Júıeli azaptaýlar joq – ahýal ózge TMD memleketterine qaraǵanda jaqsy
Vena (ARA.28.01.2010 j.). Azaptaýlardyń aldyn alý jónindegi BUU-daǵy avstrııalyq arnaıy baıandamashy Manfred Novak Qazaqstannyń adam quqyn saqtaý máselelerinde qol jetkizgen progresin rastaıdy. Ortalyqazııalyq memleket Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) tóraǵalyqqa “óte jaqsy daıyndaldy”. Oǵan sondaı-aq adam quqyqtary ahýalynyń jaqsarǵanynyń da qatysy bar, dedi seısenbide naýryzda BUU-nyń Adam quqyqtary jónindegi komıtetinde Qazaqstan týraly baıandama jasaýǵa tıis Novak ARA agenttigine bergen suhbatynda.
Qazaqstanda ádil sot, prokýratýra jáne túrme ákimshiligi “úlken” ilgerileýshilik jasady. Synı kóńil-kúıdegi úkimettik emes uıymdar men jýrnalıster úshin ahýal onda Belorýssııaǵa, tipti Reseı Federasııasyna qaraǵanda da jaqsy, dep túsindirdi Novak. Ol, máselen, Cheshenstandaǵy bılikke ıe Ramzan Kadyrovtyń qarsylastarynyń basyndaǵy qaýipti jaǵdaıǵa silteme jasady. “Kadyrovtyń qarsylastary, bizge Vens Ýmar Izraılovtyń qaza tabý jaǵdaıy kórsetkendeı, tipti shekaranyń syrtynda da qaýip-qatermen ómir súredi. Qazaqstanda osy sııaqty jýrnalısterdi óltirgen jaǵdaı maǵan kezdesken joq”.
Novak Qazaqstanǵa EQYU tóraǵalyǵyn senip tapsyrý sheshimin túsinedi. “Eger bul laýazymda Keńes Odaǵy muragerleriniń qatarynan bir memleketti kórýge nıet bolsa, bul durys sheshim. Men Grýzııa, Armenııa, Ázirbaıjan, Moldova Respýblıkasy nemese Ýkraına sııaqty memleketter ol úshin jaqsyraq sáıkes keler edi dep oılamaımyn”.
Keńes ýaqytynda Qazaqstan GÝLAG-tyń ortasynda boldy, dep túsindiredi odan ári Novak. Qaıta áleýmettendirýge emes, “qamap tastaýǵa” baǵyttalǵan qylmystyq quqyq búginniń ózinde “óte jazalaǵysh”. Neǵurlym joǵary jaza belgilengen saıyn soǵurlym qamaýdaǵylardy olarǵa kelip turý múmkindikteri men quqylarynan shekteıdi. “Bul nátıjeli emes”, dep syn turǵysynda atap ótti BUU sarapshysy. Biraq Qazaqstan eýropalyq standarttary bar memleket retinde tanylýǵa jáne Keńes Odaǵynyń eskilikti aýyrtpalyqtarynan arylýǵa múddeli.
Avstrııadaǵy burynǵy qazaq elshisi Rahat Álıevtiń isi boıynsha Novak eshqandaı málimdeme jasaýǵa nıetti bolǵan joq, biraq ol azaptaýlar qoldanylady dep kiná taǵylatyn elderge ekstradısııa jasaý máselesi týraly jalpylama túrde pikir bildirdi. Onyń sózine qaraǵanda, óz zertteýleri arqyly ol, Qazaqstanda áli de azaptaý jaǵdaılarynyń bar ekenine qaramastan, degenmen ózi azaptaýlar “júıeli de, keń taraǵan da emes” degen qorytyndyǵa kelgen. Álemniń barlyq derlik elderinde túrli jıilikte azaptaýlar qoldanady degen kinálaýlar oryn alady. Taıaýda Avstrııada da ondaı jaǵdaı boldy, dep atap ótti Novak.
Bosqyndy májbúrlep shyǵarýǵa tyıym salatyn halyqaralyq quqyq prınsıpterine sáıkes (Non-Refoulement) adamdar júıeli túrde azaptaý qoldanylatyn memleketterge berilmeıdi, dep túsindirdi Venadaǵy adam quqyqtary jónindegi Bolsman ınstıtýtynyń basshysy. “Eger belgili bir eldegi adam quqyqtarynyń saqtalý jaǵdaıyna jasalǵan baǵa azaptaýlar júıeli qoldanylmaıdy degen qorytyndyǵa kelse, onda men árbir naqty isti óte muqııat qaraýym kerek”. Ondaı jaǵdaıda ekstradısııalaý jóninde sóz bolyp otyrǵan ár adam oǵan azaptaý qaýpi tónip turǵanyn dáleldeýi tıis.