Qazaqstan Prezıdenti Nursultan NAZARBAEV: EQYU TAǴDYRY JÁNE PERSPEKTIVALARY

ELBASY JOLDAÝY – TIKELEI EFIRDE 2010 jylǵy 29 qańtarda 11.00 saǵat­ta respýblıkalyq te­learna­larda Qazaq­stan Res­pýb­lıka­sy­nyń Prezıdenti N.Á.N­a­zarbaev­tyń jyl saıyn­ǵy Qazaq­stan halqyna Jol­daýy tikeleı efırde taratylady. Keshki ýaqytta barlyq tele­ar­nalarda qorytyndy jańalyq­tardan keıin arnaıy reportajda Memleket basshysynyń sózi qaı­talap beriledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýy “Egemen Qazaqstan” gazetiniń 30 qańtardaǵy nómirinde jarııalanady. Qazaqstan osynaý halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq kezeńine kiristi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıym (EQYU) sekildi osyndaı yqpaldy halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyqtyń belsendi kezeńine kirise otyryp, men birqatar asa mańyzdy máselelerdi qozǵaǵym keler edi. Bul – EQYU-nyń budan árgi taǵdyry jáne perspektıvalary, onyń qalyptasatyn jańa álemdik tártiptegi orny. EQYU qazirgi turǵyda HHI ǵasyrdyń serpindi naqtylyǵyna kirige ala ma? Bolashaq búginnen sonyń ishinde EQYU-nyń qatysýymen jasalady. О́ziniń aýqymdylyǵy men Vankýverden Vladıvostokqa deıingi alyp jatqan keńistigi týraly júıeli eske salyp turatyn uıym osy zamanǵy álemniń eń kúrdeli de ózekti problemalarymen aınalysýy tıis. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy retindegi Qazaqstan istiń naq osyndaı túsinigin negizge alady. Biz EQYU qyzmetiniń barlyq máselelerin sheshý úshin jyldyq merzim jetkiliksiz ekenin aıqyn sezinemiz. Biz uıymdaǵy qandaı da bir tóńkeristerdiń jaqtaýshylary emespiz, biraq ta enjar áreket etpeıtinimiz de anyq. Qazaqstan osynaý halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq kezeńine kiristi Egemen memlekettiń basshysy retinde men Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn jaı strategııalyq ulttyq joba jáne eldiń halyqaralyq bedeli óskendi­gi­niń dáleli dep qana emes, sonymen birge uıymǵa jańa tynys, jańa ser­pin berýdiń múmkindigi dep baǵalaımyn. Osyǵan baılanysty men EQYU tarıhynyń bastaýlary men asa ma­ńyzdy satylaryna oısha qaıta oralamyn. Onyń sózsiz halyqara­lyq tabystarynyń sebepteri nede? Onyń qyzmetiniń basty taǵylym­da­ry qandaı? “Helsınkı rýhyn” qalaı qaıta jandandyryp, nyǵaıta alamyz? EQYK – halyqaralyq shıelenisti báseńdetýdiń jahandyq faktory Sonaý 1973 jyly Jenevada jáne Helsınkıde Eýropanyń 33 memleketi, sondaı-aq AQSh pen Kanada quramynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi Keńestiń (EQYK) bastaýy qalanǵan edi. Bul búkil álem úshin betburys sát bolyp, EQYK aıasynda NATO men Var­sha­va Sharty uıymyna múshe elderdiń, sondaı-aq Eýropa kontınentindegi beıtarap memleketterdiń kúsh-jigeri biriktirilip edi. Osy zamanǵy tarıhta bul asa kúrdeli de óte qıyn kezeńderdiń biri bolyp, eki qarama-qarsy tu­rý­shy áskerı-saıası blokqa qatysty shıelenis barynsha ótkir deńgeıge jetti. “Qyrǵı-qabaq soǵys”, ahýal­dyń qolaısyz damýy jaǵdaıynda, “atqylasqan soǵysqa” ulasýy múm­kin edi. Jetekshi álemdik derja­va­lar ıadrolyq oıran-topyrǵa uryn­baı, bir-birine qarsy qadam jasaýy úshin olardyń kóshbasshylarynyń saıası erligi qajet boldy. Bul jumystyń asa mańyzdy jıyntyǵy 1975 jyly Helsınkıde qol qoıylǵan Qorytyndy akt boldy. EQYK HH ǵasyr geosaıasatynda úshtik serpindi sekiristi kórsetti. Birinshiden, “qyrǵı-qabaq soǵys­tyń” ıadrolyq soǵysqa ulasý qate­ri­ne jol bermeý máselelerinde ser­pindi sekiris oryn aldy. Ekinshiden, bul Shyǵys pen Batystyń tabysty ınstıtýttyq únqatysýynyń al­ǵash­qy ónegesi boldy. Úshinshiden, bul eki ıdeologııa men dúnıetanymnyń yntymaqtastyǵy turǵysynan ser­pin­di sekiris boldy. Úlken turǵydan kelgende EQYK barlyq “úsh sebet” aıasynda sınhrondy progreske járdemdesip, bıpolıarlyq álem jaǵdaıynda jahandyq ról atqardy. Alaıda, bir kezde alynǵan bıiktikti ustap turý jáne álemdik úderisterge yqpal etýdiń asa joǵary deńgeıin saqtap qalý tipti de ár saıası forýmnyń qo­lynan kele bermeıdi. Bul tur­ǵyda EQYK erekshelik bola almady. Ashyǵyn aıtaıyq: 1975 jyly Hel­sınkı úderisiniń “rýhy” ǵana emes, sonymen birge, “brendi” de ja­saldy. О́tken onjyldyqtarda bul brend aıtarlyqtaı kómeskile­nip, óz tartymdylyq kúshiniń bir bó­li­gin joǵaltyp aldy. Qazirgi saıa­sat­shy­lardyń mindeti bul brendti qaıta jandandyrý ǵana emes, sonymen birge oǵan jańa aıshyq jáne jiger berýde bolyp otyr. EQYU bıpolıarlyq álemniń ydyraýy kezeńinde HH ǵasyrdyń 80-90-shy jyl­dary shebinde zamanalyq mańyzy bar ózgerister boldy. Keńes odaǵy kúırep túsip, Varshava Sharty uıymy ydyrady, Germanııa birigip, Iýgoslavııa tarıhı bolmystyń joqtyǵyna aınaldy. Qazaqstannyń tikeleı qatysýy jaǵdaıynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy quryldy. Osynaý kúrdeli de qarama-qaı­shylyqty kezeńde EQYK belgili bir turaqtandyrýshy ról atqaryp, senim sharalary men qaýipsizdikti nyǵaıtý jóninde mańyzdy qadam­dar jasady, sondaı-aq Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderindegi, Eýrazııa memleketterindegi demo­kra­­tııalyq jáne naryqtyq ózgeris­ter­ge qoldaý bildirdi. Osyǵan baı­la­nysty, máselen, jańa Eýropa úshin Parıj hartııasy jáne Eýr­opa­daǵy kádýilgi qarýly kúshter jó­nindegi Shart pen basqa da stra­tegııalyq mańyzdy qujattar týraly eske alýdyń ózi jetip jatyr. О́tken onjyldyqtyń ortasynda EQYK saıası únqatysý forýmynan transulttyq uıymǵa – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa ózgertildi. Jańarǵan uıym 1996 jyly “HHI ǵasyrdaǵy Eýropa úshin ortaq jáne barshany qamtıtyn qaýipsizdik modeli týraly” deklarasııa qabyl­dap, onda shekteý syzyqtarynsyz birtutas, beıbit te demokratııalyq Eýropa qurý qajettigi atap ótildi. Sonymen qatar, uıymnyń ás­ke­rı-saıası máselelerge kóńil bó­lýdi birtindep tómendetip jiber­genin moıyndamaý múmkin emes. Osymen birge uıym ekonomı­kalyq ynty­maq­tastyqty damytý salasyndaǵy óz belsendiligin eleý­li túrde ósirdi. EQYU osy zamanǵy geosaıası naqtylyqta HHI ǵasyrdyń basy búkil ha­lyq­aralyq qatynastar arhıtek­týra­synyń mańyzdy da tereń óz­ge­risterimen kórindi. Ulttyq mem­le­ketterdiń ekstremızmniń aldynda­ǵy shetindigi jahandyq jáne óńir­lik qaýipsizdiktiń transulttyq qaterlerimen kúres salasyndaǵy kóp­jaqty yntymaqtastyq úshin túrtki boldy da. Halyqaralyq qaýipsizdiktiń basqa bir synaǵy Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart rejimin shaı­qaltý, ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa jaqyndaǵan nemese oǵan qol jetkizip qoıǵan “tabaldyryqtyq memleketter” dep atalatyn topty dereý keńeıtý boldy. EQYU-nyń ulan-baıtaq keńis­ti­ginde de belgili bir problemalar barshylyq. Kontınentegi áskerı-saıa­sı tepe-teńdiktegi ózgerister, “toqtatyla turǵan qaqtyǵystar”, Eýropadaǵy kádýilgi qarýly kúshter týraly Shart tóńiregindegi kúrdeli ahýal – osy jáne basqa máseleler EQYU-ǵa qatysýshy kóptegen el­der­diń eleýli alańdaýshylyǵynyń taqyrybyna aınaldy. Aqyr aıaǵynda, is júzinde búkil álemdi qamtyǵan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys jańa, áldeqaıda ádil de boljap bolarlyq álemdik tártipti qurý isinde barlyq memleketterdiń, sonyń ishinde EQYU-ǵa qatysýshy elderdiń de kúsh-jigerin biriktirý qajettigin taǵy bir ret kórsetip berdi. Osyǵan baılanysty EQYU-dan góri tutastaı jahandyq úderisterge tán taǵy bir mańyzdy úrdiske nazar aýdartqym keler edi. Osy zamanǵy álemde barsha úshin birdeı mańyzdy problemalardy sheshýde memleket­ter­diń teńsizdik ahýaly qaıtadan paıda bolýda. Tipti jetekshi álem­dik derjavalardyń ózderi mundaı ahýal jemissiz bolyp, barynsha ádil bolmaıtynyn búginde sezine bastady. Bul turǵyda G-8 turpatyn G-20-ǵa deıin keńeıtý oń qubylys boldy, biraq ol úlken turǵydan kel­gende, ahýaldy túbegeıli ózgertpeıdi. Barshanyń qarapaıym bir nár­se­ni túsingeni jón dep bilemin: jahandyq damý qısynynyń ózi osy zamanǵy álemde kópshilik bolyp tabylatyn ortasha mólsherli memleketterdiń rólin kúsheıtýdi talap etedi. Menińshe, ortasha mem­leketterdiń róli jahandyq stra­te­gııalyq sheshimderdiń konsensýstyq negizde qabyldanýyna qol jetkizý­de bolýy tıis. Búginde EQYU álemdegi ba­ryn­sha yqpaldy qurylymdardyń biri dep oryndy sanalady, ol orasan zor geografııalyq jáne saıası keńistikti qamtyp jatyr. Solaı bol­sa-daǵy EQYU-nyń “ahıllestik ókshesi” úsh keńistiktiń úzindiligi, eýrazııalyq keńistiktiń uıym áleýetin damytý úderisine jetkilikti kirikpeýshiligi bolyp tabylady. Sońǵy 35 jylda kóptegen ha­lyq­aralyq uıymdar men tutas mem­leketter álemdik tarıh aǵy­syn­da iz-tússiz joǵalyp ketti. Sony­men bir mezgilde kóptegen jańa uıymdar men birlestikter paıda bolyp, Eýropanyń saıası kartasy túbegeıli ózgerdi. Osyndaı kezde EQYU qyzmetinde jańa, aıtar­lyq­taı yqpaldy ári serpindi damyp kele jatqan óńirlik uıymdarmen ózara yqpaldastyqty belsendi etý mańyzdy. TMD-nyń, UQShU-nyń jáne EýrAzEQ-tyń paıda bolýy Keńes Odaǵy kezinde bolǵanǵa qara­ǵanda múlde basqa naqtylyqty kór­setedi. ShYU-nyń shyǵýy EQYU-nyń orasan zor bir bóligin­de keńistikti qurylymdaýdyń jańa tetigi paıda bolǵanyn bildiredi. Qaýipsizdiktiń basqa qurylymdary­men qatar azııalyq ujymdyq qaýip­sizdik júıesiniń bolashaq úlgisi – AО́SShK sekildi ınnovasııalyq jobalar paıda boldy. Eýropalyq tá­jirıbege, sonyń ishinde EQYU-nyń praktıkalyq atqarylym­dary­na arqa súıeı otyryp, AО́SShK óz qyzmetin ınstıtýttaý joly boı­yn­sha serpindi ilgerilep, azııalyq kon­tınentte barǵan saıyn tanyla túsýde. Sondyqtan EQYU basqa óńir­lik qurylymdarmen baılanystyń qazirdiń ózinde bar oń praktı­ka­syn molaıta túsýi tıis. Basqa óńirlik jo­balarmen jigerli ózara yqpal­dastyq EQYU qyzmetine jańa tynys beredi, onyń aldynan jańa kókjıekter ashyp, jańa baǵdarlar belgileı alady. Basqa mem­leketter qoldaý bildirgen jaǵ­daıda Astana mundaı turpattaǵy ınstıtýtaralyq jáne óńirústilik únqatysýdyń senimdi alańy bolar edi. EQYU-ǵa qazaqstandyq tóraǵa­lyq: sabaqtastyq jáne jańashyl­dyq Aıryqsha atap kórsetemin: Qa­zaqstan uıymǵa qalyptasqan dás­túrlerdiń jalǵastyrýshysy retin­de kelip otyr. EQYU-nyń negizgi qyzmeti qalyptasyp úlgergen qa­ǵı­­dattarǵa, standarttar men ereje­ler­ge negizdeletinin biz aıqyn sezi­nemiz, Qazaqstan olardan bas tart­paıdy, óıtkeni olar uıym rýhyn beıneleıdi. Qazaqstan grek tóraǵalyǵynyń laıyqty sabaqtastyǵyn qamtama­syz etedi. Men Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵy Shyǵys pen Ba­tys ara­syndaǵy jańa qatynastar kezeńiniń bastaýyn negizdep, ózara senimdi ny­ǵaıtýǵa qyzmet etedi dep sanaı­myn. Qazaqstan Venadan shy­ǵysqa jáne batysqa qaraı or­nalasqan barlyq memlekettermen iskerlik jáne syndarly qatynas­taryn jol­ǵa qoıyp, qaqtyǵystyq ahýaldar­da­ǵy túrli taraptardyń belsendi ǵana emes, sonymen birge tıimdi medıa­tory bola alady. EQYU – bul qaýipsizdik sa­la­syn­daǵy eń kúrdeli problemalar boıynsha pikirtalas úshin ońtaıly alań ekenine men senimdimin. Osy­ǵan baılanysty biz EQYU-nyń keń baıtaq keńistiginde barshany qam­tıtyn jáne birtutas qaýip­sizdikti oı eleginen ótkizýge qýatty serpin beretini sózsiz “Korfý úderisine” aıryqsha mán beremiz. Menińshe, uıym strategııalyq mańyzdy bastamalardy, sonyń ishin­de Eýropalyq qaýipsizdik tý­ra­­ly shartty (EQSh) ashyq ta qa­ǵı­­dat­tyq turǵyda talqylaýdan bas tartpaýy tıis. Osy zamanǵy jahandyq qater­lerdiń taǵy biri EQYU-nyń bar­lyq múshe elderi is júzinde belgili bir dárejede betpe-bet kelgen eks­tremızm problemasy bolyp taby­la­dy. Sondyqtan qaýipsizdiktiń ja­handyq máseleleri týraly sóz bolǵanda uıym qaterli isiktiń me­tas­tazasy sekildi búkil osy zaman­ǵy álemdik órkenıetti birtindep dertke shaldyqtyratyn lańkes­shil­dik pen ekstremızmge den qoımaı tura almaıdy. Tutastaı alǵanda aıtarlyqtaı eleýli de mándi tarıhı jáıtti, al naqtylaı alǵanda EQYU kontı­nent­tik eýropalyq uıymnan álde­qa­shan jaýapkershilik aımaǵy boı­yn­sha da, naqty jumys ýchaskesi boıynsha da transkontınentaldyq sıpat alǵan uıymǵa aınalǵanyn moı­yndaý óte mańyzdy. Onyń qu­ramyna Eýropanyń, Azııa men Sol­tús­tik Amerıkanyń elderi kiredi. Sondyqtan búginde eýropalyq qana emes, sonymen birge eýrazııa­lyq qaýipsizdik týraly aıtý álde­qaı­da oryndy bolar edi. Áńgime búginde berik eýropalyq qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý azııalyq qaýip­sizdik ólshemin eskermesten qaǵıdatynda múmkin emestigi týra­ly bolyp otyr. Búgingi álemdegi, so­nyń ishinde Eýropadaǵy qaýip­siz­dik bul memleketter men turaqty ar­mııalar tarapynan bolatyn jap­paı áskerı shabýyldyń áleýetti qateri ǵana emes, sonymen birge múmkin bo­latyn lańkesshildik shabýyl­dar­men, etnostyq jáne kon­fessııalyq erekshelikter ne­gizin­degi janjaldarmen baılanys­ty qaterler de. Bizdiń memleketterimizdiń qaýip­sizdigi kórshi memleketterdiń, tipti olar EQYU-ǵa kirmese de, qaýipsiz­diginen ajyraǵysyz. Osy­ǵan baıla­nysty Qazaqstan Is basyndaǵy tóraǵa retinde EQYU ke­ńis­tigindegi jańa synaqtarǵa qarsy turý jónin­de barynsha kúsh-jiger jumsaıdy jáne lańkestikke, tra­fık­tiń árqıly túrlermen kúres jáne shekaralardy nyǵaıtý sala­syn­daǵy birqatar mańyzdy joba­lardyń qosalqy demeýshisi bolyp tabylady. EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń 43-i qalaı bolǵanda da Aýǵan­standaǵy soǵys operasııalaryna nemese ekonomıkasyn qalpyna kel­tirýge qatysyp otyrǵany belgili. Sonymen qatar aýǵan problemasyn óńirlik uıymdardy qospastan sheshý kúrdeli bolaty­nyn moıyndaǵan jón. EQYU osy­naý úlken iste óziniń bos ornyn, óziniń rólin tabýǵa tıis jáne bul turǵyda Aýǵanstan túrli óńirlik uıymdar arasynda ózindik bir kópir bola alar edi. Qazaqstan osynaý qasiretti kóp shekken eldi ońaltý jáne jan­jal­dan keıin qalpyna keltirý úde­ri­sine birinshi kezekte kóńil bólip, Aýǵanstandaǵy koalısııanyń kúsh-jigerine qoldaý bildirýde. Solaı bolsadaǵy biz burynǵysha aýǵan prob­lemasynyń soǵys arqyly sheshýi joq ekendigine senimdimiz. Basqa kóptegen elder sekildi Qa­zaq­stan turaqty da beıbit Aýǵan­stannyń qalyptasýyna shynaıy múddeli jáne eń aldymen gýmanı­tarlyq sıpattaǵy jobalarǵa kúsh-jigerdi shoǵyrlandyratyn bolady. Máselen, álemdik qarjy daǵdary­syna qaramastan biz Aýǵanstannyń bir myń azamatyn qazaqstandyq oqý oryndarynda túrli azamattyq mamandyqtarǵa oqytý maqsatynda 50 mln. dollar bólý týraly sheshim qabyldadyq. EQYU-nyń basqa múshe memleketteri túrli salalarda osyǵan uqsas baǵdarlamalardy ázirleı alar edi. Osy turǵyda mańyzdy jalpy­azııa­lyq forýmnyń – Azııadaǵy óz­ara yqpaldastyq jáne senim sha­ralary jónindegi Keńestiń (AО́SShK) rólin baǵalamaýǵa bol­maıdy, qaýipsizdik bóligindegi onyń maqsattary EQYU maqsat­tary­men uqsas. Aýǵanstan AО́SShK-niń tolyq quqyly mú­she­si bolyp tabylady jáne bir­qa­tar praktı­kalyq sharalardy, my­saly, esirt­kiniń zańsyz aınaly­my­men, sondaı-aq jańa synaqtar men qaterlermen kúres salasyn­daǵy sharalardy iske asyrýǵa qatysýda. Qazirgi kezde búkil álem jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarymen kúresip, daǵdarystan keıingi damý strate­gııasyn túzip jatqanda aldyńǵy turǵyǵa jahandyq ekonomıka men ekologııa máseleleri shyqpaı qoımaıdy. Alaıda, EQYU-nyń kóptegen múshe memleketteri túrli formattaǵy, naqty aıtqanda G-8, G-20, ShYU deńgeıindegi format­tarǵa qatysa otyryp, sheshýshi kún tártibi retinde osynaý ózekti prob­lemalardy belsene talqylaıdy, al EQYU aıasynda daǵdarys jáne daǵdarysqa qarsy problematıka tipti fakýltatıvtik deńgeıde tikeleı talqylanbaǵan eken. “Ekinshi sebet” máselelerine áldeqaıda baıypty nazar aýdarý EQYU qyzmetin shynynda da naqty mazmunmen tolyqtyrýǵa múmkindik beretinine senimdimin. Qazaqstandyq tóraǵalyq kezeńinde ekologııalyq qaýipsizdik másele­leriniń kesheni mańyzdy oryn alady, olardy oıdaǵydaı sheshý bú­kil uıymnyń resýrstaryn birik­tirmeıinshe jáne kúsh-jigerdi ke­lis­tirmeıinshe múmkin emes. Áńgime Aral teńizi men Semeı polıgony týraly ǵana emes, sonymen birge EQYU keńistiginiń Ortalyq Azııa, Eýropa jáne basqa óńirlerinde oryn alǵan kóptegen basqa prob­lemalary týraly bolyp otyr. Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń basymdyǵy qataryna uıymnyń kólik-kommýnıkasııalyq áleýetin damytý máseleleri jatqyzylatyn bolady. Birqatar geografııalyq, ta­rıhı jáne ekonomıkalyq jaǵ­daılarǵa baılanysty naq Ortalyq Azııanyń – Batys pen Shyǵys el­de­riniń arasynda turaqty da qaýip­siz kópir bolýǵa qabiletti keń baı­taq ári perspektıvalyq óńir zor saý­da jáne kólik áleýetine ıe bo­lyp otyr. Bul turǵyda negizine tran­zıttiń, kólik pen logıs­tı­kanyń ózekti máseleleri alynǵan “Eý­ro­paǵa jol” Memlekettik baǵ­darla­masy aıryqsha mánge ıe bolady. Qazaqstan “Batys Qytaı – Batys Eýropa” kólik dálizin je­del­dete qurý boıynsha kúsh-jiger jumsaýda. Basqa da iri aýqymdy jobalarmen birlesip bul dáliz HHI ǵasyr jaǵdaıyndaǵy “Uly Jibek Jolyn” jedel órkendetýge jár­demdesetin bolady. “Úshinshi sebet” máseleleri ádet­te EQYU qyzmetinde strate­gııalyq mańyzdy oryn alady. Qazaqstan uıymǵa tóraǵalyq ke­zin­de bul máselelerge barynsha jiti nazar aýdaratyn bolady. EQYU keńistigindegi shynaıy qaýipsizdik adamnyń irgeli demo­kra­tııalyq quqyqtary men er­kin­dik­terin saqtap qorǵamaıynsha múmkin emes. Qazaqstan qolǵa alǵan saılaý, saıası partııalar, BAQ, jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zańnamany odan ári jetildirýge baǵyttalǵan qaǵıdattyq turǵyda mańyzdy qa­dam­dar demokratııalyq qundylyq­tarǵa sózsiz adaldyǵynyń dáleli boldy. Buǵan qosa Qazaqstanda adam quqyqtary salasynda 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan ulttyq is-áreket jospary, sondaı-aq 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy qabyldan­ǵanyn aıta keteıin. Jýyrda men genderlik tendik týraly zańǵa qol qoıdym. Biz sondaı-aq turmysta kúsh qoldanýǵa qarsy kúresti kú­sheı­tip, bala quqyqtaryn qor­ǵaý­dy qamtamasyz etý máseleleri boıynsha zańnamaǵa eleýli ózge­rister engizbekpiz. Qazirgi kezde EQYU-nyń búkil keńistiginde ultaralyq jáne din­aralyq qatynastar problemalary qaıtadan ózekti bola túskenin baıqamaý múmkin emes. Jasyryn eńbek mıgrasııasy men ulttyq dıas­poralardyń kelgen eliniń qoǵamyna kirigý problemasy ótkir qoıylyp otyr. Eýropada ornyqqan qundy­lyq­tar júıesi men jedel ósip kele jat­qan ulttyq dıasporalar máde­nıetiniń arasyndaǵy janjaldar baıqalady. Alaıda álemniń azııa­lyq bóliginde de ótkirligi budan kem emes problemalar týyndaýda. Eki ǵasyrdyń toǵysynda paıda bolǵan jas táýelsiz memleket­ter­diń tutas toby áý basta osy za­man­ǵy álemge kirigýge baǵdarlanǵan bolatyn. Bul jas memleketter azattyq pen demokratııa jolyn tańdap aldy. Alaıda men saıası umtylystar men órkenıettik modelder ara­syn­da aıyrmashylyq júrgizgim kele­di. Búginde “bir ólshemdi álem” jáne “ámbebap órkenıet” – bul endi kónergen ýtopııa ekendigi áb­den aıqyn. Álemniń túrli óńir­leri­niń ómir saltyn, dástúrlerin, mádenıetin, etnostyq tarıhyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Qarsy kelgen jaǵdaıda bul negizinde batystyq damý modelin áleýmettik, mádenı, dinı qabyldamaýshylyq jatatyn irgeli daǵdarysqa soq­ty­rýy múmkin. Biraq ta batystyq ór­kenıettiń qundylyqtary álemniń basqa óńirlerinde de, sol sekildi batys qoǵamynyń ishindegi etnos­tyq dıasporalar tarapynan sózsiz qurmettelýi tıis degen qaǵıda da sondaılyq ádil bolyp shyǵady. Jahandyq qarjy-ekonomı­ka­lyq daǵdarys kórsetip bergenin­deı, áldeqaıda serpindi saıası ıdeıa­lar týraly aıtpaǵannyń ózin­de tipti qalypty ekonomıkalyq stereotıpterdi absolıýttendirýge bolmaıdy. Osy zamanǵy asa ótkir kóptegen problemalar ujymdyq kúsh-jigermen ǵana jáne kon­sen­sýs negizinde ǵana sheshile alaty­nyna biz tereń senimdimiz. Mádenıetaralyq jáne órke­nıet­aralyq únqatysý ıdeıalaryn jaqtaıtyn, kópultty jáne kóp­kon­fessııaly memleket retinde Qa­zaqstan ultshyldyqty, dinı tózbeýshilikti, násilshildikti, kse­no­fobııa men antısemıtızmdi tıimdi eńserý úshin uıymnyń aı­tar­lyqtaı qýatty áleýetin paıdalanbaq. Bul izgi maqsattardy Qazaqstan EQYU aıasynda ǵana emes, sony­men birge AО́SShK, ShYU, EýrAzEQ, Islam Konferensııasy Uıymy, TÚRKSOI sekildi uıym­darǵa aldaǵy tóraǵalyǵy barysyn­da da iske asyratyn bolady. Son­daı-aq eske sala keteıin, Qazaq­stannyń bas­tamasy boıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń 2010 jyldy Mádenıetter jaqyn­dasýynyń ha­lyq­aralyq jyly dep jarııalaý tý­raly arnaýly qarary qabyldandy. Bizdiń mindetimiz – EQYU boı­ynsha áriptesterimizge ultara­lyq jáne konfessııaaralyq keli­sim salasynda jınaqtaǵan táji­rı­bemizdi berý. Osyǵan baılanysty óziniń oń rólin 2010 jylǵa bel­gilengen EQYU-nyń Tózimdilik jáne kemsitpeýshilik jónindegi joǵary deńgeıdegi konferensııasy atqarýy tıis. Musylman halqy basym zaıyrly memleket, IKU-nyń múshesi bolyp tabylatyn Qa­zaq­stan EQYU tóraǵasynyń laýa­zymynda musylman jáne hrıs­tıan órkenıetin jaqyndastyrý úshin, Shyǵys pen Batys arasyn­daǵy túsinistikti tereńdetý úshin aıryqsha jaýapkershilik sezinedi. Osynaý ortaq maqsattyń praktı­ka­lyq turǵysyna EQYU men IKU arasyndaǵy únqatysýdy belsendi etý járdemdeser edi. 2010 jyly Helsınkı Qory­tyn­dy aktisine qol qoıylǵan kún­ge 35 jyl, jańa Eýropa úshin Pa­rıj hartııasyna – 20 jyl jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵan kúnine 65 jyl tolady. Bul oqıǵalardyń sáıkes kelýinde tereń nyshandyq sıpat bar jáne ol uıymǵa jáne onyń Is basyn­daǵy tóraǵasyna aıryqsha mindet­teme­ler júkteıdi. Biz barlyq osynaý tarıhı ke­zeńderdi “osy zamanǵy rýhty” es­kere otyryp, oı eleginen ótkizýdiń eń jaqsy tásili 2010 jyly Qa­zaqstannyń jas elordasy – Eýr­azııa kindiginde ornalasqan Asta­nada EQYU memleket basshy­la­ry­nyń uzaq ýaqyt kútilgen sammıtin ótkizý bolar edi dep bilemiz. Eske sala keteıin, EQYU-nyń munyń aldyndaǵy, Ystambul sam­mıti, uıym reglamenti boıynsha eki-úsh jylda bir ret ótkizilip turýyna qaramastan, budan on jyl buryn, 1999 jyly bolǵan edi. Osyǵan baılanysty biz osy sam­mıtti Astanada ótkizý ıdeıasyna bel­sene qoldaý bildirgen Reseıge, Fran­­sııaǵa, Italııaǵa, Ispanııaǵa, Avstrııaǵa, Túrkııaǵa, Serbııaǵa, Slo­­venııaǵa, Belorýssııaǵa, EQYU-ǵa múshe basqa memleket­terge shy­naıy rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Mundaı mańyzdy forýmǵa halyqaralyq ómirdiń shyn mánin­de mándi de ózekti máseleleri, birinshi kezekte qaýipsizdiktiń bir­tutas arhıtektýrasyn qurý, “Kor­fý úderisin” iske asyrý, Aýǵan­standy saýyqtyrý jáne kómek kór­setý shyǵarylýy tıis. Sony­men qatar Qazaqstan sammıttiń kún tártibine Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qam­tamasyz etý jónindegi is-áreket baǵdarlamasyn ázirleý týraly máseleni qosýdy usynady. Memleket basshylarynyń sam­mıtin oıdaǵydaı ótkizý jańa tarıhı jaǵdaılarda Helsınkı rýhyn órkendetý sımvoly bolar edi. Sammıt EQYU-ǵa múshe memleket­ter­diń kóshbasshylaryna “saǵatta­ryn salystyrýdyń” jáne uıymnyń kóz jeterlik bolashaq­taǵy asa ma­ńyzdy basymdyqtaryn aıqyn­daýdyń biregeı múmkindigin beredi. *   *   * Biz EQYU-ǵa tóraǵalyqqa aıqyn nıetpen kelemiz, uıymnyń ábden naqtyly problemalaryn sheshýge baǵyttalyp kelemiz. Qazaqstan óziniń múmkindikterin parasattylyqpen paıymdaıdy, alaıda óziniń aldyna barynsha joǵary baǵdarlar qoıyp otyr, olarǵa qol jetkizý ol úshin de, tutastaı EQYU úshin de paıdaly bolady. Qazaqstan 2010 jyly EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyq etýdi eseptep otyr, tabysty degende óziniń ulttyq múddelerin tıimdi qorǵaýdy ǵana emes, sonymen birge uıymnyń ózin HHI ǵasyrdyń jedel ózgeretin jaǵdaılaryna tıimdilikpen beıimdeý joly boıynsha ilgeriletýdi de túsinedi. Qazaqstan EQYU-nyń halyq­ara­lyq-quqyqtyq áldeqaıda je­til­gen mártebesine qol jetkizý qa­jet dep sanaıdy jáne tıisti qu­jattardy ázirleý jónindegi bizdiń ortaq jumysymyzdy úılestirýdi jalǵastyrmaq. Biz – realıstermiz jáne EQYU-ny jańartý úderisi tek 2010 jylmen shektelmeıtinin aı­qyn túsinemiz, bul uzaq perspek­tıvaǵa arnalǵan mindet jáne uıymnyń belsendi múshesi retinde Qazaqstan osy baǵyttaǵy tynym­syz da kóp jyldyq jumysqa daıyn. Qazaqstan EQYU-ǵa múshe bar­lyq elderdi ortaq múddelerge, iske asyrylýy EQYU-ǵa qoldaý bo­lyp, nyǵaıtatyn, uıymǵa degen senim men qurmetti ulǵaıtatyn ujymdyq maqsattar men basym­dyqtar úshin áreket etý ázirligin kórsetýge shaqyrady. EQYU búkil álemge óziniń “qyrǵı-qabaq soǵys” kezinde ǵana tıimdi bolmaǵanyn, sonymen birge osy zamanǵy jahandyq saıasat pen ekonomıkanyń jandy aǵzasyna tyǵyz toqylǵan, belsendi damý ústindegi qurylym bolyp qalatynyn dáleldeýi tıis. “Izvestııa” gazetinde jáne “Interfaks” agenttiginiń saıtynda 28 qańtarda jarııalanǵan.