...Sekseninshi jyldardyń orta tusynda Jambyl oblystyq gazetiniń Shý, Moıynqum aýdandary men Shý qalasyndaǵy menshikti tilshisi bolǵanmyn. Kógildir kóktemniń sáýir aıynyń sońyna taman eki kún boıy Moıynqum aýdanynyń sharýashylyqtaryn aralap qaıtqan edim. Kelgen kúnniń ertesine «Shý óńiri» gazetiniń redaksııasyna bet túzedim. Jýrnalıster qaýymy temekilerin tartyp alyp, kabınetterine jaıǵasa bastaǵan. Ýmels, Jaqan, Janaıdar aǵalaryma sálem berip: «Ne jańalyqtaryńyz bar?» – dep ortaq áńgimege tarttym.
– Keshe keshkisin aýdanǵa Máskeýden Nurǵısa Tilendıev kelipti. Gazetińe uly kompozıtor jaıly jazyp bermeısiń be? – dep Jaqan Taıjanulynyń tańdaıy tańq etti. – Budan artyq qandaı jańalyq bolady?
Oılanyp qaldym. Kútpegen kezdesý bolatyndaı. Redaksııa tapsyrmasyn kútip otyra bersem, ýaqyt óte bermeı me degen oımen Jaqańa qarap:
– Nurǵısa aǵany qaıdan tabýǵa bolady? – dep saýal tastadym.
– Estýimshe qonaqúıge ornalasqan tárizdi. Bizdiń úıdegi Alýa jeńesheń Nurǵısanyń qaryndasy bolyp keledi. Bireýi shapyrashtynyń uly, bireýi shapyrashtynyń qyzy. Men jumysqa jınalyp jatqanda ol: «Aǵama baryp sálem beremin», dep aıtqan edi. Shamasy, qazir sol jaqta shyǵar. Sen de baryp qaıt, – dep, tııanaqty tapsyrma bergen boldy.
Redaksııa men qonaqúıdiń arasy qol sozym jer deýge bolady. Ekinshi qabattaǵy №1 lıýkske jaqyndap kelip, bólme esigin qolymen jaı ǵana taqyldattym. Meniń dybys bergenim estilmedi me, álde basqa sebebi boldy ma, ish jaqtan jaýap bolmady. Qalyń esiktiń tutqasyn myǵym ustap, esikti aıqara ashyp, «Assalamaǵaleıkým, ardaqty Nurǵısa aǵa», dep bólmege batyldaý bolyp kire berdim.
Qadirli qonaǵymyz bar peıilimen berilip, sol qolymen kúı tartyp, shabyttanyp otyr eken. Kúmbirletip kúı tartqanda qorǵasyndaı balqıtyn bolýy kerek, kóz aldyna túsip ketken shashyn qaıyrýǵa da shamasy jetpeı jatqan sııaqty. Arqasynyń qozǵany sonshalyq, bir ornynda báıek taýyp otyra almaıtyn tárizdi. Aqyry, tartqan kúıin aıaqtap baryp:
– Siz kim bolasyz? – dep nazar aýdardy. Daýysy óktem ári tosyn shyqty. Meni jaqtyrmaǵan syńaıly.
– Oblystyq gazettiń menshikti tilshisimin, sizden suhbat alýǵa kelgen edim.
– Men eshqandaı tilshini shaqyrtqan joqpyn. Bólmeden shyǵyp turyńyz, – dedi ashý shaqyrǵandaı.
Uly tulǵadan osynshama sóz estımin dep oılamaǵan men abaısyzda shoq basyp alǵandaı shoshyndym.
Salym sýǵa ketip, túske jaqyn úıime ázer jettim. Tabaldyryqtan attaı bere telefon shyryldap qoıa berdi. Jedel trýbkany qulaǵyma tosyp edim, hattar bóliminiń meńgerýshisi eken:
– Jaqynda ǵana Máskeýge «Otyrar sazy» ult-aspaptar orkestrin bastap barǵan Nurǵısa Tilendıevke KSRO Halyq ártisi ataǵy berilipti. Sol kisi Almatyǵa bara jatyp, Shýǵa at basyn burypty. Jedeldetip jolyǵyp, suhbat alǵanyń durys bolar edi. Jazǵan dúnıeń búgingi nómirge salynady, – dep eskertti.
Bólim basshysyna men Nurǵısa aǵaı týraly jazyp bere almaıtynymdy ashyp aıttym. Ol:
– Nege jazbaısyń? – dep tańyrqaǵanyn daýysynan ańǵardym. Bolǵan jaıdy boıamasyz baıandaýyma týra keldi. Ol bas redaktormen aqyldasyp alyp, habarlasatynyn aıtty. Arada sút pisirimdeı ýaqyt ótpeı jatyp bólim meńgerýshisi taǵy da habarlasyp, maǵan tús aýa aýpartkomnyń birinshi hatshysy Nurǵalı Torǵaevqa jolyǵýymdy eskertti. Jazǵan qulda sharshaý bola ma? Tústen keıin aýpartkomdy betke alyp, ushyp bara jatqanmyn. Aldymnan Ábekeń qarsy jolyqty. Asyǵyp, aptyǵyp bara jatqanymdy baıqaǵan bolýy kerek.
– Qos ókpeńdi qolyńa ustap qaıda barasyń? – dep aldymdy bógedi.
– О́tken-ketken jaılardy qysqasha baıandap berdim. Ol kóp oılanbastan:
– Birinshi hatshyny mazalap qaıtesiń, menimen birge júr. Nurǵısa aǵańmen jolyqtyramyn – dedi.
– Siz ol kisini tanısyz ba?
– Tanyǵanda qalaı, jaqsy tanımyn...
Bólmege kirip barǵanymyz sol eken, qonaǵymyz oń qabaq tanytyp:
– Qalaı qýsıraqtarym, keldińder me? – dep jarqyn ún qatty. Túske deıingideı emes, Nuraǵańnyń júzi jadyrap turǵanyna sener-senbesimdi bilmedim.
– Nureke, myna jigit oblystyq gazettiń tilshisi edi, sizden suhbat alǵysy keledi, – dep Ábekeń tóteleı sóz sabaqtady.
– Bul jigitti tanyp qaldym. Qadalǵan jerinen qan almaı qoımaıdy eken. Aldymen erteńgi saǵat 10-da bastalatyn repetısııaǵa qatyssyn...
Aqyry ne kerek, oıǵa alǵan sharýamnyń ońtaıly sáti túsip, Nuraǵamen suhbattasyp, oqyrmandar nazaryna kórkem dúnıe usyndym. Atap aıtar jaı, Nurekeń Ábekeńdi shynaıy syılaıtyndyǵyna kóz jetkizdim. О́zara bir kezdesýinde Nurǵısa Tilendıev Ábdimomyndy qushaǵyna alyp turyp:
– Men sen sııaqty kúıshi emespin, mýzykantpyn, – dep qadir tutqandyǵy kúni búginge áli esimde.
Tańerteńgilik ýaqytta Ábekeń jaqsy dospen ótken jarqyn júzdesýlerin eske alyp, shabyttanyp otyrǵan sátinde telefon shyr ete qaldy.
– Iá, tyńdap turmyn.
– Papa, súıinshi, nemereli boldyńyz, otbasyńyz taǵy da bir batyrmen tolyqty, – dedi úlken uly Talǵat.
– Bárekeldi balam, baıǵazyńdy beremin.
– Esimin qoıýdy sizge júktep otyrmyz.
– Sheshimderiń durys eken. Uldyń aty Nurǵısa bolsyn! Qazaqtyń ıgi dástúri osy emes pe? Aty ańyzǵa aınalǵan tarıhı tulǵanyń atyn telisek, atymen birge ataǵy da juǵysty bolar...
Ulylardy ulyqtaýda, olardyń esimderin este saqtaýda Ábekeńniń isi kópke úlgi bola alady. Máselen, kenje uly dúnıege kelgende onyń esimi Ábilahat bolsyn dep ózi qoıǵan-dy. Bul abzal da ardaqty aǵanyń esimi elge keńinen tanymal kompozıtor Ábilahat Espaevqa degen zor qurmet desek, jarasymyn tapqandaı. Espaevtyń basqa ánderin bylaı qoıǵanda, «Ustazym, meniń ustazym» áni arqyly búkil qazaq muǵalimderiniń ataq-dańqyn asyratyn rýhanı eskertkish ispetti.
Qyryq tórt jyldan asa ýaqyt ónersúıer qaýymynyń ystyq yqylasy men súıispenshilik sezimine bólengen Ábekeńniń «Erke sylqym» kúıiniń dańqy alysqa tarap tur. Osy kúı jańa shyqqan kezde Shymkenttegi baýyry, inisi, qalamy júırik qalamger Qaraýylbek Qazıev arda tutqan aǵasyna telefon shalǵanda: «Aqsaqal, bizdiń Ońtústiktiń tańy «Erke sylqymmen» atady, keshi «Erke sylqymmen, batady» dep qýanyshyn bólisetin kórinedi. Bir oraıy kelgende Ábekeńnen inińiz sizdi nege aqsaqal dep atap ketkendigin suraǵanym bar. «Qaraýylbek pen Áldıhannan eki jas úlkendigim bar. Bálkim, sodan bolar ekeýi de meni «aqsaqal» deıtuǵyn. Onyń jaı-japsaryn ekeýinen ashyp suramappyn.
Qudaıǵa shúkir, sulýlyqtyń sımvolyna, jastyq shaqtyń jalynyna, móldir mahabbattyń máıegine aınalǵan «Erke sylqym» kúıiniń aıy ońynan týyp, baǵy jandy. Qolyna dombyra ustaǵan eki qazaqtyń biri «Erke sylqymdy» tartpasa sahnaǵa shyqpaıtyn boldy. Balǵyn jastan bastap, qarttyqqa qadam basqandar da «Erke sylqymdy» shertpeıtin bolsa, kóńilderi kónshimeıtinin, aıyzdary qanbaıtynyn anyq sezindi. Qandaı aýylda qandaı toı bolsa da, qaı qalada qandaı baıqaý uıymdastyrylsa da «Erke sylqym» kúıi oryndalmaı ótpeıtin boldy. Bul kúnde «Erke sylqym» kúıin Jeldibaevtyń kúıi degennen góri eldiń kúıi, halyqtyń kúıi desek jarasatyn sııaqty.
О́mirde shattanyp, qýana biletin Ábekeń tirshilik túıtkilderine tebirene de biledi. Aýylǵa at basyn burǵanda ákesiniń qurdasy Ydyrys aqsaqalǵa arnaıy sálem bermese kóńili kónshimeıtin, kóńili kóterilmeıtin. Ol qaı kezde de sálem berip bara qalsa: «О́zińdeı perzenti bar Jeldibaıdyń armany joq shyǵar» dep saqalyn saýyp, ózegin órtegen óksigin basa almaıtyn. Bul kórinisti kózben kórip, júrekpen sezingen Ábekeń alǵashynda «Ydyrystyń shertpesi», keıin «Ydyrys» atty kúı shyǵardy. Jar súıse de bala súımegen shermende kóńildiń ishki jan kúızelisin kúı arqyly jetkize bildi.
Erdiń jasy elýge jetpeı, ómirden erte ozǵan Qaraýylbektiń qazasy da onyń qabyrǵasyn qaıystyryp, et júregin ezgiledi. Bolashaǵynan kóp úmit kúttirgen qalamger baýyryn taýsyla joqtaǵan Ábekeń «Bozjigit» kúıin shyǵardy. О́ıtkeni Qaraýylbek aǵa respýblıkalyq baıqaýlarǵa qatysqanda óz tegin jasyryp, «Bozjigit» degen búrkenshek atyn paıdalanatyn. Bul kúı jazýshy aǵanyń ózi tiri kezinde ózine qoıǵan aty saqtalsyn degen nıetti qýattaýmen sabaqtasyp jatqan syńaıly. Sonymen qatar Á.Jeldibaevtyń «Sulý tór», «Qyzyl gúlim qyrdaǵy», «Shyraılym» jáne taǵy basqa ánderi áli kúnge deıin kúmis kómeı ánshilerdiń repertýarynan túsip kórgen emes. Onyń rýhanı murasy baı bolǵandyqtan, jyl saıyn shyǵarmashylyq keshteri ótkizilip turady. Atap aıtqanda, kórermender aldyndaǵy esepti kezdesýleri Almaty, Shymkent, Atyraý, Astana, Taraz qalalarynda ótkizilgenniń ózi aıtýǵa ǵana jeńil nárse. Bul kezdesýlerdiń astarynda qanshama ter men izdenis jatyr deseńizshi?! Osy kezdesýlerdiń kóbisinde Ábekeńniń kúıleri men ánderin Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq ult-aspaptar orkestri súıemeldegenin súıispenshilikpen jetkize bilý bir lázim. Atalmysh orkestrge belgili dırıjerler Janas Bekenturov pen Aıtqalı Jaıylov jetekshilik jasady. Uzaq jyldardan beri Ábekeń akademııalyq orkestrmen shyǵarmashylyq odaq quryp, tyǵyz baılanysta jumys istep kele jatqan jaıy bar. Buǵan ulttyq orkestrdiń jıyrmadan asa týyndysyn súıemeldep kele jatqanyn aıtsaq ta jetkilikti.
Birde Shýǵa Ábekeńmen bir jylda týǵan qurdasy, syrlasy, qoǵam qaıratkeri, aqyn Arǵynbek Bekbosyn arnaıy izdep keldi. Qutty qonaǵyna qoı soıyp, ózindik qurmet kórsetken kúıshi-kompozıtor aq dastarqan jaıǵyzyp, 1937 jyly dúnıege kelgen jaqsylar men jaısańdardyń birazyn jınap aldy. Balǵyn shaqtaryn Uly Otan soǵysynyń aýyrtpalyǵy janshyǵan qurdastar túnniń bir ýaǵyna deıin ózara ázildesip, qaljyńdasyp kúlkige qaryq bolǵan-dy. Bárimizde de qatar – qurby bar-aý, biraq bul kisilerdiń bir-birine degen shynaıy qarym-qatynastaryn qara sózben aıtyp jetkizý ekitalaı dúnıedeı kórindi.
Qazaq ádebıeti men mádenıetiniń jaryq juldyzdary Qaraýylbek Qazıev, Arǵynbaı Bekbosyn, Áldıhan Qaldybaev jáne Ábdimomyn Jeldibaev bir-birine baýyr basqan, bir-birine qadiri asqan darqan kóńil dostar edi. Olardyń árqaısysynyń orny bir bólek ekenin únemi maqtan tutatyn Ábekeń izgi jandar jaıly áserli áńgimelerin aýzynan tastamaıdy. Dostyqqa adal, parasatty peıilinen aınymaǵan jannyń júrek jylýy alaýlaǵannyń ústine alaýlap keledi. Bul da bolsa onyń jaqsy jaqtarynyń bir parasy deýge bolady.
Táńiri tal boıyna talant darytqan elden erek týatyn óner ıeleriniń de bolmysy bólek. Saıyn dalanyń únin kúmbirlegen kúıine telip, dombyradan tógilte tasytyp, segiz seri kún keship, ónerde óziniń qoltańbasyn qaldyryp, ónerdiń óresine shyǵyp qana qoımaı dástúr jalǵastyǵyn jańǵyrtyp, uly óner urpaqqa da ulasatynyn dáleldegen ónerli jandar ólkesi ónerge óz úlesin qosýda. Perzentteriniń ishinde ata ónerdi úlgi tutqan, boıyna talanttyń dáni egilgen uly Talǵattyń da, Talǵatynan taraǵan nemereleriniń de ónerge beıimdigi basym. Talǵattyń jary Sáýle Jeldibaeva da óner aýylynan alys emes. О́nerli otbasynyń ólkesine taban tiregen kelinniń kelistigi, bul da bir Allanyń qalaýymen shyǵar. Talǵat pen Sáýle ortasynyń kórigin qyzdyryp, kórgen jandy súısintýmen keledi. Zaman aǵymynan qalmaı ónerdi bilim-biliktilikpen ushtastyrý jolynda elimizdiń mańdaıaldy oqý oryndaryn biri úzdik támamdasa, biri áli de oqý ústinde. Talǵat Jeldibaev A.Jubanov atyndaǵy mýzyka mektebin, odan soń konservatorııany bitirse, Talǵattyń qyzy Merýert Jeldibaeva Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń dombyra fakýltetin oıdaǵydaı támamdady. Nemereleri Merýert pen Shalqar da birneshe ret shetelderge de baryp, qazaqtyń ulttyq ónerin úlken sahnalarda asqaqtatyp júr.
Elbasynyń saıasatynyń nátıjesinde elimizde ulttyq mádenıet pen ónerge memlekettik qoldaý jan-jaqty jasalyp jatqany belgili. Sonyń aıǵaǵy – eki jylda bir ret Táýelsizdik kúni qarsańynda beriletin memlekettik syılyq. Mine, osy syılyqqa «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbegi sińgen qaıratkeri, kúıshi-kompozıtor Ábdimomyn Jeldibaev laıyq dep bilemin. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynda dúnıege kelse de, kúni búginge deıin mańyzyn joǵaltpaǵan «Erke sylqym» kúıin bilmeıtin qazaq kemde-kem shyǵar...
Ahmetjan QOSAQOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Jambyl oblysy,
Shý aýdany