Alataýdyń arǵy jaǵy, bergi jaǵy...

Qyrǵyzdyń kórnekti ǵalymy Osmonakýn Ibraımov taıaýda «Egemende» jaryq kórgen maqa­lasynda qazaq-qyr­ǵyz baýyr­lastyǵy saıası amal­dardyń qur­bany bolmaýy tıistigin, bul máde­nı, genetıkalyq, tarıhı ári máń­gilikke ulasqan qundylyq ekenin jaza kelip, sózin bylaı dep túıindeıdi:

«Árkimniń baılyǵy – Jara­týshy Qudaıdyń bergeni. О́mir­diń mán-mańyzy, baqyty aq­shada emes, zeınetaqy men jár­demaqy kóleminde de emes. Na­ǵyz baqyt – beıbitshilik pen ty­nysh­tyqta. Baqyt – Bishkekke jaqyn jerde zamanaýı megapolıs Almaty qalasynyń bolýynda jáne oǵan qyrǵyzdyń qalaǵan ýaqytynda aýdarmashysyz bara alýynda. Baqyt kez kelgen qazaq­tyń Ystyqkólge qonaq bolyp, or­taq ata-babamyzdyń mekenine aýnap-qý­nap qaıtýynda». 

Tamyz aıynyń sońyna qaraı Bishkekte ótken «Aıtmatov oqýla­ry: mádenı dıalogter» atty ha­lyq­aralyq forýmǵa bizdiń de qatysyp qaıtqanymyz bar. Sol joly qyrǵyz aǵaıynnyń asta-tók peıiline, qo­naq­jaılyǵyna, adal nıetine taǵy bir tánti bolǵanbyz. Halyqaralyq forýmǵa álemniń alýan elinen zııat­kerler, fılosoftar, jazýshylar, má­denıet jáne ónertanýshylar, saıasattanýshylar qatysyp, eki kún boıy keńinen otyryp suhbat jasas­­ty, syrlasty, pikir alysty. Jı­nalǵan qonaqtardyń barshasy Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń erekshelikterin eń aldymen qyr­ǵyz-qazaq jurtymen baılanystyra qarady. Odan ári túrki tektes halyqtardyń ortaq maqtanyshy retinde saralaı kelip, aqyr aıaǵynda álemdik deńgeıdegi oıshyl retinde baǵasyn berdi, shyǵarmashylyǵyna tereń taldaýlar jasady. 

Sol jıynda men de Qazaqstan delegasııasy atynan sóz alyp, Aıtmatov týraly oılarymdy tu­­jy­­rymdama retinde usynǵan edim. Ol tujyrymdama qysqasha mynaǵan saıady: Qoǵamda kópten beri «Hrýshev jylymyǵy» degen termın qalyptasqany belgili. Bul «jylymyq» ádebıet pen óner­ge erekshe serpin bergeni ras. Alaıda uzaq jyldar boıy KSRO ustanǵan saıa­sı ıdeologııanyń sal­qyny ol kezde de qalamdy erkin silteýge múmkindik bermegen edi. Shyǵar­malardyń mazmunynan ıyqtan basqan zilbatpan júk bardaı alań­daýshylyq, joǵarydan úrký, kóleńkeden qorqý baıqalatyn. Osyndaı almaǵaıyp dáýirde, týrasynda elýinshi jyldardyń sońynda Shyńǵys Aıtmatovtyń «Já­mıla» povesi jarq etti.

Bul po­vest shyn máninde «sovettik sanaǵa» tóńkeris jasaǵan týyndy boldy. Aıtmatov adamdy tek qorshaǵan qoǵamnyń táýeldi múshesi ǵana emes, óz oıy, ózindik pikiri bar, júrek sezimine baǵynatyn, jan álemi qaltarys-bultarysty jeke tulǵa retinde qarastyrdy. «Jámıla» – sol dáýirdiń saıasatyn ustanǵan shyǵarma bolatyn bolsa – basty keıipkeri soǵysqa ketken jaryn pir tutýy, kúıeýin jiger­lendiretin hattar jazyp, za­ryǵa kútýi kerek edi.

Sóıtip Otany úshin, eli úshin ózi de tylda jan berip, jan alysyp adal eńbek etýi tıis edi. Biraq olaı bolmady... Já­mıla adamdyq sezimniń jetegine erip, qazaq jigitimen qashyp ketti. Synshylar tarapynan rezonans týdyrǵan da osy jaıt-ty. Kúıeýi soǵysta júrgen áıeldiń basqa er adamdy súıip qalýy, onyń ústine súıgen jigitiniń óz ultynan emes, qazaq jigiti bolýy, onymen birge basy aýǵan jaqqa qashyp ketýi – ıdeologııaǵa múldem jat qylyq-ty. Ol zamanda ádebı synshylardyń ózi ádebıetti qalyptasqan saıasat­tan bólip qaraı almaıtyn.

Syn­shylar da, saıasatshylar da daǵ­daryp qalǵan osy kezeńde jas qalamgerdiń týyndysyn ádebıet ále­mindegi úlken betburys ekenin alǵash baıqaǵan Muhtar Áýezov boldy. Áýezov «Lıteratýrnaıa ga­­ze­­taǵa» jarııalaǵan maqa­la­­syn­da «Jámıla» povesiniń ar­tyq­­­shylyqtaryn, onyń keıip­kerleriniń kelbeti aıqyn, jan dú­nıesi móldir, minezge baı eken­dikterin ashyp jazyp, jazý­shynyń bolashaǵyna zor úmit artyp, abyz­dyq tilegin aıtty. Poveske «naǵyz lırıkalyq shyǵarma» dep joǵary baǵa berdi. Shaǵyn da bolsa aǵalyq jyly kóńil, ystyq iltı­patpen jazylǵan osy maqala Aıtmatovtyń qalamgerlik tuǵyryn bekite tústi. 

Alǵashynda qazaq tilinde ja­ryq kórgen, keıin orys tiline aýda­rylǵan bul týyndy qazaq jazý­shylary arasynda ǵana emes, KSRO kóleminde de úlken ser­pilis týdyrdy. Keıin keńestik kórkem sózdiń aıtýly tulǵalaryna aınalǵan birshama jas qalamgerler ádebıetke keldi, «Jámılaǵa» elik­tegen kóp­tegen shyǵarmalar paıda boldy. 

Minekı, «Aıtmatov jyly­myǵy» dep osyny aıtamyz! 

Bishkek forýmynda tujy­rym­dama retinde usynǵan bul ıdeıany álemniń túrli elderinen kelgen zııat­kerler qyzý qoldap jatty. 

Árıne, Aıtmatov álemi, onyń oqyrman júreginen oryn al­ǵan týyndylary az zerttelgen joq. Alaı­da qoǵamdyq sanany dúr sil­kin­dirip qana qoımaı, jazý­shy­­lardyń da qalamyna senim uıalat­qany, úreıin seıiltkeni, olar­dyń sýretker retindegi de oılaý júıe­sine tóńkeris ákelgendigi kóp mo­ıyndala bermeıdi. 

Al Muhtar Áýezov sol móldir tuma­nyń kózin ashýǵa aǵalyq qam­qor­lyǵyn kór­setti. Bul uly jazý­shynyń álem ádebıetine «Abaı jolynan» keıingi qosqan taǵy bir úlesi der edik. 

Qyrǵyz ben qazaqtyń taǵdyry bir ekendiginiń taǵy bir aıǵaǵy retinde 1951-1953 jyldardaǵy «ásh­­kereleý naýqanyn» aıtýǵa bolady. «Aıt» degendi aıtsań, tarıh aldynda abyroıyń tógilip, «aıtpa» degendi aıtsań, bas ketetin zaman edi ǵoı... «Tarıhymyzdy qaıta jazamyz, ádebıetimizdi qaıta jasaımyz» dep jar salǵan jeleý­men saıası ıdeologııaǵa qaıshy kelgen folklor ataýlynyń bar­­shasy derlik qaıta qaralyp, saraptalyp-suryptalyp jatqan kez. Sol dúrbeleńde qyrǵyz hal­qynyń álemde teńdesi joq epostyq jyry «Manastyń» taǵdy­ryna túbirinen balta shabylmaqshy boldy. Myńdaǵan jyl boıtumardaı saqtap kelgen jaýhar muradan máńgige aıyrylyp qalý qaýpi tóndi.

Osy maqsatta Frýnzede «Manas» eposynyń tarıhılyǵy men halyqtyǵyn syltaý etken Búkil­odaqtyq talqy ótti. Bul tal­qyǵa Odaq kólemindegi eń tań­daýly shyǵystanýshylar men túrkologter, folklorshylar, tarıhshylar, ádebıettanýshylar, jazýshylar aǵylyp keldi. Eger de osy jıynda qyrǵyz aǵaıyn «Manastan» aıyrylar bolsa, onda qazaqtyń da nebir tamasha epos­tary men folklory sonyń kebin kıgen bolar edi. 

«Manas» jyryn dalanyń «Ilıa­dasyna» balap, Semeteıdi – Odıs­seıaǵa teńep, «Qyrǵyzdardyń ómir salty, dástúri, minez-qul­qy, geografııasy, dinı bilimi, medı­sınalyq saýaty, bári-bári osy uly epopeıa­da kórinis tapqan» deı otyryp, epostyq tynystaǵy bul jyr­dyń mańyzy men mazmunyn jiliktep-taldap, jaryq álemge alǵash jarııa etken qazaq ǵalymy Sho­qan Ýálıhanov bolatyn. Endi kór­dińiz be, óleń joldarynyń kóp­tigi jóninen «Ilıada» men «Odısseıany» on orap alatyn, búkil túrki tektes halyqtardyń ómir-saltynyń ensıklopedııasyna aı­nalǵan sol «Manastyń» basyna shyndyǵynda taǵdyrsheshti kún týdy. Konferensııada A.K.Bo­rovkov degen aýzynan ot shashqan máskeýlik ókil borandatyp-shashyndatyp negizgi baıandamany jasap, oǵan qosymsha birneshe uran­datqan baıandamalar, jandaıshap jaryssózder qosylyp, «Manas­tyń» taǵdyry qyl ústinde turǵan­da Almatydan arnaıy kelgen akademık Muhtar Áýezov sóz alady.

Muqań óziniń sózin «Manas» jyryn jıyrmasynshy jyldardyń sońy, otyzynshy jyldardyń basynan beri zerttep kele jatqanynan bastaıdy. Sóıtip uzaq jylǵy osy izdenisteriniń nátıjesin 1935 jyly kólemdi eńbek túrinde jazyp shyqqanyn aıtady. Sońynan 1937 jyly ústinen qaıta qarap, kóp jerin jańadan jazyp, tolyq­tyrypty. 1942-43 jyldary ol zertteýlerin qyrǵyz mamandary avtordyń kelisiminsiz sovettik ıdeo­­logııaǵa ıkemdep, redaksııalapty.

Alaıda 1944 jyly Muqań zertteýin ózi qaıta qolǵa alyp, oǵan sońǵy túzetýler jasap, redaksııalap shyq­qan eken. Sodan beri Muqańnyń «Manas» týraly zertteýleri úzip-julyp bi­rer gazetke shyqqany bol­ma­sa, tutastaı kúıinde áli ja­ryq kórmegenin baıan etedi. Osy izde­nisterin Muqań tek Saǵymbaı Orozbaqov aıtqan jyr bo­ıynsha zerttegenin, keıin 1933 jyldary Saıaqbaı Qaralaev nusqasymen qaı­ta bir qarap shyqqanyn, Mol­dobaev jyrlaǵan «Manasty» óz qulaǵymen estigeni bolmasa, áli qaǵazǵa túskenin kezdestirmegenin aıtady.

Konferensııadaǵy baıandamashylar men sóıleýshilerdiń 99 paıyzy halyqtyń baǵa jetpes rýhanı murasyn qurdymǵa jibergisi keletinine qynjyla otyryp, uly Muqań uzaq-sonar sózin bylaısha tujyrymdaıdy: «Manas» nýjen sovet­skomý kırgızskomý narodý, kak sennyı pamıatnık ego proshlogo, ı «Manas» doljen byt ızdan, ızýchen!».

Keıin Shyńǵys Aıtmatov Muh­tar Shahanovpen birlesip jaz­­ǵan «Ǵasyr aıyryǵyndaǵy syr­­lasý» atty kitabynda osy kon­fe­rensııa ótip jatqan kezde jú­rekteri lúpildep esikten syǵa­lap turǵandaryn eske alady. «Kon­­ferensııa jabyla bergen sátte, syrttan «Súıinshi! Súıinshi! Ma­­nasty aman alyp qaldyq!», «Muh­tar qaıda, seni tapqan anańnan aınal­dyq, búkil qazaq elinen aı­naldyq!» «Aqsarbas! Aqsarbas!» degen aıǵaı kóteriledi. Qýanysqan, qushaqtasqan, kózine jas alǵan jurt seńdeı soǵylysty», dep jazady Shyqań. 

Endi myna qyzyqty qarańyz... Keıin dál osyndaı daý-damaıdyń ortasynda qalǵan «Qyz Jibekti» jetpisinshi jyldary Máskeýdiń alpaýyt­tarynan julyp alyp ber­gen Shyńǵys Aımatov eken. Bedelin salyp, ssenarııin bekit­tirip beredi. Búgingi kompıýterlik tehnologııanyń órkendep, kınoın­dýstrııanyń damyǵan tusynda qanshama kórkem fılm ómirge kelip jatsa da, «Qyz Jibek» óziniń bıiginde qaldy, qazaq kınosynyń qaıtalanbas klassıkasyna aınaldy. Osyndaıda dostyq degen tek ulylarǵa ǵana tán qasıet shyǵar, al dostyqqa syzat túsirý, bar dostyqty baǵalamaý – eki el­diń, tóskeıde maly, tósekte basy qosyl­ǵan, baýyrlas eldiń tarı­hy­nan habarsyz adamnyń ǵana qoly­nan keletin bolar degen oıǵa qalasyń. 

Bilimdar inimiz Darhan Qydyr­áli bir maqalasynda Súıin­baı men Qataǵannyń syılastyǵyn, Toqtaǵuldy baýyryna basqan Jambyl jaıyn tebirene sóz etedi. Bular shyn máninde tereńnen tartylǵan taǵylymdy, ulaǵatty mysaldar ekeni daýsyz.

Sóz oraıynda biz de bileti­nimizdi, ózimiz kýá bolǵan jaǵdaı­dy aıtsaq deımiz... Ol – kompozıtor Ilııa Jaqanov pen Shyń­ǵys Aıtmatovtyń aǵaly-inili dos­­tyǵy. Qazaq kompozıtory Ile­­keń Shyqańnyń úsh povesine («Shy­­narym meniń, shyraılym», «Jámıla», «Qosh, Gúlsary!») bes án jazypty. Ol ánderdiń kópshiliginiń sózderin de ózi jazǵan. Ilekeńniń osy ánderi – «Ásel», «Danııardyń áni», «Asylym», «Jámılanyń áni», «Bıbijannyń áni» qazaq pen qyrǵyz arasyna keńinen tarap, el ishinde halyqtyq sıpatqa aınalyp ketkeni jurtshylyqqa aıan. 

Ilııa Jaqanov óziniń «Yqylas» atty romanynda qazaqtyń Yqylas kúıshisi men qyrǵyzdyń Kúreńkeı qobyzshysy arasyndaǵy dostyqty kórkem tilmen tamyljytyp jaz­ǵany da esimizde. Eki eldiń súıis­penshiligine bólengen eki dos qatar otyra qalyp qobyzdy jarysa ańyratqan kezde, qobyzdyń qyly­nan burqyrap tútin shyǵady eken. 

Búgingi ádebı synnyń marǵasqa­lary­nyń biri Qulbek Ergóbek aıtqan myna bir estelikti estigende biz de qaıran qal­ǵanbyz... 

Ataqty ádebıettanýshy ǵa­lym, Qul­bek Ergóbektiń rýhanı ákesi Beı­sembaı Kenjebaev pen Shyń­ǵystyń áke­si Tórequl Máskeýde I.V.Stalın atyn­daǵy Kún­­shyǵys eńbekshileri kom­mýnıstik ýnıversıtetinde birge oqypty. Olar aınymas dostar bolypty. Dostyqtary sonshalyq, ýnıversıtetti bitirerde: «Úılenip, perzent kórermiz. Sonda birimizden ul, birimizden qyz bolyp jatsa, atastyraıyq, ekeýmiz bel-quda bolaıyq. Eger ekeýmizden de ul bolsa, Shyńǵys qaǵannyń atyn bereıik, al eger ekeýmizden de qyz bolsa, Sholpan dep ataıyq» dep qol alysyp, tós túıistirip sert­tesipti. Keıin, otyzynshy jyl­dardyń ortasynda eki dos Máskeýdegi taǵy bir jıynda kezdesip qalady ǵoı... Surastyra kelse, ekeýiniń de tuńǵyshtary ul bopty, ekeýi de uldaryna Shyńǵys dep at qoıypty. Bul da ejelden kele jatqan uly dostyqtyń júrek tebirenter bir kórinisi-aý!

Sol dostyqtyń belgisiniń biri – álemge áıgili jazýshy Shyńǵys Aıtmatov, biri – Máskeýdegi V.Sýrıkov atyndaǵy Kórkemsýret ınstıtýtyn qazaq arasynan tuńǵysh oqyp shyqqan, ulttyq ónerimizde qaıtalanbas qoltańbasy bar maı­tal­man sýretshi Shyńǵys Ken­jebaev. О́mirde eshteńeniń de kezdeısoq bolmaıtynyna osyndaıda kóz jetedi. Erteńgi kúni álemge máshhúr jazýshy bolatyn Aıtmatovtyń esimin qazaqtyń áıgi­li ádebıettanýshy ǵalymy Beısem­baı Kenjebaev qoıǵan eken! 

Osyndaı atam zamannan jibi úzilmeı kelgen dostyqtyń ozyq úlgisin biz de óz kózimizben kór­genimiz bar... Almaty Kórkem­sýret ýchılıshesinde oqyp júrgen kezdegi myna bir jaǵdaı esime túsip otyr. Bizge jıvopısten tamasha sýretshi Muhıt Qalymov dáris berdi. Sol Muhıt aǵamyz Lenıngradta, I.Repın atyndaǵy Kórkemsýret akademııasynda Súımenqul Choqmorovpen birge oqypty. Ol kezde Choqmorovtyń Muhtar Áýezovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy» boıynsha «Qazaqfılm» men «Qyrǵyzfılm» birigip túsirgen «Asýda atylǵan oq» atty fılmde Baqtyǵuldy oınap, ataǵy dúrildep turǵan kezi.

Biz Súımenquldy kınoakter retinde ǵana syrttaı tanıtynbyz. Sóıtsek ol kisi keremet myqty sýretshi eken. Jazǵan kartınalaryn kórgende jaǵamyzdy ustap, qaıran qaldyq. Talant qaı salada da talant eken ǵoı! Ustazymyz Muhıt Qalymov onshaqty sýretshi-stýdentin ertip, Frýnzedegi osy Súımenqul aǵanyń úıine qonaqqa apardy.

Úsh kún boıy kúndiz de, túnde de, qysqasy, Almatyǵa qaıtqansha Súımenqul aǵa Muhıt dosynyń qasynan shyqqan joq. Ekeýiniń áńgimesi úsh kún boıy taý­sylyp berseshi! Olardyń ulttyq tarıh, tól mádenıet, halyqtyq qolóner jaıyndaǵy sózderi sol zamannyń tar sheńberinen shyǵyp ketip jatqanyn da baıqadyq. Al álemdik kórkemsýrettiń damý tendensııa­lary, onyń bet alǵan baǵyt-baǵdary tóńiregindegi paıymdary bizge – sýretshi jastarǵa ǵıbratty sabaqtaı boldy. 

Minekı, eki myqtynyń rııasyz baýyrlastyǵyn biz óz kózimizben kórdik, aǵalardan ómirlik ónege alyp, rıza bop qaıtqan edik.

Sodan bizdiń uqqanymyz – ulttardyń dostyǵyna jekelegen ulylardyń da dostyǵy úlken áser etetini ras eken. Adam ómiri ótkinshi bolǵanymen, dostyq – ómirsheń. Qandaı ǵajap tulǵa bolsa da aqyry ómirden ótedi, al qara orman halyq – máńgilik. Qazaq pen qyrǵyzdyń ejelden tarıhy ortaq, túp-tamyry bir, áni men kúıi de, jyry da, syry da bir. Bul eshbir dáleldi qajet etpeıtin aqıqat dúnıe. Bizdi qynjyltatyny, basqa maqsatty kózdegen keıbir saıası kúshterdiń arzan bedel jınamaqqa eki eldiń arasyna syna qaqpaq bolǵandyǵy.

Biraq ondaı oıdan da, oıynnan da eshteńe ónbesin jurtshylyq biledi. Alataýdyń qos qaptalyn meken etken egiz halyqtyń ǵasyrlar tereńinen sýsyndaǵan baýyrlastyǵyna eshkim selkeý túsire almasyn da jurt biledi. Bizdiń aıtpaǵymyz – qyrǵyz ben qazaqqa násip bolǵan ıgilikterimizge bóten nıet, saıqal saıasatty aralastyrmaıyq, olardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bileıik, aǵaıyn!  

Álibek Asqarov,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri