2018-2020 jyldarǵa bıýdjet maquldandy

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵma­tý­lınniń jetekshiligimen ótken jalpy otyrysta depýtattar eń aldymen «2018-2020 jyldarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasyn qarady. Parlament pen Úkimettiń óki­let­tigi kúsheıtilgen kons­tıtýsııalyq refor­ma talaptaryn negiz­ge ala otyryp ázirlen­gen zań jobasy qyzý talqyǵa tústi. Depý­tat­tar, ásirese meje­li maqsattardyń sońǵy nátıjesine aıryq­sha nazar aýdardy. О́ıt­keni tıisti baǵdar­lamalar men joba­larǵa jetkilikti qarjy bólingenimen, onyń óz deńgeıinde júzege asyrylýy kóp­te­gen suraqtardyń týýyna sebep bolady. Halyq qalaýlylary osy baǵytta birqa­tar máselelerdi alǵa tartyp, naqty usynys­tary men pikirlerin jetkizdi. Onyń barlyǵy úsh jyldyq bıýdjetti maquldaý barysynda esepke alyndy. 

«Biz búgin elimizdiń negizgi qarjy qu­jaty – úsh jyldyq bıýdjetti maqul­da­dyq. Bul elimizdiń turaqty damýy jo­lyn­d­a Parlamenttiń de, Úkimettiń de atqa­ryp kele jatqan eń jaýapty ári eń mańyz­­dy mindetteriniń biri. Sondyqtan, biz bir­­lesip, Elbasymyzdyń tapsyrma­laryn bas­shylyqqa alyp, memleket qar­jy­syn tıimdi paıdalanýymyz kerek», dedi osy máselege qatysty talqylaýdy qory­tyn­dylaǵan túıinsózde Májilis Tóraǵasy.

Al taqyryptyq baıandamalardyń barlyǵyn da Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov tanystyryp, depýtattar tarapynan qoıylǵan san saýalǵa Úkimet basshysymen qatar, Mınıstrler kabınetiniń músheleri jáne ózge de tıisti vedomstvolardyń jaýapty mamandary jaýap bergen bolatyn.

Ulttyq ekonomıka mınıstri halyq qalaýlylarynyń nazaryna usynylyp otyrǵan úsh jyldyq bıýdjette elimizdegi ishki jalpy ónimniń naqty ósýi 2018 jyly 3,1 paıyzǵa, al 2022 jyly 4,2 paıyzǵa deıin boljanyp otyrǵanyn jetkizdi.

«Bıylǵy 9 aıda ishki jalpy ónimniń ósimi 4,3 paıyzdy qurady. Al 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń ósýi kem degende 3,4 paıyz deńgeıinde kú­ti­lýde. Osyndaı derekterge súıenip, biz IJО́-niń ortasha jyldyq ósý qarqyny al­da­ǵy bes jyldyq kezeńde 3,7 paıyzdy quraıdy dep boljap otyrmyz», dedi T.Sú­leı­menov.

Onyń sózine qaraǵanda, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 2018 jyly 9 myń AQSh dollaryn qurap, 2022 jyly 11,7 myń AQSh dollaryna deıin ósedi. Sol sııaqty keler jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet kiristeri makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ózgerýi, salyqtyq ákim­shi­lendirýdi jaqsartý, el ekonomıkasyn jań­ǵyrtý, temeki buıymdary men alkogol ónimine aksız mólsherlemelerin ulǵaı­tý, AQSh dollaryna shaqqandaǵy teńge baǵamynyń 331,5 teńgeden 340 teńgege deıin ózgerýi jáne basqa da faktorlar esebinen 2017 jylǵy baǵalaýǵa qaraǵanda 738 166 713 myń teńgege ul­ǵaıa­dy dep boljanǵan.

Bıýdjetke baılanysty usynylǵan úsh jyldyq esepte aǵymdaǵy jylǵy baǵalaýǵa qaraǵanda 2018 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń tómendeý múmkindigine mán berilgen eken. Depýtattar tarapy­nan onyń mánisi suralǵanda, mınıstr negizgi faktorlar dep 2018 jylǵa arnal­ǵan bıýd­jetten QQS (qosymsha qun saly­ǵy) qaıtarý somasynyń ulǵaıýy men munaı­ǵa EKB (eksporttyq kedendik baj) mólsherlemesiniń tonnasyna 50 AQSh dol­larynan 45 AQSh dollaryna deıin ózge­rýi jáne basqa da jaǵdaılar yqpal etý qaýpin atady. Degenmen de, mamandar keltirgen boljaldy esepke súıensek, 2019 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet kiristeri 2018 jyldyń boljamyna qara­ǵanda 15,8%-ǵa ósýmen, al 2020 jyl 2019 jylmen salystyrǵanda 12,1%-ǵa ósýmen aıqyndalǵan.

Oraıy kelgende óz esebin usynǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov Respýb­lı­kalyq bıýdjet shyǵystarynyń jalpy kóleminde eń úlken úles áleýmettik salaǵa tıesili ekenin atap ótti. «Ol 2018 jyly 44,6 paıyzdan 2020 jyly 47,4 paıyzǵa deıin ósedi. Aqshalaı mánde osy salaǵa arnalǵan shyǵystar 13,4 trln teńgeni quraıdy, onyń ishinde 2018 jylǵa – 4,1 trln teńge. Osy bloktyń shy­ǵys­tarynyń eń iri kólemi áleýmettik qam­tamasyz etý jáne elimizdiń azamattaryna áleýmettik kómek kórsetýge baǵyttalady», dedi ol.

B.Sultanovtyń aıtýynsha, densaýlyq saqtaý júıesine 2018-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan shyǵystar 3,3 trln teńgeni qu­raıdy da, onyń 1 trln 70 mlrd teńgesi keler jylǵy bıýdjette qarastyrylǵan kórinedi. Olardyń ósýi negizinen mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýǵa sapaly ótý maqsatynda tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kóleminiń kúsheıýine baılanysty eken. Al bilim jáne ǵylym júıesin damytýǵa 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet jobasynda 1,1 trln teńge kózdelgen bolsa, onyń alǵashqy jylynda 341 mlrd teńge bólý qajet dep kórsetilgen.

Depýtattar tarapynan Úkimetke qol­daý jasalǵanyna alǵysyn jetkizgen Pre­mer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev maqul­danǵan bıýdjettiń jobasy negizinen ekono­mıkamyzdyń ósimin qamtamasyz etýge, áleý­mettik mindetterdi tolyǵymen oryn­daýǵa, negizgi baǵdarlamalyq qujat­tardy iske asyrýǵa, ıaǵnı Memleket basshy­synyń bar­lyq tapsyrmalaryn oryndaýǵa múmkindik beretindigine toqtaldy.

Sonymen qatar, ol zań jobasyn talqy­laý barysynda halyq qalaýlylaryn tol­ǵan­dyrǵan birqatar saýaldarǵa da jaýap berdi. Sonyń biri – Astana men basqa da óńirlerdiń qashan gazben qamtamasyz etiletinine qatysty másele bolatyn. Eli­miz­diń soltústik óńirleri men Astanany gazben qamtamasyz etý úshin, aldyn ala esep­teýlerge sáıkes trıllıon teńge qa­jet bolsa, onyń 600 mıllıard teńgesi gaz­dy taratý jelileriniń qurylysyna jum­sa­latyndyǵy aıtyldy. Úkimet basshy­sy búgingi tańda «Qyzylorda-Jezqaz­ǵan-Qaraǵandy-Te­­mir­taý-Astana» jáne «As­tanadan-Kók­she­taý-Petropavl» baǵy­tynda júr­giziletin Saryarqa magıstraldy gaz qu­by­rynyń qurylysyna qajetti esepteý­ler jasalǵanyn eske salyp, qazirgi kezde qar­­jylandyrý máselesi qarastyrylyp jat­qanyn estirtti.

Jalpy otyrysta el Úkimeti ázirlegen jańa Salyq kodeksiniń jobasy da biraý­yz­­dan maquldandy. Salyq júıesin jań­ǵyr­tý maqsatynda daıyndalǵan jańa jo­bada ıdeologııany ózgertý, yntalandyrý jáne ákimshilendirýdi jeńildetýge basymdyq berilgen. Al ıdeologııa adal sa­lyq tóleýshilerdi qorǵaýǵa baǵyttalyp, ekonomıkanyń ártúrli salalary ynta­lan­dyrýǵa ıe bolady. Ákimshilendirý jeńil­de­tiledi jáne salyqty óz betinshe tóleýge yn­talandyrylady.

Mınıstr Tımýr Súleımenovtiń aıtýynsha, «Ońaılatylǵan deklarasııa» boıynsha rejimge arnalǵan jeke tulǵalar úshin de, zańdy tulǵalar úshin de kiristeriniń kólemi boıynsha talap birdeı bolady. Sondaı-aq, patentteý mólsherlemesi 2 paıyzdan 1 paıyzǵa deıin tómendetiledi. Bul mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý jáne jumys berýshilerdiń mindetti zeınetaqy jarnalaryn engizýge baılanysty salyqtyq júktemeni tómendetý úshin jasalýda. Sol sııaqty, shaǵyn jáne orta bızneske talap qoıý merzimi 5-ten 3 jylǵa deıin qysqartylyp, qosymsha qun salyǵy boıynsha 30 myń aılyq eseptik kórsetkish saqtalady dep kórsetilgen. 

Al talqylaý barysynda Májilis Tór­­aǵasy N.Nyǵmatýlın ishki ister já­ne qarjy mınıstrlikterine urlanǵan avto­­­kólik ıelerin salyq tóleýden bosa­tý te­tikterin ázirleýdi usyndy. О́ıtke­ni qol­danystaǵy zańǵa sáıkes, búginde urlan­ǵan kólik quraldarynyń ıesi kólikke saly­natyn salyqtan bosaý maqsatynda quqyq qorǵaý organdaryna habarlaıdy. Degen­men, salyq organdary salyqty tóleýden bosata almaıdy, sebebi kólik tir­keýden shy­ǵarylmaıdy. Osy rette, ur­lanǵan av­tokólik birneshe jyl boıy izdeýde bolǵan ýaqytta kólik ıesiniń salyq organdaryna únemi salyq tóleýine týra keledi. Osyǵan baılanysty Májilis Tóraǵasy jaýapty mınıstrlikke avtokólik ıe­siniń avtomobıl urlaý týraly ótinishi ne­gizinde tıisti kýálik berip, avtokólik iz­deýde bol­ǵan kezeńde salyq organdary kólik ıe­sin salyqtan bosatý týraly usy­­nysyn bil­dirdi. Sonymen qosa Máji­lis Tóraǵasy osy jobany ekinshi oqy­lym­da daıyndaý kezinde bul normany je­til­dirýdiń mańyzdylyǵyn tilge tıek etti.

Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»