim­­shilik jazanyń eń kóp taraǵan túri aıyppul ekeni belgili. Ol ákimshilik isterdiń 80 p­a­ıyzynda qoldanylady. Alaıda, tek aıyp­pul salýmen ǵana is bitpeıtinin búgingi tá­ji­rıbe kórsetip otyr. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti (QSjAEK) júrgiz­gen tekserý aıyppul salý týraly qaýly­lar­dyń 40 paıyzy oryndalmaıtynyn anyqtap berdi. Bul jyl saıyn 800 myńnan astam azamat memlekettik organdardyń sheshimderin aıaq asty etip, qazynaǵa mıllıondaǵan soma qaı­tarmaı otyr degen sóz. Jalpy 2010 jyly ártúrli memlekettik organdar jalpy somasy 109,3 mlrd. teńge­niń aıyppulyn salsa, sonyń 29,7 mlrd. teń­gesi ǵana qaıtarylǵan. Bul kórinis bıyl da qaıtalanyp otyr. О́tken jarty jyl ishinde 45,5 mlrd. teńge aıyppul belgilense, onyń 13,6 mlrd. teńgesi ǵana óndirilip alynǵan. Mundaı zań buzýshylardyń 75 paıyzyn ishki ister bólimderi anyqtaıtynyn taldaý kórsetip berdi. Al barlyq aıyppuldyń so­maǵa shaqqandaǵy 60 paıyzyn salyq organ­dary salady. Sondyqtan da tólenbegen aı­yppuldardyń deni osy organdardyń úlesin­de. Máselen, salyq organdary 2010 jyly 64,3 mlrd. teńge, al aǵymdaǵy jyly 17,5 mlrd. teńge aıyppul qaıtara almaǵan. Bu­ǵan qaraǵanda ishki ister organdarynyń qaı­tara almaǵan aıyppuldary azdaý: sáıke­sinshe 5,4 jáne 3,1 mlrd. teńge. Bul rette prokýratýra organdaryn sa­lyn­ǵan aıyppuldardy óndirip alý jónin­degi jumystardyń uıymdastyrylý jaǵy da alańdatyp otyr. 2008-2009 jyldary ýaqy­tyly shara qoldanylmaǵandyqtan, keıde tip­ti memlekettik organdardyń áreketsizdi­gi­nen memleketimiz 25 mıllıard teńge aıyp­pul óndirip alý múmkindiginen birjola aıy­rylyp qaldy. Al ótken jyly merizimi ótip ketken nemese basqalaı sebeptermen mun­daı óndirilip alýǵa bolmaıtyn aıyppul­dardyń jalpy somasy 3,6 mlrd. teńge boldy. Mundaı jaǵdaı jergilikti óńirlerde de ońyp turǵan joq: Astana men Almaty qalalary sáıkesinshe 819,3 mln. jáne 558,4 mln., Atyraý oblysy – 370,8 mln. jáne Qaraǵandy oblysy 329,9 mln. aıyppul joǵaltty. Álbette, barlyq memlekettik organdar úshin aıyppuldardy májbúrlep óndirip alý­dyń negizgi joly qaýlylardy sot oryndaý­shylarǵa jiberý bolyp tabylady. Alaıda, 2010 jyly ártúrli (keıde ádeıi oılas­tyrylǵan) sebeptermen 17,2 mlrd. teńgeniń 437 myń ákimshilik materıaldary oryndaýǵa jiberilmeı qalǵan! Bul keleńsiz kórinis áli de jalǵasýda. Osy jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda 5,7 mlrd. somanyń 276 myń materıaly jabýly kúıinde qalǵan. Mundaı boıkúıezdiktiń aldynda Almaty (71 189), Qaraǵandy ( 49 710), Aqmola (48 791) jáne Batys Qazaqstan (47 507) oblystary tur. Mundaı zań buzýshylyqtar salyq organ­dary qyzmetinde de kezdesedi. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Eńbekshi aýdany boıynsha salyq basqarmasy «Stroı-Invest» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine qatysty der kezinde ákimshilik is qozǵamaǵandyqtan 38 mıllıon teńgeniń salyq jónindegi bereshegin óteý týraly habarlama hat talaby oryndalmady. Bul rette de salyqshylar jol polısııasynyń ádi­sin qoldanyp, quqyq buzýshylar jónindegi málimetterdi derekter bazasynan alyp tastap, olardy jaýapkershilikten bosatyp jibergen. Mundaı jaǵdaı Almaty qalasynda da oryn alǵan, onda derekter bazasynan «Altyn Tas Invest» seriktestigine qatysty hattama alynyp tastalyp, olar 131 mıllıon teńge aıyppul tóleýden sytylyp ketken. Quqyq buzýshylardyń is-áreketterin du­rys baǵamdamaý jáne aıyp salýdy tómen belgileý faktileri tipti kóp. Máselen, Aty­raý oblysynyń tótenshe jaǵdaılar departamentinde jeke adamdardyń ornyna 24 zańdy tulǵalar basshylary jaýapkershilikke tartylǵan. Sondaı-aq aıyppuldar ótel­meýi­niń taǵy bir sebebi memlekettik organ­dardyń ákimshilik aıyp salý týraly qaý­lylardy májbúrlep oryndatý jónindegi ju­mystardy tıisti dárejede atqarmaı ot­yr­ǵandyǵy bolyp tabylady. Atap aıtqan­da, salyq organdary aıyppuldardy óz betinshe májbúrlep oryndatý múmkindikterin tolyq paıdalanbaıdy. Máselen, Salyq kodeksi erejelerinde salyqtyq bereshekke qa­tysty aıyppuldardy óndirip alýda ınkas­salyq ádister men múlikterdi tizimdeý jáne debıtorlardan óndirip alý sııaqty sharalar keshenin qoldaný múmkinshilikteri ashyp aı­tylǵan. Alaıda is júzinde bul borysh­ker­­lerge pármendi yqpal etýdiń mundaı qural­dary óz dárejesinde paıdalanylmaı otyr. Árıne, osy má­jbúrlep ón­di­rý isinde sońǵy núkteni atqarý óndirisi organdary qoıatyny belgili. О́kinishke qaraı, aıyppul qaıta­rý­daǵy olardyń jumysy da óz dáre­jesinde emes. 2010 jyly óndiristegi jalpy somasy 15,7 mlrd. teńge bolatyn 297 myń atqarý qujattarynyń 2,9 mlrd. teńgesin quraıtyn 182 myń materıaly, ıaǵnı onyń 18 paıyzy ǵana oryndalǵan. Al ústimizdegi jyly 1,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 110 myń mate­rıal ǵana oryndalǵan. Bul jalpy sa­lynǵan 9 mlrd. teńge aıyppuldyń 16 paıy­zy ǵana. Tipti osy somanyń da kúmándi ekendigin prokýrorlyq tekserý kórsetip otyr. Mysa­ly, Astana qalasynyń sot aktilerin oryn­daý jónindegi departamentinde máj­búr­lep qaıtarylǵan qarjynyń jalpy so­ma­synyń 800 mln. teńgeden astamy asyry­lyp kórse­tilgen. Al atqarý qujattaryn joǵaltyp jiberý jappaı oryn alǵan dese bolady. 2010 jyly Almaty qalasynyń sot aktilerin oryndaý jónindegi departamentiniń ákimshilik aıyp­pul­dardy óndirip alý jónindegi bóliminiń 15 myń osyndaı qujattardy joǵaltyp jibergeni anyqtalyp otyr. Departamenttiń laýazymdy adamdary ony quqyq qorǵaý or­gandaryna aıtyp, tipti ishki qyzmettik tekserý de júrgizbegen. Mundaı jaǵdaıda osy mekemeniń bıylǵy jyly da 6 myń atqarý qujatynyń izin taba almaı otyrǵanyna tańǵalýdyń qajeti de joq shyǵar! Aıyppul óndirip alýdyń alǵa baspaı otyrǵany kóp jaǵdaıda sot oryndaýshy­larynyń áreketsizdigi men jumystarynyń berekesizdiginen, sondaı-aq ol úshin jaza belgileý men baqylaýdyń joqtyǵynan bo­lyp otyr demeske amal joq. Munyń bári óz kezeginde esep berýlerde túrli qıtur­qy­lar­ǵa barýǵa jol ashatyny sózsiz. Máselen, joǵaryda atalǵan Almaty qalasynyń sot aktilerin oryndaý jónindegi departamentte 2011 jyldyń sáýir aıynan beri 154 mln. teńgeden astam somanyń 21 myń qaýlysy qozǵaýsyz jatyr. Sóıtip, Bas prokýratýra tarapynan júr­gi­zilgen tekserý elimizde salynǵan jáne óndirilip alynǵan aıyppuldardyń anyq ta naqty tolyq málimet joq ekenin kórsetti. Memlekettik organdardyń vedomstvolyq esep­teri men sol organdar usynǵan qujat­tardyń negizinde túziletin quqyqtyq statıstıka organdarynyń málimetteri arasynda edýir alshaqtyq bar bolyp shyqty. Tipti osyndaı bólek-bólek vedomstvolyq esepter bolýynyń ózi árkelkilikke soqtyryp otyr. Sondyqtan da prokýratýra organdary mun­daı vedomstvolyq júıeler men málimetter bazasyn yqpaldastyrý týraly birlesken buıryq jobasyn daıyndap jatyr. Bul óz kezeginde álgindeı statıstıkalyq alshaq­tyq­tar túıinin tarqatýǵa tıis. Mundaı yq­paldasý salyq organdarymen júrgizilip te qoıyldy, endi olardyń derekteri bizdiń Ko­mıtettiń málimetter bazasyna kelip túsetin bolady. Bul bolsa materıaldardyń kelip túsken ýaqytynan bastap, olardyń túbe­geı­li oryndalýyna deıin atqarý óndirisin tú­geldeı avtomattandyrýdy jáne elektrondy esepke alýdy jedel júzege asyrýdy qamta­masyz etýdi talap etedi. Demek, beıberekettikti boldyrmas úshin al­dymen aıyppuldar men ákimshilik-quqyq­tyq statıstıka jónindegi jalpy málimet­terdi qalyptastyrýdyń naqty júıesin jasaý qajet. Bul rette olardyń jańa qaǵı­dattary, merzimderi men olardy qalyp­tas­tyrý tártipterin aıqyndap alý kerek. Os­y­lardyń bári aqyrynda Málimetterdiń bir­tu­tas bankin qurýǵa múmkinshilik beredi. Mu­ny biz shartty túrde «Shekteý» dep atap ot­yr­myz. Munyń maǵynasy adamdardyń qu­qyǵyn shekteý emes, kerisinshe quqyq bu­zý­shylyqtarǵa shekteý qoıý degendi bildiredi. Mundaı málimetter bankiniń tuǵyrna­ma­lyq negizi memleket pen azamattar arasyn­daǵy áriptestik qarym-qatynas ıdeıasyn is júzinde júzege asyrý bolmaq. Iаǵnı, eger azamat memleket aldyndaǵy óz mindettemelerin oryndamasa, onda memleket te oǵan óz qyzmetin kórsetpeıtin bolady. Málimetter­diń birtutas bankine barlyq boryshkerler jóninde derekter engiziledi. Odan keıin olardyń kásiporyn ashýǵa qandaı da bir ruqsat beretin qujattar men lısenzııa alýyna, el aýmaǵynan shyǵýyna, bank ne­sıe­lerin alýyna, memlekettik satyp alý konkýrstaryna qatysýyna jáne t.b. shekteý qoıylatyn bolady. Mundaı banktiń qurylýy memleket qa­zy­nasyna mıllıardtaǵan aıyppul qar­jy­larynyń qaıtarylyp, saıyp kelgende qo­ǵamda quqyqtyq tártiptiń odan ári orny­ǵýyna alyp keletini sózsiz. Marat AHMETJANOV, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy.